Son yıllarda obezite, küresel ölçekte en önemli halk sağlığı sorunlarından biri hâline gelmiştir. Özellikle çocuklar arasında obezite prevalansının hızla artması, gelecekte metabolik ve kardiyovasküler hastalık yükünün ciddi şekilde artacağını göstermektedir. Dünya Sağlık Örgütü’ne (WHO) göre, 5–19 yaş grubundaki çocuklarda obezite prevalansı 1975 yılında %1’in altında iken, 2016 yılında %18’e yükselmiştir.
Çocukluk çağı obezitesi, metabolik sendrom gelişimi açısından önemli bir risk faktörüdür. Metabolik sendrom; abdominal obezite, insülin direnci, dislipidemi ve hipertansiyonun birlikte görülmesiyle karakterizedir. Küresel veriler, çocuklarda metabolik sendrom prevalansının yaklaşık %2,8 olduğunu ve bunun 25 milyondan fazla çocuğu etkilediğini göstermektedir. Sistematik derlemelerde ise obez çocukların %25–35’inde metabolik sendrom kriterlerinin en az üçünün bulunduğu bildirilmiştir. Bu durum, tip 2 diyabet ve erken başlangıçlı kardiyovasküler hastalıklar için önemli bir zemin hazırlamaktadır.
Çocukluk çağında gelişen obezitenin etkileri yalnızca pediatrik dönemle sınırlı kalmamaktadır. Uzunlamasına kohort çalışmalar, obez çocukların %50–80’inin erişkin yaşta da obez kaldığını ve bu bireylerde tip 2 diyabet, hipertansiyon ve koroner arter hastalığı riskinin anlamlı derecede arttığını göstermektedir. Bu durum, çocukluk çağı obezitesinin yaşam boyu süren bir sağlık sorununun başlangıç noktası olabileceğini düşündürmektedir.
Obezite ile metabolik sendrom arasındaki ilişki, yağ dokusunun endokrin bir organ gibi davranmasıyla açıklanmaktadır. Artmış yağ dokusu, proinflamatuvar sitokinlerin (TNF-α, IL-6) salınımını artırarak kronik düşük dereceli inflamasyona ve insülin direncine yol açmaktadır. Araştırmalar, obez çocuklarda insülin direncinin normal kilolu çocuklara kıyasla yaklaşık 3 kat daha fazla olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca metabolik disfonksiyonla ilişkili yağlı karaciğer hastalığı (MAFLD), obez çocukların %30–40’ında saptanmaktadır.
Obezite ile metabolik sendrom arasındaki güçlü ilişki, prevalans karşılaştırmalarıyla da açıkça görülmektedir. Sistematik analizlere göre metabolik sendrom prevalansı, normal kilolu çocuklarda yaklaşık %3, fazla kilolu çocuklarda %12, obez çocuklarda ise %29’un üzerine çıkmaktadır. Bazı klinik çalışmalarda bu oran, obez çocuklarda %50’nin üzerinde bildirilmiştir. Bu bulgular, çocukluk çağı obezitesinin metabolik sendrom için güçlü ve bağımsız bir risk faktörü olduğunu göstermektedir.
Psikososyal etkiler de obezitenin önemli boyutlarından biridir. Araştırmalar, obez çocuklarda düşük benlik saygısı, sosyal dışlanma ve depresif belirtilerin daha sık görüldüğünü göstermektedir. Bu psikososyal yük, sağlıksız beslenme davranışlarını ve sedanter yaşam tarzını daha da pekiştirebilmektedir.
Küresel ölçekte çocukluk çağı obezitesinin artmasında; yüksek kalorili ve ultra işlenmiş gıdaların yaygın tüketimi, fiziksel aktivitenin azalması ve sedanter yaşam tarzı başlıca nedenler arasında yer almaktadır. UNICEF raporlarına göre, dünya genelinde çocukların %80’inden fazlası önerilen günlük fiziksel aktivite düzeyine ulaşamamaktadır. Bunun yanı sıra genetik yatkınlık, aile içi beslenme alışkanlıkları ve sosyoekonomik faktörler de obezite riskini artırmaktadır.
Çocukluk döneminde obezitenin önlenmesi, metabolik sendrom ve ilişkili hastalıkların azaltılmasında kritik öneme sahiptir. Erken yaşlarda sağlıklı beslenme alışkanlıklarının kazandırılması, okul temelli fiziksel aktivite programlarının yaygınlaştırılması ve aile odaklı müdahaleler etkili koruyucu stratejiler arasında yer almaktadır. Sonuç olarak, çocuklarda obeziteyle mücadele yalnızca bireysel bir sorun değil, aynı zamanda küresel bir halk sağlığı önceliğidir.
Kaynaklar:
* NCD Risk Factor Collaboration (NCD-RisC).
Worldwide trends in body-mass index, underweight, overweight, and obesity from 1975 to 2016: a pooled analysis of 2416 population-based measurement studies in 128.9 million children, adolescents, and adults.
The Lancet, 2017.
Friend A, Craig L, Turner S.
The prevalence of metabolic syndrome in children: a systematic review.
Archives of Disease in Childhood, 2013.
Weihe P, Weihrauch-Blüher S.
Metabolic syndrome in children and adolescents.
The Lancet Child & Adolescent Health, 2019.
