Modern Çağın 16 Bağımlılığı Temeller, Klinik Yansımalar ve Türkiye’de Müdahale Mekanizmaları
Bağımlılık; yalnızca madde kullanımına indirgenemeyecek kadar geniş, yalnızca irade ile açıklanamayacak kadar biyolojik, yalnızca bireysel kabul edilemeyecek kadar toplumsal bir sorundur.
Modern çağda bağımlılık; haz arayışının nörobiyolojik olarak manipüle edildiği, algoritmaların ve tüketim kültürünün ödül sistemini hedef aldığı bir halk sağlığı krizine dönüşmektedir.
Aile hekimliği pratiğinde bağımlılık;
• uyku bozukluğu,
• anksiyete,
• irritabilite,
• dikkat sorunları,
• kronik yorgunluk,
• metabolik sendrom,
• aile içi çatışma
maskeleriyle karşımıza çıkmaktadır.
1. BAĞIMLILIĞIN NÖROBİYOLOJİSİ
Bağımlılık, beynin mezolimbik dopamin yolunun patolojik aktivasyonu ile karakterizedir.
Temel Mekanizmalar:
• Dopamin artışı (ödül hissi)
• Tolerans gelişimi (aynı etki için daha fazla uyarana ihtiyaç)
• Yoksunluk belirtileri
• Prefrontal korteks baskılanması (karar verme kontrolünün azalması)
• Stres ekseninin (HPA aksı) aktivasyonu
Sonuç:
Kişi “seçerek” değil, nörobiyolojik olarak “zorlanarak” davranır.
Bağımlılık bu nedenle kronik, relaps eğilimli bir beyin hastalığıdır.
2. MODERN ÇAĞIN 16 BAĞIMLILIĞI
Klinik ve Toplumsal Boyutlarıyla
I. MADDE BAĞIMLILIKLARI
1. Tütün ve Nikotin Bağımlılığı
• Nikotin 7–10 saniye içinde beyne ulaşır.
• Elektronik sigara ve nargile daha masum değildir.
• Ergenlerde nörogelişimsel hasar riski yüksektir.
Türkiye’de sigara bırakma için T.C. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütülen Alo 171 Sigara Bırakma Hattı başarıyla aktif hizmet vermektedir.
2. Alkol Bağımlılığı
• Hepatik steatoz, siroz
• Nörokognitif bozulma
• Kanser riski artışı
• Depresyon ile çift yönlü ilişki
ABD’de ve Avrupa’da opioid krizinin gölgesinde alkol mortalitesi ciddi artmaktadır.Bunun Türkiye’ye yansımasına engel olmalıyız.
3. Opioid ve Sentetik Madde Bağımlılığı
• Fentanil mikrogram düzeyinde ölümcül olabilir.
• Solunum depresyonu temel ölüm nedenidir.
Türkiye’de tedavi ve rehabilitasyon süreçlerinde AMATEM merkezleri kritik rol oynamaktadır.
4. Reçeteli İlaç Bağımlılığı
• Benzodiazepinler
• Opioid analjezikler
• Uyarıcılar
Uzun süreli ve kontrolsüz kullanımda bağımlılık gelişebilir.
II. DAVRANIŞSAL BAĞIMLILIKLAR
5. Kumar Bağımlılığı
• Finansal çöküş
• Aile içi çatışma
• Depresyon ve intihar riski
Artık fiziksel mekân değil, mobil uygulamalar risk faktörüdür.
6. Sosyal Medya Bağımlılığı
• Sürekli dopamin mikro-ödülleri
• Karşılaştırma kültürü
• Yetersizlik algısı
Çin gençlerde oyun süresini sınırlandırmıştır.
Avustralya ve İspanya 16 yaş altı sosyal medya kullanımına kısıtlamalar getirmiştir.Sıra Türkiyede inşallah . Hızla adımlar atmamız an meselesi…
7. Oyun Bağımlılığı
Dünya Sağlık Örgütü oyun bozukluğunu tanımlamıştır.
Ergen prefrontal korteksi henüz gelişimini tamamlamamıştır.
8. Pornografi Bağımlılığı
• Ailelerin parçalanması, Gerçek ilişkilerde tatmin azalması
• Nöroadaptasyon
• Dopamin toleransı
9. Alışveriş Bağımlılığı
• Borçlanma
• Anlık rahatlama – uzun vadeli pişmanlık döngüsü
10. Yeme Bağımlılığı
Ultra işlenmiş gıdalar ödül sistemini aşırı uyarır.
Türkiye’de obezite ve obeziteye bağlı 200’den fazla hastalık artış göstermektedir.Burada daha etkin adımlar atmamız Hem Gıda Politikaları hem Sağlık Politikaları konusunda yeni yaklaşımlar geliştirmemiz şarttır.
11. Spor Bağımlılığı
• Kompulsif egzersiz
• Yaralanma riski
• Hormonal dengesizlik
Dengeli ve planlı fiziksel aktivite esastır.
12. İş Bağımlılığı
Japonya’da “Karoshi” (aşırı çalışmaya bağlı ölüm) tanımlanmıştır.
Türkiye’de uzun çalışma saatleri tükenmişlik riskini artırmaktadır.
13. Onay (Beğeni) Bağımlılığı
• Sürekli dış referanslı öz-değer
• Depresif belirtiler
14. İlişki Bağımlılığı
• Kimlik kaybı
• Toksik bağlanma
• Psikolojik istismar döngüsü
15. Enerji İçeceği ve Kafein Bağımlılığı
• Çarpıntı
• Uyku bozukluğu
• Anksiyete
• Ritm bozukluğu riski
16. Adrenalin Bağımlılığı
• Riskli sürüş
• Tehlikeli meydan okumalar
• Travmatik yaralanmalar
3. TÜRKİYE’DE BAĞIMLILIKLA MÜCADELE MEKANİZMALARI
Bağımlılıkta ilk başvuru noktası Aile Hekimidir.
Türkiye genelinde yaklaşık 28.000 aile hekimi erken tarama, yönlendirme sevk ve izlemde kilit rol oynamaktadır.
Destek Hatları:
📞 YEDAM – 115
Yeşilay Danışmanlık Merkezi
Ücretsiz, gizli ve profesyonel danışmanlık hizmeti.
📞 Alo 171
T.C. Sağlık Bakanlığı
Sigara bırakma danışma hattı.
📞 ALO 182
MHRS üzerinden psikiyatri ve bağımlılık randevusu.
📞 ALO 183
Psikososyal destek ve aile danışmanlığı.
4. TEDAVİ PRENSİPLERİ
Bağımlılık tedavisi çok boyutludur:
• Motivasyonel görüşme
• Bilişsel davranışçı terapi
• Gerekirse farmakolojik tedavi
• Aile eğitimi
• Sosyal destek sistemleri
Relaps mümkündür; bu tedavinin başarısızlığı değil, hastalığın doğasıdır.
SON SÖZ
Modern dünya bağımlılık üretme kapasitesine sahip bir vahşi haz arama odaklı sistem kurmuştur.
Ancak insan beyni nöroplastiktir.
İyileşme mümkündür.
Bir aile hekimi olarak klinik gözlemim nettir:
Bağımlılık sizi yönetebilir.
Ama sizi tanımlayamaz.
Erken başvuru, bilimsel destek ve güçlü bir sosyal çevre ile bağımlılık tedavi edilebilir, yönetilebilir ve kontrol altına alınabilir.
İlk adım:
ÇÖZÜM SİZDE, Kararınızı verin, Prangalarınızı kırın, başaracağınıza inanın, Aile hekiminize lütfen başvurun ve bilgisi dahilinde 115’i arayın.
En içten sevgi ve saygılarımla
Ailenizin Hekimi
Dr. Yavuz Selim SILAY
