Nöbet (havale) çocukluk çağının sık görülen bir hastalığıdır ve pek çok ailede paniğe neden olur. Bu noktada, hastalığı yakından tanımak kadar bilinçli ve özel bir yaklaşım büyük önem taşır. Beyin bizim bütün hareketlerimizi, duygularımızı, düşüncelerimizi kontrol eden merkezdir. Beyin hücreleri elektriksel uyarılar sayesinde işbirliği içinde çalışırlar. Bazen bir grup hücreden anormal elektriksel uyarı çıkar. Nöbet beyin hücrelerinin anormal elektriksel uyarıları nedeni ile gelişen istek dışı hareketlere, bilinç kaybına, davranışlara veya hislere verilen addır.

Nöbetin şekli anormal uyarının çıktığı beyin bölgesine göre değişir. Birdenbire başlayan, şuur kaybı olabilen, nefes almada güçlük, kasılma ve çırpınmalarla seyredebilen bir durumdur. Nöbet sebepleri yaşa göre değişiklikler gösterir. Hayatın ilk iki senesinde nöbet görülmesi diğer yaşlara göre daha fazla olur. Her 10kişiden 1’inde hayatın herhangi bir döneminde nöbetortaya çıkabilir.

Epilepsi Nedir?

Bazı kişilerde, beynin ani elektriksel uyarılar çıkarmaya olan yatkınlığı nedeni ile birden fazla sayıdahavale geçirmeye epilepsi (halk arasında sara) denir. Bu hastaların takip ve tedavileri ise özel bir uzmanlık alanı olan çocuk nörolojisi tarafından yapılır. Çocukluk çağında epilepsi görülme sıklığı 1000 çocukta 1-5 arasında değişmekte ve en sık görülen kronik (devamlı) hastalıklardan birini oluşturmaktadır.

Epilepsi diyebilmek için nöbeti uyaran faktör olarak ateş, kafa travması, ilaç kullanımı, uykusuzluk gibi bir neden olmamalıdır. Günümüzde her yaş, cins, ırk, etnik grup ve sosyoekonomik sınıftan insan epilepsili olarak yaşamaktadır. Yaşamı boyunca her 26 kişiden birinde epilepsi gelişmektedir. Türkiye’de yaklaşık 1 milyonepilepsi hastası olup bunların yarıdan fazlasını çocuklar oluşturmaktadır.

Nöbet Tipleri Nelerdir?

Nöbetler kısmi (tek taraflı, fokal, parsiyel) ve yaygın (jeneralize) olarak iki büyük gruba ayrılır. Ayrıca bu gruplar da kendi içlerinde alt gruplara ayrılırlar. Beyindeki anormal elektriksel uyarı sadece bir bölümde ise kısmi (fokal) nöbet görülür. Anormal elektriksel uyarı beynin her yanında ise yaygın (jeneralize) nöbet görülür.Nöbetler sırasında vücutta kasılma oluyorsa (büyük nöbet) buna konvulsiyon denir. Kasılma olmaksızın dalma, hareketsiz kalma şeklinde (küçük nöbetler) de olabilir. Çocuk oynarken veya televizyon izlerken tek bir noktaya bakabilir, etraftan gelen uyarılara cevap vermeyebilir. Nöbeti bitince hiç bir şey olmamış gibi oyununa devam edebilir.

Nöbet Ne Kadar Sürer?

Nöbet birkaç saniyeden birkaç dakikaya kadar sürebilir. Genellikle birkaç dakika içinde kendiliğinden durur. Kasılma şeklinde büyük nöbet yarım saattensürerse veya çocuk bilinci hiç açılmadan yarım saatten daha uzun süre ve/veya çok sayıda ardısıra nöbet geçirirse buna ‘status’ denir. Bu tehlikeli bir durumdur çünkü bu kadar uzun süre nöbet geçirince beyin oksijensiz kalabilir, beyin hasarı gelişme olasılığı yüksektir. Son zamanlarda status süresinin 5 dakika olarak kabul edilmesi önerilmektedir.

Nöbet sonrasında çocuk yorgun düşüp bir süre (30 dk-1 saat) uyur, ki buna nöbet sonrası dönem (postiktal) diyoruz. Bu durumu nöbet ile karıştırmamak gereklidir.

Nöbet geçiren bir çocuğa ne yapılır?

Çocuğun nöbeti hastaneye geldiğinde durmuşsa öncelikle nöbetin sebebi araştırılır, tetkik edilir, sonra tedaviye aileyle birlikte karar verilir. Nöbet geçiren çocuğa kan şekeri, kan elektrolitleri (kalsiyum, sodyum, magnezyum), kan sayımı, böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri, EKG gibi testler yapılır. Daha sonra EEG (beyin grafisi) ve beyin görüntülemesi (beyin tomografisive/veya beyin MRI) yapılır.

Bilgisayarlı Tomografi (BT) Nedir?

Kafatasında belli bir anormallik olup olmadığını kısa bir sürede göstermek için kullanılır. Kemik yapılarda anormallik (kafatası kırığı gibi) ve tümör olmadığını gösterebilir.

Manyetik Rezonans İnceleme (EMAR=MRI) Nedir?

Beyin yapılarını daha ayrıntılı olarak gösterir. Tümör, damarsal ve doğumsal anormalliklerin olmadığını göstermek için kullanılır.

Elektroensefalografi (EEG) Nedir?

Başa yapıştılan teller aracılığı ile beyin hücrelerinden çıkan elektriksel sinyaller dalgalar olarak kaydedilir. Çekim sırasında çocuğun yarım saat kadar uyumasıgerekir. Doktor özel bulgulara göre çocuğun epilepsi olup olmadığına karar verir, aynı zamanda hangi tip nöbet olduğu anlaşılabilir. Gerekirse uzun süreli video-EEG planlanır.

Nöbetin Beyine Zararı Var Mıdır?

Kısa süren havalelerin beyine zararının olmadığı kabul edilmektedir. Status epileptikus yani 5 dakikadan uzun sürenlerde büyük nöbetlerde beyin oksijensiz kalır, beyin hasarı gelişebilir. Havale sırasında çocuğun ağzındaki yiyecekler veya kusmuğu nefes borusuna kaçarsa solunum yolları tıkanır, bu durum tehlike oluşturur. Çocuk caddede yürürken, bisiklete binerken, denizde yüzerken veya iş makineleri ile çalışırken havale geçirirse yine tehlikeli durumlar söz konusu olabilir.

Çocuklar Neden Nöbet Geçirirler?

Nöbete yol açan birçok faktör vardır;

Nöbetler yenidoğan döneminde doğum travması, zor doğum veya doğumda oksijensiz kalmaya, prematüre bebeklerde beyin kanaması veya beyinde büyümeye (hidrosefali) bağlı olarak gelişebilir.

Metabolik bozukluklar; kan şekeri, kalsiyum, magnezyum, B6 vitamini gibi bazı maddelerin düşüklüğü de havale sebebi olabilir.

Çocuklarda en sık epilepsi nedenleri enfeksiyonlar(menenjit, beyin absesi), kafa travmaları, beyin damarhastalıkları, beyin tümörü ve kanamaları, doğuştan beyingelişim bozuklukları ve doğuştan metabolikbozukluklardır. Çoğunlukla bu durumlarda nöbetten once başka (hareket, gelişim ve dil-konuşma, görme, işitmebozuklukları gibi) belirtiler vardır. Çocukluk çağınöbetlerinin bazılarının nedeni ileri incelemelere ragmen bilinmemektedir.

Epilepsi ilaçlarının yan etkileri var mıdır?

Şunu anlamak önemlidir, tüm ilaçların yan etkileri vardır. Bazılarının hormonlar (tiroid fonksiyonları), karaciğer ve kemik iliğine olan zararları daha fazladır. Ayrıca, ciltte döküntüler, kusma, davranış bozukluğu, uyku hali, algılama bozukluğu da yapabilirler. Bu çocuğunuzda tümünün olacağı anlamına gelmez, veya herhangi biri olabilir. İlaçların faydaları ve zararları iyi tartılıp, ondan sonra kullanılmalarına karar verilir. Epilepsi ilaçları uyusturucu degildir, bağımlılık yapmazlar. Ancak birden kesilirse nöbetler uyarılabilir.

Doktorunuz hangi yan etkilerin olabileceğini, hangilerinin ciddi olduğunu ve hangi durumda acil bildirilmesi gerektiği bilgisini verecektir, siz de sorup bilgi alabilirsiniz.

İlaç nöbeti tam olarak kontrol altına alabilir mi?

Ilaç bazı çocuklarda nöbetleri tam olarak kontrol altına alır, bazılarında ise nöbet süresini ve sıklığını azaltır. Bu, epilepsinin altta yatan nedenine bağlı olarak değişir. İdeal olan tek ilaç ile nöbetler kontrol altına alınamıyorsa bazen 2, çok nadir olarak 3 ve üzeri ilaç kullanılır.

Çocuğum İki İlaç Kulanmasına Rağmen Nöbetler Durmadı. Şimdi Ne Olacak?

İki veya daha fazla epilepsinin cinsine uygun ilaç maksimum dozda kullanılmasına rağmen nöbetler durmazsa ilaçlara dirençli epilepsi tanısı konulur. Eğer cerrahi tedavi şansı varsa bu durumda en iyi seçenek cerrahisidir. Bu tedaviye ancak gelişmiş epilepsi cerrahisi yapan merkezlerde nöroloji ve cerrahi doktorları karar verebilir. Eğer cerrahi tedavi uygulanabilecek bir hasta değilse veya aile bu tedavinin risklerini kabul edemiyorsa nöroloji doktorunuz diğer ilaç tedavilerini araştırmaya devam edecek veya vagal sinir stimülatörü (VNS-Epilepsi Pili) veya ketojenik diyettedavisini önerecektir.

Çocuğumun Durumu İle İlgili Bilgiye Nereden Ulaşabilirim?

Kitapçılar (özellikle medikal olanlar), kütüphane, ve devlet kurumlarını inceleyin. Online araştırabilirsiniz fakat kötü senaryolara karşı dikkatli olun, saygın medikal sitelere girin. Doktorunuza sormadan mail ile mucize ilaçlar sipariş etmeyin. Eğer gerçekten bunlar etkili olsaydı her doktor bunları kullanırdı.

Diğer ailelerle görüşün, seminerlere gidin, doktorunuza danışarak Erken Yardım Programları veya Eğitimlerine katılın.

Ketojenik Diyet Nedir?

Bazı ilaçla nöbetleri durmayan dirençli epilepsili çocuklar ketojenik diyetle tedavi edilebilir. Bu yağdan zengin, proteini yeterli, karbonhidrattan fakir bir diyettir. Diyet konusunda uzmanlaşmış bir ekip tarafından uygulanmalıdır. Bu diyetteyken bazı kan ve idrar tetkikleri ile belli aralıklarla izlem-kontrol gerekecektir.

VNS veya Vagal Sinir Stimülasyonu Nedir?

Nöbetler diğer seçeneklerle tedavi edilemediğinde uygulanır. Küçük diske benzer bir jeneratör cerahi olarak göğüs duvarının altına yerleştirilir. Bu yapı beyin aktivitesini düzenlemek için düzenli enerji sinyalleri üretirve bu epilepsi ilacı gibi nöbet azalması sağlayabilir. Çocuk nöbet geçirdiğinde VNS cihazı ekstra olarak enerji sinyali üretmek için elle aktive edilebilir, ve bu nöbetin erken sonlanmasını da sağlayabilir.

Okula Giden Çocuğa Nasıl Yardımcı Olabilirim?

Çocuğun ögretmeni çocugun aldığı ilaç, epilepsi ve nöbetlerinin tipi ve ilk yardım konusunda bilgilendirilmelidir.

Epilepsisi olan çocukta uzun süren nöbetler beyin hasarına, hafıza sorunlarına neden olabilir. Ayrıca altta yatan nörolojik sorun ve aldığı ilaçlar, öğrenme güçlüklerine, dikkat eksikliğine yol açabilir. Bu çocuklar için özel eğitim programı gerekebilir. Bu durumda çocuk psikiyatrisinden de destek almak gerekir. Doktor tarafından gerekli görülür ise özel eğitim devlet tarafından karşılanır.

Çocuk, arkadasları ile birlikte okul etkinliklerine katılmaya, tehlikesiz sporları yapmaya teşvik edilmelidir. Epilepsisi olan çocuk birçok sporu yapabilir. Yüzmeye yalnız gitmemelidir. Deniz yerine gözetim altındaki havuzlar tercih edilmelidir. Epilepsisi olan, özellikle havaleleri kontrol altına alınamayan çocuklarda ve ailelerinde depresyon görülebilir. Bu durumda psikolojik destek yararlı olur.

Epilepsi Tedavisi Bitecek Mi?

Bazı çocuklarda nöbetler kontrol altına alınır yani nöbetler uzun sürmez. Bunlar genellikle en az 1-2 yıl ilaç tedavisinden sonra nöbetsiz kalan çocuklardır. Bazılarıysa tüm yaşamları boyunca epileptik nöbete sahip olurlar. Önemli olan ilaçla nöbetlerin durdurulması ve yaşam kalitesini düşürmeyecek şekilde yaşamlarına devam etmelerini sağlamaktır.

Muhtemelen Aşağıdaki İsimleri Duydunuz Fakat Onların Epilepsi Hastası Olduğunu Biliyor Muydunuz? Julius Caesar, Napoleon, Agahta Christie, Beethoven, Van Gogh, Charles Dickens.

Epilepsili Kişiler;

Arkadaşları olabilir

Koleje gidebilir

Evlenebilir

Sanatçı olabilir

Aktör olabilir

İş adamı, öğretmen, savcı, senatör, olimpik atlet, basketbolcu olabilir.

Çocuğunuz Epileptik Nöbet geçirirken ne yapmalısınız?

Nöbet aile ve hatta sağlık personelinde korku hissi uyandıran panikle yanlış yaklaşım ve davranışların yapılabildiği bir durumdur. Nöbet geçiren çocukların ailelerinin parmağını çocuğun ağzına sokması nedeniyle ısırılması, çocuğun üzerine soğuk su, kolonya dökerek veya çocuğu sarsarak uyandırmaya çalışması sık rastlanan durumlardır. Hatta bazı aileler öldüğünü sanarak yapay solunum ve kalp masajı yaptığını ifade etmektedirler. Yarar yerine zarar verebilecek bu davranışların önlenmesi hayati öneme sahiptir. İlk 5-30 dakikada nöbet durmazsa kalıcı beyin hasarı oluşacak hatta nöbetin sonlanması zorlaşacak, mortalite ve morbidite oranları yükselecektir. Bu nedenlerle nöbeti durdurabilecek ilaçların uygulanma yerleri, dozları ve süreleri çok iyi bilinmelidir. Aynı şekilde bu ilaçların solunum durmasına neden olabileceği ve bu durumda da ne yapılması gerektiği aile, öğretmen, bakım veren diğer kişiler ve okul personeline iyi bir şekilde eğitim olarak verilmelidir.

1-Çocuğunuz gözlerini bir noktaya dikip sizinle iletişimini kaybeder, ağzı köpürür, vücudunda kasılmalar meydana gelirse ilk yapılacak şey paniğe kapılmamaktır.

2-Çocuğu güvende tutmak yapabileceğiniz en önemli yardımdır. Öncelikle sakin olun ve etraftaki diğer insanları da sakinleştirmeye çalışın.

3-Onu hemen bir yere yatırın, ayıltmaya çalışmayın, sağa sola koşup yalnız bırakmayın, yanında durun. Havale nöbeti anne ve babalar için korkutucu olabilir. Ancak bilmeniz gereken en önemli şey, havalenin çoğunlukla birkaç dakika sonra kendiliğinden geçeceğidir.

4-Eğer çocuğun ateşi yüksekse, çocuğun giysilerini çıkartmak, özellikle koltuk altlarına ve kasıklarına olmak üzere tüm vücudu ıslatılmış bezlerle silmek yararlıdır. Soğuk su damarlarda büzülmeye yol açarak ateşin düşmesini engeller. Bu nedenle ılık su ile vücudu silme veya banyo yapılmalıdır.

5-Havale geçiren bebekte ateşi düşürmek için kolonya, ispirto gibi alkollü maddeler kesinlikle kullanılmaz. Ayrıca ateş düşürmek için su dolu küvete sokmak da tehlikeli olabilir.

6-Çocuğun nöbet sırasında hareketlerine engel olmaya çalışmayın.

7-Nöbetin ne kadar sürdüğüne dikkat edin

8-Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder, yere düşer. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesiiçin çocuğun etrafında kesici, sivri köşeli eşyalar varsa onları uzaklaştırın

9-Başının altına yastık, havlu yada çarşaf gibi yumuşak birşey yerleştirebilirsiniz

10-Çocuğu yavaşça bir yana doğru yatırarak kusmuğun nefes borusunu tıkamasını önleyin, böylece nefes yolları açık kalacaktır.

11-Nefes alması güçleşirse, alt çenesini hareket ettirmeye çalışarak nefes almasına yardımcı olun. Çoğu insan, havale geçiren kişinin dilini ısıracağını ya da yutacağını ve nefes yolunun kapanacağını düşünür. Dil ısırma olursa da çok önemli değildir. Bunu önlemek için ağzına parmak ya da kaşık gibi sert cisimleri sokmak tehlikeli olabilir. Eğer ağzı kendiliğinden açılmış ise bükülmüş bir kumaşı araya hafifçe sokabilirsiniz. Bu uygulamada amaç solunum yollarının açık olmasını sağlamaktır.

12-Yapay (suni) solunum yaptırmaya çalışmayın, hastanın solunumunun geri dönmemesi çok nadir bir durumdur. Genellikle havale bir kaç dakika içinde kendiliğinden duracaktır. Sabırla 2-5 dakika bekleyin (bu bekleyiş insana saatler geçiyor hissini verebilir).

13-Havale 5 dakikada durmazsa çocuk dizler karına çekilmiş durumda ve yan olarak yatarken, derece koyar gibi makattan rektal diazem (daha önce doktorunuzun belirlediği dozda) uygulanabilir. Bu ilaç nadir de olsa solunum durmasına yol açabileceğinden ilk yardım uygulamayı öğrenmeniz gerekmektedir.

14-Çocuğun solunumu durmuşsa suni solunum yapılmalıdır.

15-Eğer havale 3-5 dakikada durmuyorsa veya bilinç açılmadan tekrarlıyorsa 112’ye haber vererek acil servisi olan en yakın hastaneye götürün.