4 Şubat Dünya Kanser Günü, yalnızca bir farkındalık tarihi değildir; bilimin, insanlığın ve geleceğe dair sorumluluğumuzun yeniden düşünülmesi gereken bir duraktır. Kanser, artık tek tek organların ya da hücrelerin hastalığı olmaktan çıkmış; biyolojik karmaşıklığın, toplumsal eşitsizliklerin ve sağlık sistemlerinin eş zamanlı olarak sınandığı küresel bir sorun hâline gelmiştir.
Bu mücadelenin sembolik figürlerinden biri, yüzündeki “port-wine” lekesiyle tanınan ancak bilim dünyasında çok daha derin izler bırakmış olan Mariano Barbacid’dir. Barbacid’in çalışmaları, özellikle pankreas kanseri biyolojisinin anlaşılmasında ve kanser hücresinin birden fazla sinyal yolunu eş zamanlı kullanarak hayatta kalma stratejileri geliştirdiğinin ortaya konulmasında belirleyici katkılar sunmuştur. Onun hikâyesi, moleküler onkolojinin teknik dili ile insan hikâyelerinin nadir kesişim noktalarından biridir.
Kanser Hücresini Anlamak: Moleküler Karmaşanın Anatomisi
Kanser, genetik ve epigenetik değişimlerin birikimiyle ortaya çıkan çok aşamalı bir süreçtir. Normal hücrelerde bölünme, farklılaşma ve programlı hücre ölümü sıkı bir denge içinde düzenlenirken; onkogen aktivasyonu ve tümör baskılayıcı genlerin kaybı bu dengenin bozulmasına yol açar. Metastatik bir tümörde binlerce genetik değişiklik saptanabilse de, tümörün klinik davranışını belirleyen “sürücü mutasyonların” sayısı görece sınırlıdır.
Moleküler onkoloji, bu karmaşık yapıyı anlamaya çalışırken hücresel sinyal yolaklarını tek tek değil, bir ağ sistemi olarak ele alır. MAPK ve PI3K–AKT–mTOR gibi yolaklar, kanser hücresinin proliferasyonunu, metabolizmasını ve tedaviye direncini şekillendirir. Bu nedenle tek bir moleküler hedefi baskılamak çoğu zaman yeterli olmaz; hücre, alternatif biyolojik yolları devreye sokarak varlığını sürdürür.
Barbacid ve Pankreas Kanseri: “Zor” Olanı Seçmek
Pankreas duktal adenokarsinomu, geç tanı, agresif biyolojik davranış ve tedaviye direnç özellikleri nedeniyle en ölümcül solid tümörler arasında yer alır. Bu tümörlerin büyük çoğunluğunda KRAS mutasyonu bulunur. KRAS’ın ilk kez tanımlanması, kanser araştırmalarında moleküler çağın başlangıcı olarak kabul edilir.
Barbacid’in öncülüğünü yaptığı çalışmalar, yalnızca tek bir hedefe odaklanmanın yetersizliğini; kanser hücresinin kullandığı birden fazla sinyal yolunun eş zamanlı baskılanmasının gerekliliğini ortaya koymuştur. Bu yaklaşım, kanser hücresinin kaçış mekanizmalarını kapatmayı amaçlayan bütüncül bir tedavi stratejisinin bilimsel temelini oluşturmuştur.
Ancak Barbacid’in belki de en çarpıcı katkısı, yıllar sonra dile getirdiği şu değerlendirmedir:
“Eğer bugün 20 yaşında olsaydım, tedavilerden çok erken tanı üzerine çalışmayı tercih ederdim.”
Erken Tanı: Moleküler Bilimin En İnsani Yüzü
Erken tanı, yalnızca tümörü küçük boyutlarda yakalamak değildir; biyolojik karmaşanın henüz geri döndürülebilir olduğu bir evrede hastalığa müdahale edebilmektir. Günümüzde yapay zekâ destekli görüntüleme yöntemleri, likid biyopsiler ve moleküler biyobelirteçler, bu hedefe her zamankinden daha fazla yaklaşılmasını sağlamaktadır.
Erken tanının kanser mortalitesi üzerindeki etkisi, epidemiyolojik veriler ve toplum temelli tarama programlarıyla açık biçimde gösterilmiştir. Ülkemizde 2005 yılında başlatılan erken ve sistematik toplum bazlı meme kanseri tarama programlarından biri, erken tanının kanser yükünü azaltmadaki belirleyici rolünü ortaya koymuştur. Bu süreç, moleküler düzeyde üretilen bilginin toplum sağlığına nasıl somut bir karşılık bulabildiğini göstermesi açısından önemlidir.
Kurumsal Vizyon: Erken Tanının Sürdürülebilirliği
Erken tanının kalıcı ve etkili olabilmesi, bireysel çabaların ötesinde kurumsal ve sistematik yaklaşımlarla mümkündür. Bu doğrultuda, Sağlık Bilimleri Üniversitesi bünyesinde yayımlanan yönetmelikle Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar ve Risk Faktörlerinin Önlenmesi, Kontrolü ve Yönetimi Uygulama ve Araştırma Merkezi kurulmuştur.
Merkezin amacı; kanser başta olmak üzere bulaşıcı olmayan hastalıklarda önleme, erken tanı, risk faktörlerinin azaltılması ve toplum temelli tarama programlarının geliştirilmesini desteklemektir. Bu adım, üniversitemizin klinik bilgi ile halk sağlığı perspektifini bir araya getiren bütüncül yaklaşımının somut bir yansımasıdır.
2030 ve Ötesi: Küresel Kanser Yükü Ne Söylüyor?
Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) tarafından yayımlanan GLOBOCAN projeksiyonlarına göre, mevcut demografik eğilimler devam ettiği takdirde 2030 yılında dünya genelinde yaklaşık 26 milyon yeni kanser vakası ve 16–17 milyon kanser ilişkili ölüm beklenmektedir.
2022 verilerinde dünya genelinde yaklaşık 20 milyon yeni vaka ve 9,7 milyon ölüm bildirilmiştir. Bu artışın temel nedenleri arasında nüfusun yaşlanması, yaşam süresinin uzaması, çevresel maruziyetler ve yaşam tarzı risk faktörleri yer almaktadır. Kanser yükünün küresel ölçekte eşit dağılmaması ise erken tanı ve modern tedavilere erişimdeki farklılıkları daha görünür hâle getirmektedir.
Bir İz, Bir Bilinç
Barbacid’in yüzündeki iz, ilk bakışta biyografik bir ayrıntı gibi görülebilir. Oysa bilim dünyasında bıraktığı iz, kanser hücresinin nasıl okunması gerektiğine dair kolektif bilincimizi şekillendirmiştir. Moleküler onkoloji bize şunu öğretir: Kanserle mücadele, hücreyi yok etmekten çok, hücrenin dilini anlamaya çalışmaktır.
Dünya Kanser Günü’nde bilimin sunduğu olanakları insani bir perspektifle birleştirmek zorundayız. Çünkü kanseri anlamak, yalnızca bir hastalığı değil; yaşamın kırılganlığını da anlamaktır.
Moleküler Onkoloji alanında çalışan bir patolog olarak…
Kaynaklar
1. Barbacid M.
IIS Aragón Interview. 2021.
2. Hanahan D, Weinberg RA.
Hallmarks of Cancer: The Next Generation.
Cell. 2011;144(5):646–674.
doi:10.1016/j.cell.2011.02.013
3. Ryan DP, Hong TS, Bardeesy N.
Pancreatic Adenocarcinoma.
New England Journal of Medicine. 2014;371(11):1039–1049.
doi:10.1056/NEJMra1404198
4. Canon J, Rex K, Saiki AY, et al.
The clinical KRAS(G12C) inhibitor AMG 510 drives anti-tumour immunity.
Nature. 2019;575(7781):217–223.
doi:10.1038/s41586-019-1694-1
5. Collisson EA, Bailey P, Chang DK, Biankin AV.
Molecular subtypes of pancreatic cancer.
Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2019;16(4):207–220.
doi:10.1038/s41575-019-0109-y
6. International Agency for Research on Cancer (IARC), World Health Organization.
GLOBOCAN: Global Cancer Statistics and Projections.
Lyon: IARC; 2022.
7. World Health Organization (WHO).
Global Cancer Burden Projections.
WHO Publications.
8. Altınay S, Başar RP, Bal N, Özden F.
Awareness of Breast Cancer and Methods of Early Diagnosis in Women Aged 50–69 Years in Regions Where Community-Based Breast Cancer Screening Has Been Conducted or Not Conducted in Giresun City.
European Journal of Breast Health. 2013;9(3):144–150.
doi:10.5152/TJBH.2013.21
9. Sağlık Bilimleri Üniversitesi.
Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar ve Risk Faktörlerinin Önlenmesi, Kontrolü ve Yönetimi
Uygulama ve Araştırma Merkezi Kuruluş Yönetmeliği.
