"Homunkulus" Latince'de küçük adam demektir. Tıp tarihinde iki farklı anlamı vardır: biri simyayla yaratılan yapay insan, diğeri beynin motor ve duyusal haritasındaki figür.
Alman hekim Paracelsus'a (1493–1541) atfedilen "De Natura Rerum" adlı eserde, cam şişede biyolojik materyallerden küçük bir insan figürü üretme olasılığından söz edilmiştir. Araştırmacı Urs Leo Gantenbein, başka metinlerde Paracelsus'un homunkulusu balmumundan yapılan küçük bir heykel olarak tanımladığını saptamıştır. Katalonyalı hekim Arnold of Villanova (13. yüzyıl) da bu konuya değinmiştir. Arapça "Kitāb al-Nawāmīs" (9. yüzyıl sonu) kitabında da benzer atıflar bulunmaktadır.
Nörolojideki homunkulus kavramıysa 1937’de ortaya çıkmıştır. Kanadalı beyin cerrahı Wilder Penfield (1891–1976), epilepsi ameliyatı geçiren hastalara lokal anestezi altında açık beyin ameliyatı yapmıştır. Hastalar uyanıktır; ameliyat sırasında doktoruyla konuşabilmektedir. Penfield, beyin korteksinin farklı noktalarına zayıf elektrik akımı vererek hangi bölgenin uyarılmasının vücudun hangi kısmını harekete geçirdiğini belirlemiştir. 1928’den 1936’ya kadar 126 hastayla bu deneyi yapmıştır.
Beyin korteksinin her noktasının bir işlevi vardır. Motor korteks hareketleri yönetir; duyusal korteks dokunma, sıcaklık ve ağrı gibi uyaranları işler. Penfield’ın keşfettiği şey şudur: kortekste bir bölgeye ayrılan alan, o bölgenin vücuttaki fiziksel büyüklüğüyle orantılı değildir. Sinir uçlarının yoğunluğuyla orantılıdır. El parmakları, dudaklar ve dil son derece hassas organlardır; binlerce sinir ucuna sahiptirler. Bu yüzden beyin korteksinde çok geniş alanlara karşılık gelirler. Sırt ya da bacak gibi bölgeler ise çok daha az yer kaplar.
Penfield sonuçlarını asistanı Edwin Boldrey ile birlikte 1937’de Brain dergisinde yayımlamıştır. Haritayı görselleştiren figürü tıp illüstratörü Hortense P. Cantlie-Douglas çizmiştir. Bu çizim garip bir insan figürüdür: dev eller, kocaman dudaklar ve dil; küçücük gövde ve bacaklar. Penfield bu yaratığa "grotesque creature" (tuhaf mahluk) demiştir. 1950’de Penfield ve Rasmussen "The Cerebral Cortex of Man" kitabında yeni bir homunkulus yayımlamıştır. Bu kez çizimi Eleanor A. Sweezey yapmıştır. Önceki versiyondaki orantı hatalarının bir bölümü düzeltilmiştir.
1958'de Londra'daki bir sempozyumda nörolog Francis Walshe, homunkulus figürlerini sert biçimde eleştirmiştir. Penfield'ın kendisinin de bu toplantıda bulunduğu bilinmektedir. Ancak Penfield'ın homunkulusu kesin bir beyin organizasyon ilkesi olarak sunmadığı, "bir hatırlatıcı araç" olarak çizdiği düşünülmüş ve bu yüzden eleştirlere rağmen homonkulus ders kitaplarından çıkmamıştır.
Bugün klinik nörolojide kullanılan somatotopik haritalar Penfield'ın çalışmasına dayanır.
The Story of the Homunculus
"Homunculus" is Latin for little man. In medicine, the word has two distinct meanings: one refers to an artificial human created through alchemy, the other to a figure representing the motor and sensory map of the brain.
In "De Natura Rerum," a work attributed to the German physician Paracelsus (1493–1541), the text describes the possibility of producing a small human figure from biological material in a sealed glass vessel. Researcher Urs Leo Gantenbein found that in other authenticated texts Paracelsus defined the homunculus differently — as a small wax figurine intended to ward off evil spells. The Catalan physician Arnold of Villanova (13th century) also touched on the subject. Similar references appear in the Arabic "Kitāb al-Nawāmīs" (late 9th century).
The neurological concept of the homunculus emerged in 1937. Canadian neurosurgeon Wilder Penfield (1891–1976) performed open brain surgery on epilepsy patients under local anesthesia. The patients remained awake and could speak with the surgeon throughout the procedure. By applying mild electrical current to different points on the brain cortex, Penfield identified which area, when stimulated, triggered movement or sensation in which part of the body. He carried out this experiment with 126 patients between 1928 and 1936.
Every point on the brain cortex has a function. The motor cortex controls movement; the sensory cortex processes stimuli such as touch, temperature, and pain. What Penfield discovered was this: the cortical area devoted to a body part is not proportional to that part's physical size. It is proportional to the density of its nerve endings. The fingers, lips, and tongue are extraordinarily sensitive organs, each packed with thousands of nerve endings. They therefore correspond to very large areas of the brain cortex. Regions such as the back or the legs take up far less space.
Penfield published the results with his assistant Edwin Boldrey in the journal Brain in 1937. Medical illustrator Hortense P. Cantlie-Douglas drew the figure that visualized the map. The result was a strange-looking human form: enormous hands, oversized lips and tongue, a tiny torso and legs. Penfield called the creature a "grotesque creature." In 1950, Penfield and Rasmussen published a revised homunculus in their book "The Cerebral Cortex of Man," this time illustrated by Eleanor A. Sweezey. Some of the proportional errors in the earlier version were corrected.
At a symposium in London in 1958, neurologist Francis Walshe sharply criticized the homunculus figures. Penfield himself is known to have been present. Yet it has been argued that Penfield never presented the homunculus as a definitive principle of brain organization — he drew it as an aide-mémoire. For that reason, despite the criticism, the homunculus has never left the textbooks.
The somatotopic maps used in clinical neurology today are grounded in Penfield’s work.
