Amerika'da Harvard Tıp Fakültesi'nden İç Hastalıkları Profesörü "aile hekimliğinin fikir babası" Francis Peabody'nin 1923 yılındaki görüşü sayesinde gelişen aile hekimliği/genel pratisyenlik, İngiltere Ulusal Sağlık Sistemine (NHS) 1948'de dahil oldu. İngiltere'de aile hekimliği yerine genel pratisyenlik vardır ve bu tıp eğitimi üzerine alınan 3 yıllık uzmanlık eğitimini gerektirir. 1952'de Kraliyet Genel Pratisyenlik Koleji kurulmuştur.
1954'te Kanada Aile Hekimliği koleji kurulmuştur.
1972'de Avustralya Melbourne'de WONCA (Dünya Aile HekimleriBirliği) kurulmuştur. Bu birliğin 5 kıtada temsilciliği olup eğitim,araştırma, kalite, kanıt, önleme ve kırsal hekimlik alt birimleri aktifolarak dünya sağlığı için çalışmaktadır.
1974'te Hollanda-Leeuwenhorst grubu tanımında; birinci basamakhekimliği, insanı, organ ya da sistemsel olarak ele alan diğer klinikuzmanlık dallarından farklı olarak inceleyen bir uzmanlık dalı olarakbildirilmiştir.
1974 yılında Danimarkalı Olesen belirttiği tanımında, aile hekimliği uzmanı sağlık hizmetinin ön sırasında çalışan, hastaların her türlü sağlık problemi için hizmet vermek üzere eğitim almış uzmandır. Aile hekimliği uzmanı, kişinin hastalığının nitelik veya bireysel ve topluluğa ait niteliklerine bakmaksızın toplulukta yer alan kişilere hizmet sunar, sağlık işleyişinin imkanlarını kişinin yararına kullanır. Tıbbi biyoloji, tıbbi psikoloji, tıbbi sosyoloji bilimleriyle birlikte çalışarak ve birleştirerek koruma, teşhis, tedavi, bakım ve palyasyon (rahatsızlıkları hafifletme) hizmetlerini sağlar. İlk temas noktası, kaynakların yönetimi,birey ve toplum odaklı, kişiselleştirilmiş bakımve sürekliliğin öneminin altı çizilmiştir.
1978'de Alma Ata'da yapılan Dünya Sağlık Konferansı'nda "2000yılında herkes için sağlık" ilkesi benimsendi. Bunu sağlayacak birincibasamak uzmanlığının altı çizildi.
WONCA, 1991 yılında kendi aile hekimliği tanımında, aile hekiminitıbbi hizmet arayan her kimseye kapsamlı hizmet sunan, ihtiyaçolduğunda diğer sağlık çalışanlarını hareketlendiren, yaş, cinsiyet,tanıya bağlı olmaksızın hizmet için gelen herkese bakan, meslekifaaliyetini kişilerin sağlık ihtiyaçlarına ve hizmet ettiği toplulukimkanlarına göre bizzat kendisi veya diğer sağlık çalışanlarıylabirlikte sürdüren hekim olarak tanımlar.
WONCA 2002/2011 aile hekimliği tanımında 6 çekirdek yeterlilik: bütüncül modelleme, birinci basamak yönetimi, kapsamlı yaklaşım, özgün problem çözme becerisi, toplum yönelimli, kişi merkezli bakım yer almaktadır. 11 temel ilke: biyopsikososyal yaklaşım, ilk başvuru noktası, koordinasyon ve savunuculuk, sağlık ve iyiliğin teşviği,akut ve kronik problemlerin çözümü (ayrışmamış hastalık/organize olmamış hasta, insidans, prevalansa dayalı), toplum sağlığından sorumlu, süreklilik, hasta ile ortak karar verme ve etkin hasta-hekim ilişkisini içerir. WONCA ağacının gövdesi; klinik karar verme, birinci basamak ve ofis yönetimini içerir. Ağacın kökleri hastaya karşı tutum, tıbbi bilgi, etno-kültürel-ekonomik ve teknolojik bağlamı içerir.
WONCA 2023 tanımında iklim değişikliği ve doğanın korunmasına yönelik, sadece insanların değil canlıların ve ekosistemin korunmasını içeren tek sağlık, küresel ısınma, atmosfer temizliği için tek gezegen ve kısıtlı kaynakların idareli kullanımı için sürdürülebilirlik ilkesi eklenmiştir. Bu ilkeler aile hekimliğinun temel kayası olarak adlandırılmıştır.
Türkiye’de aile hekimliği, 1983 yılında Tababet Uzmanlık Tüzüğü ile resmi bir uzmanlık dalı olarak tanınmıştır. İlk uzmanlık eğitimleri 1985 yılında Ankara, İstanbul ve İzmir’deki eğitim ve araştırma hastanelerinde başlamıştır. 16 Temmuz 1993 tarihinde YÖK, 2701 sayılı yazısıyla tüm tıp fakültelerinde Dahili Tıp Bilimleri Bölümü’ne bağlı Aile Hekimliği Anabilim Dallarının kurulmasını uygun görmüştür. İlk ana bilim dalı Trakya Üniversitesinde kurulmuş, ilk öğretim üyesi 1994 yılında görevine başlamıştır.
Ülkemizde aile hekimliği uzmanlık eğitimi 3 yıl (18 ay rotasyon+18 ay ana bilim dalı içinde), İngiltere'de 3 yıl (genel pratisyenlik), Almanya'da ve İskandinav ülkelerinde 5 yıl, İspanya'da 4 yıl, Portekiz'de 4 yıl, Yunanistan'da 4 yıl, Fransa'da 3 yıl, İtalya'da 3 yıl, Bulgaristan'da ve Romanya'da 3 yıldır. Ülkemiz, Rusya ve Doğu Avrupa ülkelerinde uzmanlık eğitimi almadan aile hekimliği yapan hekimler vardır. Muktesep hak korunumu yasasıyla, Portekiz'de 1982'de, İspanya'da 1995'te, Baltık ülkelerinde 1995'lerden sonra, Bulgaristan ve Romanya'da 2000'de, İngiltere'de 2006'da aile hekimi olan pratisyen hekimler, aile hekimliği uzmanı yapılmıştır. Bunun sebepleri arasında siyasi rejim değişikliği, Avrupa Birliği diploma denklik ve asistanlık süresini bekleyemeyecek kadar birinci basamakta hekim ihtiyacı gibi nedenler vardır. Böyle muktesep hakla verilen uzmanlıklarda sonradan eğitim verme gibi yöntemlerle eğitimin kalitesi arttirilmaya çalışılmıştır.
Muktesep hak, sağlıkta süreklilik, hukuki güvenlik, hızlı adaptasyon gibi avantajlar sağlamakla beraber uzmanlar arası kalite farkı, bilimsel yetkinlik sorunu, uluslararası denklikte problemler yaratabilir.
Türkiye'de de 2005'te Aile Hekimliği sisteminin başlangıcında pratisyen ve diğer branş uzmanlarının aile hekimi olabilmesi için 2 aşamalı; 10 günlük kursu takiben uzaktan eğitim düzenlenmekte ve hala bu eğitimler devam etmektedir. Bunun haricinde 2014 yılından itibaren Türkiye'de Sözleşmeli Aile Hekimliği Uzmanlık eğitimi (SAHU) verilmeye başlanmıştır. Tıpta uzmanlık sınavında sadece klinik puanla girilmektedir. Bu uzmanlık eğitimi yarı zamanlı olduğu için toplamda 6 yıl sürmekte, bir yılda 6 aylık periyodlar içinde rotasyonlar yapılıp kalan 6 ayda çalıştıkları yerde devam etme şeklinde bir eğitim sistemi verilmektedir. SAHU asistanı aile hekimliği asistanı gibi tez hazırlamakla yükümlüdür. 2026 yılı başında çıkan yönetmelikle, 5 yıldan fazla sözleşmeli aile hekimliği yapan asistanların eğitim süresi 4 yıla indirilmiştir. SAHU asistanlarının kendi dal öğretim üyeleriyle geçirdiği sürenin azlığı eğitimin yeterliliğini sorgulamaktadır. Normal zamanlı asistanlarla SAHU asistanları arasındaki en temel fark, SAHU asistanlarının uzman olduktan sonra mecburi hizmete gitmeyip çalıştıkları yere dönmesiyken normal zamanlı asistanların mecburi hizmete tabi olmalarıdır.
Ülkemizde 2025 yılı itibariyle 29800 civarı aile hekimi olup aile hekimliği uzmanı sayısı 12000-15000 arasındadır. Diğer ülkelerle beraber aile hekimliği ile ilgili oranların karşılaştırması Tablo 1'de yer almaktadır.
Tablo 1- Ülkelerdeki aile hekimliği oranları
|
Ülke |
100.000 kişiye düşen aile hekimi |
1 aile hekimine düşen nüfus |
Yoğunluk Kategorisi |
|
ABD |
30 |
3333 |
Düşük |
|
Kanada |
112 |
893 |
Yüksek |
|
Avustralya |
149 |
671 |
Yüksek |
|
Almanya |
71 |
1408 |
Orta |
|
İngiltere |
74,6 |
1340 |
Orta |
|
İtalya |
71,1 |
1406 |
Orta |
|
İspanya |
76,5 |
1307 |
Orta |
|
Portekiz |
55 |
1840 |
Yüksek |
|
Fransa |
88,7 |
1127 |
Orta |
|
Hollanda |
87,6 |
1142 |
Orta |
|
Türkiye |
33,9 |
2950 |
Düşük |
|
Yunanistan |
33,9 |
2950 |
Düşük |
|
Bulgaristan |
59,8 |
1672 |
Orta |
|
Romanya |
61,5 |
1626 |
Orta |
Avrupa'da Hollanda ve Fransa, birinci basamak sistemi güçlü ülkeler olarak görünmektedir. En fazla aile hekimi başına düşen nüfus ABD'den sonra ülkemiz ve Yunanistan'da bulunmaktadır. İngiltere ve Almanya'da da aile hekimi başına düşen hasta sayısı baskısı bulunmaktadır.
Aile hekimliği uzmanlığının eğitim yeterliliğini düşürmeden aile hekimliği uzmanı başına düşen nüfusu azaltmak kapsamlı bakım, kronik hastalıkların takibinde iyileştirme sağlarken sağlık ekonomisinde de iyileşmeye sebep olacaktır. Ancak kaliteli eğitim alamayan uzmanlar, güçlü bir birinci basamak hedefine ulaşmada sorun yaratacaktır.
