Bir çocuğun mahcubiyetine dönüşen sağlık meselesi: Yatağa Islatma

Çocuklarda gece yatağa ıslatma meselesi, evlerin içinde fısıltıyla konuşulan ama çocukların kalbinde yüksek sesle yankılanan bir meseledir.

Gündüz neşeyle koşan, okulda arkadaşlarıyla gülen, evde oyun kuran bir çocuk, gecenin bir saatinde kendi bedenine mahcup hâle gelebilir. Sabah olduğunda ilk baktığı şey annesinin yüzü, ilk korktuğu şey babasının sesi olur. Çünkü pek çok aile bu durumu hâlâ bir sağlık meselesi gibi değil, bir kusur gibi görür. Oysa yatağı ıslatan çocuk çoğu zaman inat eden, tembellik yapan, söz dinlemeyen bir çocuk değildir. Yardım bekleyen bir çocuktur.

Hekimlik hayatı insana şunu öğretir: Bazı sorunlar yalnızca bedende yaşanmaz. Bedenden başlayıp benliğe kadar uzanır. Gece alt ıslatma da böyledir. Mesele yalnızca çarşafın kirlenmesi değildir. Mesele, çocuğun kendine bakışının zedelenmesidir. Kardeşinin yanında küçük düşmekten korkmasıdır. Misafirliğe gitmek istememesi, okul gezisine katılmaktan kaçınması, arkadaşında kalamaması, içine kapanmasıdır. Bir çocuğun özgüveninde açılan küçük bir çatlak, bazen yıllar sonra bile ses verebilir.

Suç değil, belirti

Bu noktada yetişkinlerin dili belirleyicidir. “Koca çocuk oldun hâlâ mı?” diye başlayan her cümle, çocuğun ruhuna bırakılmış sert bir izdir. Azarlamak, utandırmak, cezalandırmak, kardeşlerle kıyaslamak, gece yarısı kaldırıp öfkeyle tuvalete götürmek… Bunların hiçbiri tedavi değildir. Bunlar yalnızca sorunu büyütür. Çocuk zaten isteyerek yatağını ıslatmıyor. Bilerek yapmıyor. Bir meydan okuma göstermiyor. Tam tersine, çoğu çocuk bu durumdan en az ailesi kadar rahatsız oluyor.

Ne yazık ki büyükler, kontrol edilemeyen bir durumu ahlak meselesine çevirmekte bazen çok hızlı davranıyor. Hâlbuki çocuk bedeni, erişkin bedeninin küçültülmüş hâli değildir. Gelişim dediğimiz şey kendi takvimi içinde ilerler. Mesane kontrolü, uyku derinliği, hormonal denge, sinir sistemi olgunluğu, aile hikâyesi ve bazı ruhsal yükler bu tabloyu etkileyebilir. Yani ortada tek bir sebep yoktur. Bu yüzden tek bir suçlu da yoktur. Hele ki o suçlu, asla çocuk değildir.

Her ıslak çarşafın arkasında aynı hikâye yok

Burada yapılması gereken şey, meseleyi küçümsemek de değildir, büyütüp çocuğu korkutmak da. Denge gerekir. Çünkü gece alt ıslatma bazen gelişim sürecinin bir parçası olarak görülebilir, bazen de değerlendirilmesi gereken başka durumların işareti olabilir. Ailelerin en sık yaptığı hata şu: Ya “nasıl olsa geçer” deyip yıllarca beklemek ya da ilk birkaç olaydan sonra paniğe kapılıp çocuğu baskı altına almak. İkisi de doğru değildir.

Dikkatli bir yaklaşım gerekir. Çocuğun yaşı, bu durumun ne zamandır sürdüğü, daha önce kuru kalıp kalmadığı, gündüz şikâyetlerinin olup olmadığı, idrar yaparken yanma, sıkışma, kabızlık, aşırı su içme, derin uyku, horlama, ruhsal zorlanma gibi eşlik eden durumlar önemlidir. Aile bazen yalnızca geceye bakar. Oysa hekim, bütüne bakar. Çünkü beden ipuçlarını tek yerden vermez.

Bir başka önemli nokta da şudur: Çocuk büyüdükçe bu mesele yalnızca fiziksel değil, sosyal bir yük hâline gelir. Küçük yaşta aile içinde örtülen durum, okul çağıyla birlikte utanç duygusunu büyütebilir. Yaz kampına gitmeyen, arkadaşında kalmayan, okul gezisinde türlü bahaneler üreten çocukların bir kısmı aslında hastalığını değil mahcubiyetini saklıyordur. Aile bunu “çekingenlik” sanır, öğretmen “uyumsuzluk” diye yorumlar, çocuk ise derdini anlatacak kelimeyi bulamaz.

Asıl tedavi güven duygusudur

Bu nedenle tedavinin ilk basamağı ilaca değil, dile başlar. Çocuğa şunu hissettirmek gerekir: “Bu senin suçun değil, bunu birlikte çözeceğiz.” Bazen bir cümle, bir kutu ilaçtan daha kıymetli olabilir. Çünkü çocuk önce korkudan kurtulmalıdır. Korkunun olduğu yerde beden de gerilir, uyku da bozulur, sorun da daha inatçı hâle gelir.

Ailenin tutumu burada belirleyici rol oynar. Akşam sıvı tüketiminin düzenlenmesi, tuvalet alışkanlığının doğru kurulması, kabızlığın gözden kaçırılmaması, çocuğun uykudan önce rahatlatılması, başarısızlık üzerinden değil destek üzerinden ilerlenmesi kıymetlidir. Kuru kaldığı geceleri takdir etmek işe yarar; ıslattığı gecelerde yüz asmak ise çoğu zaman hiçbir işe yaramaz. Çocuk, evin içinde yargılanan değil, desteklenen biri olduğunu hissetmelidir.

Şunu da açık açık söylemek gerekir: Aileler bazen kendi utanma duygularını çocuğun sırtına yükler. “El âlem ne der?” endişesi yüzünden mesele saklanır, ertelenir, konuşulmaz. Oysa sağlık, utanılarak değil, fark edilerek korunur. Bir çocuğun yatağını ıslatması ayıp değildir. Onu yalnız bırakmak ayıptır. Onu aşağılamak, susturmak, kardeşlerinin önünde utandırmak ayıptır. Çocukluk dediğimiz dönem, insanın en korunmasız dönemidir. O yaşta alınan yaraların izi bazen deriden değil, hafızadan okunur.

Geçer diye beklemek her zaman çözüm değildir

Bazı aileler yıllar boyunca sabırla bekler. Belki gerçekten düzelir diye umut ederler. Bazen düzelir de. Ama her mesele kendi hâline bırakılarak çözülmez. Süre uzuyorsa, çocuğun yaşına göre durum devam ediyorsa, gündüz belirtileri eşlik ediyorsa, çocukta mahcubiyet artıyorsa ya da aile içi huzur bu yüzden bozuluyorsa artık profesyonel değerlendirme gerekir. Burada geç kalınmamalıdır. Çünkü mesele yalnızca kuru bir yatak meselesi değildir; çocuğun benlik inşasıyla da ilgilidir.

Bir çocuk, bedenine güven duymadan büyümemelidir. Her sabah tedirgin uyanmamalıdır. Her gece dua eder gibi “inşallah bu gece olmaz” diye uykuya dalmamalıdır. Bizim görevimiz yalnızca hastalık tedavi etmek değildir. Çocuğun hayatla kurduğu bağı korumaktır. Hekimlik biraz da budur. İnsanı yalnızca organlarıyla değil, kırılganlığıyla da görmektir.

Çocuğu değil, yükünü hafifletelim

Gece yatağa ıslatmak, küçümsenecek bir ayrıntı da değildir, çocuğun karakterine yazılacak bir kusur da. Bu meseleye doğru yerden bakarsak hem çocuğu koruruz hem aileyi rahatlatırız. Yanlış yerden bakarsak küçücük bir belirtiyi kocaman bir utanca dönüştürürüz.

Her anne babanın aklında şu cümle kalmalı: Çocuklar kusurlarıyla değil, onlara gösterdiğimiz yaklaşımla şekillenir. Yatağı ıslatan bir çocuk, en çok temiz çarşafa değil, temiz bir dile ihtiyaç duyar. Yargılanmadığı, anlaşılmış hissettiği, zamanında değerlendirilip doğru biçimde desteklendiği bir evde bu yük hafifler. Çünkü bazen çocukların gecesini ıslatan şey yalnızca mesane değildir; yetişkinlerin bilgisizliği, sabırsızlığı ve sertliğidir. Biz önce bunu değiştirmeliyiz.