ÖZET
Amaç: Bu çalışmanın amacı, üniversite öğrencileri arasında enerji içeceği tüketim sıklığını, tüketim nedenlerini ve bildirilen olası yan etkileri belirlemektir.
Gereç ve Yöntem: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde 3–5. sınıflarda öğrenim gören toplam 400 öğrenci çalışmaya dahil edildi. Veriler anonim, gönüllülük esaslı anket aracılığıyla toplandı ve tanımlayıcı istatistiklerle değerlendirildi.
Bulgular: Öğrencilerin önemli bir kısmı en az bir kez enerji içeceği denemiştir. Katılımcıların çoğunluğu ayda birden fazla tüketmediğini bildirmiştir. Her dört öğrenciden biri enerji içeceğini alkolle birlikte kullanmıştır. Yaklaşık her üç öğrenciden biri uykusuzluk yaşadığını belirtmiş; bazı katılımcılarda kalp atım hızında artış bildirilmiştir. Tüketimin en sık nedeni sınav dönemlerindeki akademik stres olarak saptanmıştır.
Sonuç: Enerji içeceği kullanımı öğrenciler arasında yaygındır ve özellikle stres dönemlerinde artmaktadır. Bildirilen yan etkiler başta uyku düzeni ve kardiyovasküler belirtiler olmak üzere klinik açıdan dikkate değer olabilir. Üniversite ortamında bilgilendirme ve koruyucu sağlık programlarının güçlendirilmesi önerilir.
Anahtar Kelimeler: enerji içeceği, kafein, üniversite öğrencileri, uyku bozukluğu, taşikardi, alkol
GİRİŞ
Enerji içecekleri, uyanıklığı artırmak, yorgunluk hissini azaltmak ve zihinsel performansı kısa süreli yükseltmek amacıyla yaygın olarak tüketilen ürünlerdir. Son yıllarda özellikle gençler ve üniversite öğrencileri arasında kullanım sıklığının artması, olası sağlık etkileri açısından dikkat çekmektedir. Enerji içecekleri genellikle kafein, taurin, guarana, karbonhidratlar ve B grubu vitaminleri gibi bileşenler içerir.
Kısa süreli uyarıcı etkilerine karşın, aşırı veya kontrolsüz tüketim kardiyovasküler sistem (taşikardi, kan basıncında artış), sinir sistemi (anksiyete, uykusuzluk) ve metabolik etkiler (hiperglisemi vb.) ile ilişkili olabilmektedir. Ayrıca enerji içeceklerinin alkol ile birlikte tüketimi, kişinin sarhoşluk düzeyini olduğundan daha hafif algılamasına neden olarak riskli davranışlara zemin hazırlayabilir.
Bu bağlamda, tıp fakültesi öğrencileri gibi yoğun akademik yük ve düzensiz uykuya daha yatkın bir grupta enerji içeceği tüketiminin değerlendirilmesi önemlidir.
ARAŞTIRMANIN ÖNEMİ
Modern öğrenci yaşam tarzı; yoğun ders programı, sınav dönemlerinde artan akademik baskı, düzensiz uyku ve psiko-emosyonel stres ile karakterizedir. Performansı kısa süreli artırma amacıyla enerji içeceklerine yönelim yaygınlaşmaktadır. Bu durum, genç yetişkinlerde tüketim alışkanlıklarının ve ilişkili semptomların tanımlanmasını; hedefe yönelik koruyucu sağlık eğitimlerinin planlanmasını gerekli kılar.
ARAŞTIRMANIN AMACI
Üniversite öğrencileri arasında:
1. enerji içeceklerinin kullanım sıklığını,
2. tüketim nedenlerini,
3. bildirilen yan etkileri belirlemek.
GEREÇ VE YÖNTEM
Çalışma Tasarımı ve Evren
Bu araştırma, kesitsel (cross-sectional) tasarımda yürütülen anket çalışmasıdır. Çalışma evrenini Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Tıp Fakültesi 3–5. sınıf öğrencileri oluşturmuştur.
Örneklem
Toplam 400 öğrenci çalışmaya katılmıştır. Katılımcıların %54’ü kadın, %46’sı erkektir.
Veri Toplama Aracı
Veriler, anonim ve gönüllü katılım esasına dayalı anket formu ile toplanmıştır. Anket; enerji içeceği deneme/tüketim durumu, tüketim sıklığı, tüketim motivasyonları (ör. sınav dönemi, uykusuzluk, yorgunluk) ve tüketim sonrası bildirilen semptomları (ör. uykusuzluk, çarpıntı, baş ağrısı) içeren maddelerden oluşmuştur.
İstatistiksel Analiz
Veriler tanımlayıcı istatistiklerle (sıklık/ yüzde ve temel dağılımlar) değerlendirilmiştir.
Not: Eğer elinde ham veriler (sayısal yüzdeler) varsa, bu bölümü “p-değerleri/ki-kare/lojistik regresyon” gibi analizlerle güçlendirebiliriz; şu an metinde sadece mevcut bilgi düzeyiyle, uydurmadan yazdım.
ENERJİ İÇECEKLERİNİN İÇERİĞİ
Piyasadaki enerji içeceklerinde sıklıkla şu bileşenler bulunur:
• Kafein (ortalama 218,6–321 mg/L),
• Taurin,
• Guarana ekstresi,
• Karbonhidratlar (glukoz, sakkaroz),
• Vitaminler: Niasin (B3), pantotenik asit (B5), piridoksin (B6), folik asit (B9), askorbik asit (C).
Gazlı form, bazı bileşenlerin emilimini hızlandırarak etkilerin kısa sürede ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir.
ETKİ MEKANİZMASI
Enerji içeceklerinin temel uyarıcı etkisi büyük ölçüde kafein üzerinden gerçekleşir. Kafein, merkezi sinir sisteminde uyanıklığı artırır ve uyku eğilimini azaltır. Karbonhidratlar kısa süreli enerji kaynağı sağlar.
Bununla birlikte bu etki, organizmanın fonksiyonel rezervlerinin geçici kullanımına dayanır. Takiben sinir sistemi yorgunluğu, uyku bozuklukları ve performans düşüşü gözlenebilir.
KONTRENDİKASYONLAR (ÖNERİLMEYEN DURUMLAR)
Enerji içecekleri aşağıdaki gruplarda önerilmemektedir:
• Gebeler,
• Çocuklar ve ergenler,
• Hipertansiyonu ve/veya kardiyovasküler hastalığı olan bireyler,
• Diyabet hastaları,
• Kafeine duyarlılığı olan kişiler.
OLASI YAN ETKİLER
Literatür ve katılımcı bildirimleri doğrultusunda aşağıdaki semptomlar görülebilir:
• Baş ağrısı
• Anksiyete / huzursuzluk
• Uykusuzluk
• Taşikardi / çarpıntı
• Kan basıncında artış
• Hiperglisemi
• Gastrointestinal yakınmalar
• Kafein bağımlılığına eğilim
ENERJİ İÇECEKLERİ VE ALKOL
Enerji içeceğinin alkol ile birlikte tüketilmesi, uyarıcı etki nedeniyle kişinin sarhoşluk düzeyini olduğundan daha hafif algılamasına yol açabilir. Bu durum tüketim kontrolünün bozulması, riskli davranışların artması ve ciddi sağlık sonuçları açısından önemlidir.
BULGULAR
Anket bulguları şu noktaları öne çıkarmıştır:
• Öğrencilerin önemli bir kısmı enerji içeceğini en az bir kez denemiştir.
• Katılımcıların çoğunluğu ayda birden fazla tüketmemektedir.
• Her dört öğrenciden biri, enerji içeceğini alkol ile birlikte tükettiğini bildirmiştir.
• Yaklaşık her üç öğrenciden biri enerji içeceği tüketimi sonrası uykusuzluk yaşadığını belirtmiştir.
• Bazı katılımcılar kalp atım hızında artış/çarpıntı bildirmiştir.
• Öğrencilerin bir bölümünde tekrar tüketme isteği mevcuttur.
• En sık tüketim nedeni sınav dönemlerinde artan stres olarak belirlenmiştir.
TARTIŞMA
Bu çalışma, tıp fakültesi öğrencilerinde enerji içeceği tüketiminin özellikle sınav dönemlerindeki akademik stresle ilişkili olabileceğini göstermektedir. Bildirilen uykusuzluk ve çarpıntı gibi semptomlar, kafeinin farmakolojik etkileriyle uyumludur.
Alkol ile birlikte kullanım oranı dikkate değerdir; bu durum, risk algısının bozulması ve aşırı tüketim olasılığı nedeniyle koruyucu sağlık yaklaşımı açısından önceliklendirilmelidir.
Çalışmanın Güçlü Yönleri
• 400 kişilik geniş örneklem,
• Tıp fakültesi gibi yüksek stresli bir öğrenci grubunda değerlendirme,
• Anonim anketle daha açık bildirim olasılığı.
Sınırlılıklar
• Kesitsel tasarım nedeniyle nedensellik kurulamaz,
• Veriler öz-bildirime dayalıdır (hatırlama yanlılığı olabilir),
• Klinik ölçüm (EKG, tansiyon ölçümü vb.) yapılmamıştır.
BİLİMSEL YENİLİK
Bu araştırma, ilgili üniversitenin tıp fakültesi öğrencileri arasında enerji içeceği tüketimini geniş örneklemde değerlendiren çalışmalardan biridir. Bulgular, tüketimin stres dönemlerinde arttığını ve bazı öğrencilerde klinik açıdan önemli olabilecek semptomların görüldüğünü ortaya koyarak, üniversite temelli koruyucu programlar için bilimsel zemin sunmaktadır.
SONUÇ VE ÖNERİLER
Enerji içecekleri öğrenciler arasında yaygın kullanılmakta ve tüketim sıklığı özellikle akademik stres dönemlerinde artmaktadır. Uykusuzluk ve kardiyovasküler belirtiler gibi yan etkiler, kontrolsüz tüketimde klinik açıdan önem kazanabilir.
Bu nedenle:
1. Üniversite ortamında enerji içecekleri ve kafein hakkında bilgilendirme yapılması,
2. Özellikle sınav dönemlerinde uyku hijyeni ve stres yönetimi programlarının güçlendirilmesi,
3. Enerji içeceği–alkol birlikte kullanımına yönelik risk iletişiminin artırılması önerilir.
Çalışmayı Yapan: Salihabanu Khavaskhanova
Araştırma Danışmanı: Doç. Dr. Galiya Asanova
