Gazete haberlerinde sıkça karşımıza çıkar:
“Düğünde yüzlerce kişi zehirlendi”
“Okul kantininden yemek yiyen öğrenciler hastaneye kaldırıldı”
“Toplu yemek sonrası acil servisler doldu”
Gıda zehirlenmeleri, sadece bireysel bir sorun değil; aynı zamanda toplum sağlığını doğrudan ilgilendiren ciddi bir halk sağlığı problemidir. Ancak her ishal, her mide bulantısı gıda zehirlenmesi değildir. Bu nedenle hem hasta hem de hekim açısından doğru soruları sormak kritik öneme sahiptir.
*Ne Zaman Gıda Zehirlenmesi Düşünülür?
Hastanın kendine şu soruları sorması tanısal yaklaşımı büyük ölçüde yönlendirir:
- Aynı yemeği yiyen başka kişilerde de benzer şikâyetler var mı?
- Toplu vaka varsa gıda kaynaklı bir etken çok olasıdır.
- Şikâyetler yemekten kaç saat sonra başladı?
- Saatler içinde başlayan kusma daha çok toksin kaynaklı,
- 1–3 gün sonra başlayan ishal enfeksiyöz nedenleri düşündürür.
- İshal kaç gündür sürüyor?
- 3 günden uzun süren ishal mutlaka değerlendirilmelidir.
*Ateş Var mı?
- Ateş yoksa:
- Toksin kaynaklı gıda zehirlenmeleri (ör. Staphylococcus aureus, Bacillus cereus) daha olasıdır.
- Ateş varsa:
- Bakteriyel veya paraziter enfeksiyonlar düşünülmelidir (Salmonella, Campylobacter, Shigella gibi).
*Dışkının Özelliği Ne Söylüyor?
- Kanlı veya sümüksü ishal:
- İltihaplı (inflamatuvar) ishal; bakteriyel etkenler ön plandadır.
- Antibiyotik gereksinimi açısından mutlaka değerlendirilmelidir.
- Sulu, bol miktarda ishal:
- Viral veya toksin aracılı tablolar daha olasıdır.
*Günde Kaç Kez?
- Günde 3–5 kez: Hafif-orta şiddetli tablo olabilir.
- Günde 10’dan fazla: Dehidratasyon (vücudun susuz kalması) riski yüksektir; tıbbi değerlendirme gerekir.
- İdrar azalması, ağız kuruluğu, halsizlik eşlik ediyorsa: Acil müdahale gerekir.
Gıda zehirlenmelerinde en temel tedavi:
✔Sıvı ve elektrolit desteğidir.
Geri kalan tüm yaklaşımlar buna göre şekillenir.
*Ne Yedim? Etken Ne Olabilir? Ne Yapmalıyım?
Aşağıdaki liste, klinik pratikte sık karşılaşılan gıda–etken–yaklaşım ilişkisini özetler:
Tavuk Yedim → İshal Oldum
Olası etkenler: Salmonella, Campylobacter
Belirtiler: Ateş, karın ağrısı, bazen kanlı ishal
Ne yapılmalı? Sıvı desteği; yalnızca ağır ve riskli vakalarda antibiyotik verilmesi düşünülür
Pirinç Yedim → İshal Oldum
Olası etken: Bacillus cereus (özellikle beklemiş pilav)
Belirtiler: Ani kusma, sulu ishal
Ne yapılmalı? Sıvı desteği; antibiyotik gerekmez
Mayonez Yedim → İshal Oldum
Olası etkenler: Salmonella, Staphylococcus aureus
Belirtiler: Kusma, karın ağrısı, ishal
Ne yapılmalı? Sıvı alımı; antibiyotik genellikle gerekmez
Fasulye Yedim → İshal Oldum
Olası nedenler: Yetersiz pişirme, intolerans
Belirtiler: Gaz, kramp, sulu dışkı
Ne yapılmalı? Diyet düzenlemesi; antibiyotik gerekmez
Yumurta Yedim → İshal Oldum
Olası etken: Salmonella
Belirtiler: Ateş, ishal, karın ağrısı
Ne yapılmalı? Sıvı desteği; ağır vakalarda antibiyotik
Az Pişmiş Et Yedim → İshal Oldum
Olası etkenler: E. coli O157:H7, Salmonella
Belirtiler: Kanlı ishal, karın ağrısı
Ne yapılmalı? Sıvı desteği esastır. E. coli O157:H7 şüphesinde antibiyotik verilmez; çünkü antibiyotikle parçalanan bakterilerden salınan toksinler hastalığın daha da ağırlaşmasına neden olabilir.
Deniz Ürünü / Midye Yedim → İshal Oldum
Olası etkenler: Vibrio türleri, norovirüs
Belirtiler: Sulu ishal, kusma
Ne yapılmalı? Sıvı desteği; ağır vakalarda hekim değerlendirmesi
Çiğ Süt / Pastörize Edilmemiş Peynir Yedim → İshal Oldum
Olası etkenler: Listeria, Salmonella
Belirtiler: Ateş, halsizlik, ishal
Ne yapılmalı? Riskli gruplarda mutlaka hekim değerlendirmesi
Kremalı Pasta / Tatlı Yedim → İshal Oldum
Olası etken: Staphylococcus aureus toksini
Belirtiler: Ani kusma, ishal
Ne yapılmalı? Sıvı desteği; antibiyotik gerekmez
Çiğ Sebze / Salata Yedim → İshal Oldum
Olası etkenler: E. coli, Salmonella, Shigella, parazitler
Belirtiler: Sulu veya kanlı ishal
Ne yapılmalı? Sıvı desteği; seçilmiş vakalarda antibiyotik
