On dokuzuncu yüzyılın ortalarında Manchester’da bir dokuma fabrikasına girdiğinizi düşünün.
Buhar makineleri çalışıyor, demir tezgâhlar büyük bir gürültüyle dönüyor, pamuk lifleri havada beyaz bir sis gibi dolaşıyor. Kadınlar, erkekler ve çocuklar günün büyük bölümünü bu gürültünün içinde geçiriyor.
İngiltere’nin sanayi gücü, önemli ölçüde bu fabrikalarda dokunan kumaşlardan doğuyordu.
Fakat makinelerin çalışabilmesi için bir şeye ihtiyaç vardı:
Pamuk.
Hem de çok büyük miktarda pamuk…
İngiltere, dünyanın en büyük pamuklu dokuma sanayilerinden birini kurmuştu. Ancak bu büyük sanayinin hammaddesi, binlerce kilometre uzaktaki Amerika Birleşik Devletleri’nin güney eyaletlerinden geliyordu.
İngiliz fabrikalarında kullanılan pamuğun çok büyük bir bölümü, köleleştirilmiş insanların çalıştırıldığı Amerikan plantasyonlarında üretiliyordu.
İngiltere köle ticaretini yasaklamıştı.
Fakat Manchester’ın makineleri uzun süre köle emeğiyle üretilen pamukla dönmeye devam etti.
Tarihin büyük çelişkilerinden biri belki de buydu.
Bir tarafta köle ticaretini yasaklayan bir imparatorluk…
Diğer tarafta köle emeğiyle üretilen hammaddeye bağımlı bir sanayi düzeni…
Sonra Amerika’da savaş başladı.
Çukurova’nın dönüşümünü hızlandıran gelişmelerden biri de bu savaş oldu.
İngiltere Hangi Savaşı Kaybetti?
Bu konu anlatılırken iki farklı savaş çoğu zaman birbirine karıştırılıyor.
İngiltere, Amerikan Bağımsızlık Savaşı’nı kaybetmiş ve 1783 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin bağımsızlığını tanımıştı.
Ancak İngiliz tekstil sanayisini yeni pamuk kaynakları aramaya zorlayan ve Çukurova’yı dünya pamuk ticaretinin daha önemli bir parçası hâline getiren doğrudan gelişme bu savaş değildi.
Asıl kırılma, yaklaşık seksen yıl sonra başlayan Amerikan İç Savaşı sırasında yaşandı.
1861 yılında Amerika’nın kuzey ve güney eyaletleri arasında savaş başladığında İngiltere doğrudan savaşın tarafı olmadı. Buna rağmen savaş, İngiliz sanayisini derinden etkiledi.
Amerika’nın güney eyaletleri, pamuğa bağımlı Avrupa devletlerinin Amerikan pamuğu olmadan uzun süre dayanamayacağını düşünüyordu. İngiltere ve Fransa’nın hammadde sıkıntısı nedeniyle sonunda Konfederasyon lehine müdahale edeceğine inanıyorlardı.
Bu yaklaşım, Güneyli siyasetçilerin savaş öncesinde de savunduğu “Pamuk Kraldır” düşüncesine dayanıyordu.
Güney yönetimi ve pamuk üreticileri, pamuğu Avrupa’ya karşı diplomatik bir baskı aracı olarak kullanmaya çalıştı. Bir süre pamuk ihracatı sınırlandırıldı. Ardından Birlik donanmasının güney limanlarına uyguladığı abluka, sevkiyatı daha da zorlaştırdı.
Gemiler limanlardan ayrılamadı.
Pamuk depolarda birikti.
Liverpool’a ulaşan balyaların sayısı azaldı.
Manchester ve Lancashire’daki fabrikalarda üretim yavaşladı.
Bazı fabrikalar çalışma sürelerini azalttı, bazıları geçici olarak kapandı. Binlerce işçi işsiz kaldı veya yardımlarla geçinmek zorunda kaldı.
İngiliz tarihine “Lancashire Pamuk Kıtlığı” olarak geçen kriz böyle ortaya çıktı.
Burada dikkat edilmesi gereken husus şudur:
İngiltere Amerikan İç Savaşı’nı kaybetmedi. Zaten savaşın doğrudan tarafı değildi. Ancak Amerika’daki savaş, İngiliz sanayisinin ne kadar kırılgan bir hammadde bağımlılığı üzerine kurulduğunu bütün açıklığıyla gösterdi.
Bir ülkede başlayan iç savaş, başka bir ülkede fabrikaların üretimini azaltmıştı.
Manchester’daki sanayicilerin gözü artık yalnız Amerika’da değildi.
Hindistan’a, Mısır’a, Afrika’ya, Brezilya’ya ve Osmanlı topraklarına bakıyorlardı.
Çukurova da bu geniş arayışın içinde yer aldı.
İngiltere Yalnız Çukurova’ya Yönelmedi
Bazı İngiliz sanayicileri, Amerikan İç Savaşı başlamadan önce de pamuğun büyük ölçüde tek bir ülkeden alınmasının tehlikeli olduğunu görmüştü.
Bu nedenle 1857 yılında Manchester Pamuk Tedarik Birliği kuruldu. Birliğin amacı, Amerika dışındaki ülkelerde pamuk üretimini geliştirmek ve İngiliz dokuma sanayisi için alternatif hammadde kaynakları oluşturmaktı.
Uygun tohumlar araştırılıyor, tarım araçları gönderiliyor, üreticiler bilgilendiriliyor ve dünyanın farklı bölgelerindeki üretim imkânları inceleniyordu.
Savaş başlayınca bu çalışmalar daha da hızlandı.
İngiltere’nin ihtiyacı yalnızca pamuk yetiştirilebilecek toprak bulmak değildi.
Toprağın yanı sıra iş gücü, sulama, ulaşım, kredi, liman, depolama ve düzenli üretim gerekiyordu.
Çünkü pamuğun tarlada yetişmesi yeterli değildi.
Toplanması, temizlenmesi, çırçırlanması, balyalanması, limana taşınması ve İngiltere’ye gönderilmesi gerekiyordu.
Başka bir ifadeyle İngiltere yalnız pamuk aramıyordu.
Pamuğu düzenli biçimde üretecek, işleyecek ve dünya piyasasına taşıyacak bir ekonomik düzen arıyordu.
Çukurova’nın önemi de burada ortaya çıktı.
Verimli topraklar vardı.
Sıcak bir iklim vardı.
Seyhan ve Ceyhan gibi güçlü su kaynakları vardı.
Akdeniz’e ve gelişmekte olan Mersin Limanı’na ulaşma imkânı vardı.
Ancak bataklıklar, taşkınlar, sıtma, ulaşım sorunları ve düzenli tarımsal iş gücünün yetersizliği de vardı.
Çukurova büyük bir tarımsal potansiyel taşıyordu.
Fakat bu potansiyelin dünya piyasasına açılması için yalnızca toprağın değil, bölgedeki yerleşimin, ulaşımın ve çalışma düzeninin de değişmesi gerekiyordu.
Pamuk Çukurova’ya İngilizlerle Gelmedi
Şunu açık biçimde söylemek gerekir:
Pamuk, Çukurova’ya İngilizler tarafından getirilmedi.
Bölgede Amerikan İç Savaşı’ndan çok önce pamuk yetiştiriliyordu. Çukurova’nın verimli toprakları ve sıcak iklimi bu ürün için zaten elverişliydi.
Ancak üretim uzun süre sınırlı ölçekte kalmış ve büyük ölçüde bölgesel ihtiyaçlara yönelmişti.
Amerikan İç Savaşı sırasında dünya pamuk fiyatlarının yükselmesi, Çukurova’da zaten var olan üretim potansiyelini çok daha değerli hâle getirdi.
Daha önce bataklık, taşkın veya ulaşım sorunu nedeniyle ekonomik görülmeyen araziler önem kazandı. Yeni ekim alanları açmak, sulama ve drenaj sistemleri kurmak, ürünü limana taşıyacak yollar yapmak daha kazançlı hâle geldi.
Pamuk artık yalnızca yerel pazarlarda kullanılan bir tarım ürünü değildi.
Fiyatı Manchester’da, Liverpool’da ve dünya piyasalarında belirlenen stratejik bir hammaddeydi.
Çukurova’nın toprağı, dünya ekonomisinin giderek daha önemli bir parçası hâline geliyordu.
İngilizler Çukurova’da Ne Yaptı?
İngiltere Çukurova’ya asker göndererek pamuk tarlaları kurmadı.
Böyle bir anlatı tarihsel gerçekliği fazlasıyla basitleştirir.
İngiltere etkisini daha çok tüccarlar, şirketler, konsolosluklar, diplomatik girişimler ve ekonomik teşvikler üzerinden gösterdi.
İngiliz konsolosları Osmanlı topraklarında nerelerde pamuk yetiştirilebileceğini araştırıyor; toprak yapısından işçi ücretlerine, vergilerden ulaşım maliyetlerine kadar ayrıntılı bilgiler topluyordu.
1864 yılında Osmanlı ülkesindeki İngiliz konsolosluklarına pamuk üretimiyle ilgili kapsamlı araştırma soruları gönderilmesi bunun önemli örneklerinden biridir.
Hangi tohumlar kullanılıyordu?
Üretim ne kadar artırılabilirdi?
İş gücü yeterli miydi?
Pamuk limana nasıl taşınıyordu?
Vergiler üretimi nasıl etkiliyordu?
Tarım araçları yeterli miydi?
Ürün hangi fiyatla satılıyordu?
Bütün bunlar tesadüfi sorular değildi.
Osmanlı coğrafyasının tarımsal imkânları, İngiliz sanayisinin hammadde ihtiyacı bakımından sistemli biçimde inceleniyordu.
Fakat mesele yalnızca İngiltere’nin isteğinden ibaret değildi.
Osmanlı Devleti de pamuk üretiminin artmasını istiyordu.
Çünkü daha fazla pamuk, daha fazla ihracat, ticaret ve vergi geliri anlamına geliyordu.
1862’den itibaren pamuk ekimini teşvik eden düzenlemeler gündeme geldi. Tohum dağıtılması, yeni ekim alanlarının desteklenmesi ve tarım araçlarının yaygınlaştırılması yönünde çalışmalar yapıldı.
Bir tarafta fabrikalarını çalıştırmak isteyen İngiliz sanayicileri vardı.
Diğer tarafta tarımsal üretimi, ihracatı ve vergi gelirlerini artırmak isteyen Osmanlı yönetimi…
Amaçları aynı değildi.
Fakat çıkarları belirli bir noktada kesişiyordu.
Bu ilişkiyi yalnızca “İngiliz baskısı” veya “İngiliz oyunu” şeklinde açıklamak, Osmanlı yönetiminin kendi ekonomik ve siyasi hedeflerini görmezden gelmek olur.
Fırka-i Islâhiye Bir Pamuk Ordusu muydu?
Çukurova’nın pamuk üretimine açılması anlatılırken en fazla yanlış yorumlanan meselelerden biri Fırka-i Islâhiye’dir.
Fırka-i Islâhiye’yi doğrudan İngiltere’nin pamuk ihtiyacına bağlamak doğru değildir.
Fırka, İngilizler tarafından kurulan bir “pamuk ordusu” değildi.
Osmanlı Devleti uzun süredir Çukurova, Kozan, Gavurdağı ve Amanoslar çevresinde merkezî otorite kurmakta zorlanıyordu.
Bölgede Kozanoğulları ve Menemencioğulları gibi güçlü yerel aileler bulunuyordu. Bazı aşiretler ve yerel güçler; vergi, askerlik ve idari denetim konularında merkezî yönetimin taleplerine direniyor veya kendi yerleşik düzenlerini korumaya çalışıyordu.
Yolların güvenliği her zaman sağlanamıyor, konargöçer nüfusun kayda geçirilmesi, vergilendirilmesi ve askere alınması zorlaşıyordu.
Osmanlı Devleti açısından mesele yalnızca tarım değildi.
Mesele hâkimiyetti.
Vergiydi.
Askerlikti.
Yolların güvenliğiydi.
Nüfusun kayıt altına alınmasıydı.
1865 yılında kurulan Fırka-i Islâhiye’nin askerî yönetimi Derviş Paşa’ya, mülki ve idari düzenlemeleri ise Ahmed Cevdet Paşa’ya verildi.
Amaç; bölgede devlet otoritesini güçlendirmek, yerel güç merkezlerini denetim altına almak, konargöçer toplulukları iskân etmek, yeni kasaba ve köyler kurmak, yolları güvenli hâle getirmek ve tarımsal üretimi genişletmekti.
Dolayısıyla Fırka-i Islâhiye’nin tek amacı pamuk değildi.
Ancak yapılan düzenlemeler, büyüyen pamuk ekonomisinin ihtiyaç duyduğu şartları da oluşturuyordu.
Güvenli yollar…
Yerleşik nüfus…
Tarım yapacak insanlar…
Devlet denetimi altındaki yeni yerleşim merkezleri…
İngilizlerin pamuk ihtiyacı Fırka-i Islâhiye’yi doğurmadı.
Fakat Fırka-i Islâhiye’nin oluşturduğu yeni idari ve toplumsal düzen, ticari pamuk tarımının genişlemesini kolaylaştırdı.
Tarihî hadiseleri tek bir sebebe bağlamak kolaydır.
Ancak gerçek hayat çoğu zaman farklı çıkarların aynı yerde kesişmesiyle şekillenir.
Çukurova’da da olan buydu.
Yörüklerin Yayladan Ovaya Uzanan Hayatı
Yörük ve Türkmenlerin hayatı, dışarıdan bakıldığında sürekli dolaşan toplulukların düzensiz yaşamı gibi görülebilir.
Oysa yaylak ve kışlak düzeni, yüzyıllar içinde doğaya göre şekillenmiş son derece rasyonel bir hayat biçimiydi.
Kış aylarında Çukurova’nın ılıman ovalarında yaşanıyor, yaz sıcakları başladığında Toroslar’ın serin yaylalarına çıkılıyordu.
Bu hareketlilik yalnızca hayvancılıkla ilgili değildi.
Su kaynakları, otlaklar, sıcaklık ve hastalıklar da bu düzenin parçalarıydı.
Çünkü yaz aylarında Çukurova yalnızca sıcak değildi.
Aynı zamanda sıtmalıydı.
Bataklıklar, taşkın alanları ve durgun sular sivrisineklerin çoğalmasına uygun bir ortam oluşturuyordu. Yaylaya çıkmak, aynı zamanda hastalığın daha yoğun olduğu ovadan uzaklaşmak anlamına geliyordu.
Devlet açısından ise hareket hâlindeki nüfusun kontrolü zordu.
Nerede yaşadıkları, kaç kişi oldukları, hangi araziyi kullandıkları, ne kadar vergi verecekleri ve kimlerin askere alınacağı her zaman kolayca belirlenemiyordu.
Fırka-i Islâhiye döneminde Cerid ve Tecirli başta olmak üzere bazı Türkmen toplulukları belirlenen alanlara yerleştirildi.
Osmaniye, İslâhiye ve Hassa gibi yeni idari merkezler oluşturuldu. Köyler kuruldu, nüfus ve arazi kayıtları tutuldu.
Bazı toplulukların yaylaya çıkmaları sınırlandırıldı ve kışlaklarında köy kurarak tarımla uğraşmaları istendi.
Toplulukların bir bölümü iskân uygulamalarına direnirken bir bölümü zaman içerisinde yeni düzene uyum sağladı. Ancak yaylak-kışlak hareketinin sınırlandırılması, geleneksel üretim ve yaşam biçimini kalıcı olarak değiştirdi.
Devlet bu süreci “ıslah” olarak adlandırıyordu.
Fakat ıslah kelimesi, yerleşik yönetimin bakışını yansıtıyordu.
Yörük açısından mesele başka türlüydü.
Yüzyıllardır sürdürülen hayatın sınırlandırılması, yaylaya çıkışın engellenmesi, belirli bir toprağa bağlanmak ve daha doğrudan devlet denetimi altına girmek…
Bu nedenle Çukurova’daki iskân politikası yalnızca tarımsal kalkınma olarak okunamaz.
Bu aynı zamanda devletin insanı, toprağı ve hareketi yeniden düzenlemesiydi.
Sıtma Neden Bu Hikâyenin Merkezindeydi?
Çukurova’nın pamuk tarihini sıtmadan ayrı anlatamayız.
Çünkü sıtma yalnızca bir hastalık değildi.
Nüfusu, tarımı, göçü, yerleşimi ve çalışma hayatını etkileyen temel unsurlardan biriydi.
Yüksek ateş, titreme, kansızlık ve tekrarlayan nöbetler insanları haftalarca çalışamaz hâle getiriyordu.
Tarımsal üretimin büyük ölçüde insan gücüne dayandığı bir dönemde, sıtmalı bir köylü yalnızca hasta bir insan değildi.
Aynı zamanda üretimden düşmüş bir iş gücüydü.
Pamuk bitkisi sıtmaya yol açmıyordu.
Bunu özellikle belirtmek gerekir.
Fakat pamuk üretiminin genişlemesiyle insanların ovada daha uzun süre kalması, yeni sulama kanallarının açılması, iyi yönetilmeyen su birikintileri ve hasat döneminde binlerce mevsimlik işçinin bölgeye gelmesi, hastalığın toplumsal etkisini artırıyordu.
Yörüklerin yaz aylarında yaylalara çıkması, sıtmalı ovadan uzaklaşmalarını sağlıyordu. Yerleşik hayata geçirilen ve yaylaya çıkışı sınırlandırılan topluluklar ise sıcak mevsimi ovada geçirmek zorunda kalıyordu.
Böylece bir iskân politikası, aynı zamanda bir sağlık meselesine dönüşüyordu.
Toprağın nasıl kullanılacağına karar vermek, insanların hangi hastalıklarla karşılaşacağını da etkiliyordu.
Sulama yalnızca tarımsal verimlilik değildi.
Yanlış yönetildiğinde sivrisineklerin çoğalabileceği durgun su alanları anlamına da gelebiliyordu.
Yerleşim yalnızca köy kurmak değildi.
İnsanları hastalığın yoğun olduğu bir çevrede tutmak anlamına gelebiliyordu.
Pamuk yalnızca ihracat geliri değildi.
O pamuğu toplayan insanların sağlığı, barınması ve yaşam şartları da bu ekonominin parçasıydı.
Bu nedenle sıtma yalnızca tabiatın ürettiği değişmez bir kader değildi.
Suyun, toprağın, yerleşimin ve emeğin nasıl yönetildiğine bağlı olarak ağırlaşabilen bir siyasi ekoloji ve halk sağlığı meselesiydi.
Fırka-i Islâhiye’nin İlerlemesini Durduran Hastalık
Osmanlı Devleti askerleriyle, bürokratlarıyla ve yeni kurduğu kurumlarla bölgeyi yeniden düzenlemeye çalışıyordu.
Ancak insanın planı ile tabiatın ve hastalıkların gerçekliği her zaman aynı yönde ilerlemiyordu.
Fırka-i Islâhiye’nin faaliyetleri sırasında bölgede kolera ortaya çıktı.
Salgın, çalışmaların sona ermesinde etkili oldu ve planlanan bazı düzenlemeler tamamlanamadı.
Bu durum tarihin büyük ironilerinden biridir.
Devlet, güçlü yerel aileleri denetim altına alabiliyor, yeni idari merkezler kurabiliyor ve toplulukların yerleşim düzenlerini değiştirebiliyordu.
Fakat gözle görülmeyen bir bakteri, askerî ve idari harekâtın ilerlemesini durdurabiliyordu.
Kolera sonraki yıllarda da Çukurova’nın peşini bırakmadı.
On dokuzuncu yüzyılın sonlarından yirminci yüzyılın başına kadar farklı salgınlar yaşandı. Karantinalar uygulandı, sağlık kordonları oluşturuldu, doktor ve ilaç gönderildi.
Fakat temiz su, kanalizasyon ve şehir temizliği sağlanmadan salgınlarla kalıcı biçimde mücadele etmek mümkün değildi.
Pamuk sayesinde büyüyen Adana ve Mersin’in nüfusu hızla artıyordu.
Ekonomi büyüyordu.
Ticaret büyüyordu.
Şehirler büyüyordu.
Ancak sağlık altyapısı aynı hızla büyümüyordu.
Bu durum yalnızca Osmanlı’nın değil, hızla sanayileşen ve şehirleşen bütün toplumların ortak çelişkisiydi.
Zenginlik üretmek bir meseleydi.
Bu zenginliğin doğurduğu nüfus, barınma ve sağlık sorunlarını yönetmek başka bir meseleydi.
Pamuk Tarlasındaki Görünmeyen İnsanlar
Çukurova’da pamuk üretimi arttıkça iş gücü ihtiyacı da büyüdü.
Hasat dönemlerinde Anadolu’nun ve çevre bölgelerin farklı yerlerinden binlerce mevsimlik işçi ovaya gelmeye başladı.
Bu insanlar çoğu zaman tarlaların yakınında, çadırlarda, barakalarda veya açık alanlarda kalıyordu. Temiz suya, yeterli gıdaya ve sağlık hizmetlerine ulaşmak kolay değildi.
Sıtma, kolera, frengi ve diğer sağlık sorunları işçiler üzerinde ciddi bir yük oluşturuyordu.
Bir tarafta Avrupa’ya gönderilecek beyaz pamuk balyaları vardı.
Diğer tarafta o balyaları hazırlayan insanların sıcak, sivrisinek, hastalık ve ağır çalışma şartları içindeki hayatları…
Ticaret kayıtları kaç balya pamuk ihraç edildiğini yazar.
Gümrük defterleri ne kadar vergi toplandığını gösterir.
Şirket bilançoları ne kadar kazanç elde edildiğini açıklar.
Fakat ticaret kayıtları, tarlanın kenarında hasta çocuğunu bekleyen bir annenin yaşadıklarını kaydetmez.
Bir işçinin sıtma nöbetiyle geçen gecesini anlatmaz.
İşçilerin ücret ve çalışma şartlarıyla ilgili anlaşmazlıkları çözmek amacıyla Amele Komisyonu gibi bazı yapılar oluşturuldu.
Ancak mevsimlik işçilerin barınma, sağlık ve çalışma koşulları uzun süre önemli bir sorun olmaya devam etti.
Çukurova’nın pamuk zenginliği yalnızca toprağın veriminden doğmadı.
Aynı zamanda görünmeyen binlerce insanın emeği üzerine kuruldu.
Toprağın Anlamı Değişirken
Pamuk üretimi arttıkça toprağın anlamı da değişti.
1858 Arazi Kanunnâmesi, Osmanlı toprak sistemini daha düzenli hâle getirmeyi ve arazi tasarruflarını kayıt altına almayı amaçlıyordu.
Pamukla birlikte Çukurova toprağının ticari değeri yükseldikçe arazi kayıtları ve mülkiyet meseleleri daha önemli hâle geldi.
Toprak artık yalnızca üzerinde yaşanan, hayvan otlatılan veya ailenin geçimini sağlayan bir alan değildi.
Dünya piyasasında fiyatı yükselen pamuk sayesinde büyük gelir sağlayabilecek bir üretim aracına dönüşüyordu.
Geniş çiftliklerin ortaya çıkmasında tek bir sebep yoktu.
Arazi düzenlemeleri, borç ilişkileri, yerel güç dengeleri, iskân politikaları, muhacir yerleşimleri ve ticari tarımın genişlemesi birlikte etkili oldu.
Bazı üreticiler büyüyen pazardan yararlandı.
Bazıları ise borç, fiyat dalgalanmaları ve mülkiyet anlaşmazlıkları karşısında daha kırılgan hâle geldi.
Pamuk toprağın değerini artırıyordu.
Fakat bu değer artışı herkese aynı ölçüde yansımıyordu.
İngilizler Bataklıkları Okaliptüsle mi Kuruttu?
Çukurova’nın pamuk tarihi anlatılırken sık karşılaşılan iddialardan biri de İngilizlerin 1860’larda bölgeye binlerce okaliptüs dikerek bataklıkları kuruttuğudur.
Bu anlatı kronolojik olarak doğru değildir.
Tarsus yakınlarındaki Karabucak bataklıklarının kurutulması amacıyla 1883 yılında bir İngiliz şirketine girişim hakkı verildi.
Ancak şirket projeyi tamamlayamadı ve çalışmadan vazgeçti.
Karabucak’taki geniş ölçekli okaliptüs ağaçlandırması ise Cumhuriyet döneminde, 1939’dan itibaren Orman Teşkilatı tarafından gerçekleştirildi.
Dolayısıyla İngilizlerin Amerikan İç Savaşı sırasında okaliptüs dikerek Çukurova’yı pamuk tarlasına dönüştürdüğü anlatısı, farklı tarihleri ve projeleri birbirine karıştırmaktadır.
Bataklıkların kurutulması ve arazilerin tarıma açılması elbette uzun süredir gündemdeydi.
Ancak sıtmanın gerilemesini yalnızca okaliptüse bağlamak da doğru değildir.
Drenaj kanalları, su yönetimi, bataklıkların kurutulması, kinin kullanımı, sivrisineklerle mücadele ve sağlık teşkilatının güçlendirilmesi birlikte etkili oldu.
Tarih, tek bir ağacın veya tek bir kişinin mucizesinden çok, uzun süren kurumlaşma ve emek süreçleriyle ilerler.
Mersin Limanı Olmadan Pamuk Eksik Kalırdı
Çukurova’da pamuk üretmek yeterli değildi.
Ürünün Avrupa’ya ulaştırılması gerekiyordu.
Bu noktada Mersin Limanı giderek Çukurova’nın dünyaya açılan kapısı hâline geldi.
İskeleler, depolar, ticarethaneler, çırçır işletmeleri, bankalar ve yabancı konsolosluklar liman çevresinde çoğaldı.
Mersin’in yükselişi, Çukurova’daki ticari tarımın büyümesinden ayrı düşünülemez.
Amerikan İç Savaşı sona erdikten sonra Amerikan pamuğu yeniden dünya piyasasına döndü ve savaş yıllarındaki yüksek fiyatlar geriledi.
Fakat Çukurova’nın ticari tarıma yönelişi durmadı.
1886 yılında açılan Mersin–Tarsus–Adana demiryolu, ovada üretilen pamuğun ve diğer tarım ürünlerinin limana daha hızlı ve daha düşük maliyetle taşınmasını sağladı.
Pamuk artık yalnızca tarlaları değil, şehirleri de değiştiriyordu.
Adana’da çırçır, iplik ve dokuma işletmeleri kuruluyor; Mersin bir liman ve ticaret şehri olarak büyüyordu.
Tüccarlar, bankerler, büyük arazi sahipleri ve sanayiciler güç kazanırken şehirlerin nüfusu artıyordu.
Fakat nüfus arttıkça temiz suya, kanalizasyona, barınmaya ve sağlık hizmetlerine duyulan ihtiyaç da büyüyordu.
Ekonomik gelişme ile toplumsal gelişme her zaman aynı hızda ilerlemiyordu.
Bir bölgenin ihracat rakamlarının artması, orada yaşayan herkesin hayatının aynı ölçüde iyileştiği anlamına gelmiyordu.
Çukurova’da Artık Hiçbir Şey Eskisi Gibi Değildi
Çukurova’nın pamuk tarihini yalnızca “İngilizlerin oyunu” diyerek açıklamak kolaydır.
Fakat tarih, kolay açıklamalardan daha karmaşıktır.
İngiliz sanayisinin pamuk ihtiyacı gerçekti. İngiliz tüccarlar, konsolosluklar ve pamuk kuruluşları Osmanlı topraklarında üretimin artırılması için çalıştı.
Ancak Osmanlı Devleti’nin bölgeyi merkezî yönetime bağlama, konargöçer toplulukları iskân etme, vergi toplama ve tarımı genişletme politikaları yalnızca İngilizlerin isteğiyle ortaya çıkmadı.
Osmanlı Devleti’nin kendi siyasi, mali ve askerî hedefleri vardı.
İngilizlerin pamuk talebi bu politikaları yaratmadı.
Fakat onların ekonomik değerini artırdı ve uygulanmasını hızlandıran dış etkenlerden biri oldu.
Amerika’da başlayan bir savaş, İngiltere’de fabrikaların üretimini yavaşlattı.
İngiltere’de yavaşlayan tezgâhlar, Osmanlı coğrafyasındaki pamuk arayışını hızlandırdı.
Bu arayış, Çukurova’da toprağın değerini, şehirlerin büyümesini, insanların yerleşme biçimini ve devletin bölgeye bakışını etkiledi.
Fakat bu dönüşümün gerçek anlamını yalnızca ticaret defterlerinden, ihracat rakamlarından ve pamuk balyalarının sayısından anlayamayız.
Çünkü tarihte her ekonomik büyümenin arkasında görünmeyen insanlar vardır.
Yaylasına çıkması sınırlandırılan bir Yörük…
Sıtma nöbetiyle çalışan bir tarım işçisi…
Bataklığın kenarında kurulan bir köy…
Mersin Limanı’na doğru ilerleyen pamuk yüklü bir araba…
Ve binlerce kilometre uzakta yeniden hızlanan bir dokuma tezgâhı…
Tarih bazen büyük orduların yürüyüşüyle değil, bir fabrikanın hammadde ihtiyacıyla yön değiştirir.
Manchester’da tezgâhlar yavaşlayınca Çukurova’nın dönüşümü hızlandı.
Tezgâhlar yeniden hızlandığında ise Çukurova’da artık hiçbir şey eskisi gibi değildi.
