Bazı sözler vardı, dilden dile dolanırdı. Bir insan bir söz söylerdi de o söz, bir tohum gibi yüzyıllar boyu filizlenir, başka bir toprakta, başka bir çağda yeşerirdi. Bir düşünce, bir halktan ötekine, bir dilden diğerine göç ederdi. İnsan aklı, zamanın rüzgârıyla bir kıtadan diğerine savrulurdu. Ama her seferinde, o düşünce biraz daha olgunlaşır, biraz daha büyür, biraz daha köklenirdi.
Mevlânâ’nın sesi, Konya’nın taş sokaklarında yankılanırken, William Blake’in Londra’daki basık odalarında yeni imgelerle hayat buldu. Hafız-ı Şirazi, Şiraz’ın üzüm bağlarında aşkı anlatırken, Goethe Almanya’nın soğuk kütüphanelerinde aynı kelimelerle ruhunu ısıttı. Sadi Şirazi'nin dostluk üzerine söylediklerini, Schopenhauer bir başka yüzyılda, başka bir dünyanın yorgun insanlarına anlatıyordu. El-Mütenebbî, çölün sert rüzgârlarında cesareti anlatırken, Nietzsche Avrupa’nın gri sokaklarında insanın kendi sınırlarını aşmasından bahsediyordu. Hepsi biribirini andıryordu. Aynıydı. Sanki aynı mumdan çıkan mum alevi gibiydiler.
Bütün bu sözler, bunca yüzyıl, bu kadar farklı coğrafyada nasıl da birbirine bağlanıyordu? Nasıl birebirini andırıyordu.?
Kim kimden öğrenmişti, kim kimden almıştı? Yoksa birebirlerinden mi çalmışlardı?
Fikirler bir insanın malı mıydı ki çalınmış olsun?
Yoksa insanlık, tek bir büyük hikâyenin farklı dillerde anlatılmış parçaları mıydı?
Bir gün biri çıkıp, “Batı düşüncesi İslam filozoflarından kopya çekti,” diye söylüyordu. Bir başkası, “İslam filozofları zaten Antik Yunan’dan almıştı” diye karşılık veriyordu. Oysa ne Yunanlıların, ne Arapların, ne Türklerin, ne Avrupalıların... Hiçbirinin hak iddia edemeyeceği bir gerçek vardı:
“İnsan düşüncesi, bir ırmak gibiydi, doğduğu yeri bırakıp başka topraklara akıyordu, orada yeniden şekillenip filizleniyordu.”
İbn Sina'nın tıp üzerine yazdığı eserler, Batı’da Latinceye çevrilirken tıbbın temel taşlarını oluşturdu. Gazâlî’nin felsefeyi eleştiren eserleri, Avrupa’da metafiziği sorgulayan düşüncelerin tohumlarını ekti. İbn Rüşd, Aristoteles’in Batı dünyasında yeniden keşfedilmesini sağladı. Matematikte El-Harezmi, algoritmayı tanımlarken, bu temel bilgiler modern bilgisayar biliminin gelişmesine katkıda bulundu.
Batı’nın bilimi ve felsefeyi geliştirme süreci, Rönesans’la hız kazandı. İbn Rüşd’ün yorumları, Avrupa’da akılcı düşüncenin temelini atarken, Descartes ve Kant gibi filozoflar bu mirastan beslenerek modern felsefeyi şekillendirdi. Ancak, sonraları İslam dünyası bu öncülüğünü devam ettiremedi. İslam dünyasında sorgulamanın yerini giderek dogmalar ve kalıplaşmış düşünceler aldı. Bilim ve sanatın özgürce geliştiği dönemlerin ardından, skolastik anlayışın hâkim olmasıyla yaratıcı düşünce geri plana itildi. Matbaanın islam dünyasına geç gelişi, baskıcı yönetimlerin akılcı tartışmalara ket vurması, farklı düşüncelere karşı hoşgörünün azalması gibi etkenler, İslam dünyasında bilimsel üretkenliğin durmasına yol açtı.
İslam dünyasında, bir zamanlar parlak bir yıldız gibi parlayan felsefe, astronomi, tıp ve edebiyat, yavaş yavaş silikleşmeye başladı. Oysa ki, El-Kindi’den Farabi’ye, İbn Sina’dan İbn Haldun’a kadar pek çok düşünür, bilginin ve aklın özgürce gelişebileceği bir zemin oluşturmuştu. Peki Ne oldu da bu topraklar, bilginin üretildiği değil, ithal edildiği bir coğrafyaya dönüştü?
Bugün hâlâ bu sorunun cevabı aranıyor. Batı, bilimi geliştirirken ve her gün üzerine yenisini koyarak ilerlerken, İslam dünyası geçmişteki parlak dönemleriyle övünmekten öteye geçemiyor.. Üniversitelerde üretilen bilgi, daha çok Batı’dan ithal edilerek öğretilmeye başlandı. Oysa ki bilimin ilerlemesi için sadece geçmiş başarılarla yetinmek yeterli değildir. Sürekli sorgulamak, araştırmak, eleştirel düşünmeyi teşvik etmek gerekir.
Peki, bu süreci tersine çevirmek mümkün mü? Elbette. Tarih göstermiştir ki medeniyetler yükselir, düşer ve yeniden yükselebilir. Fakat bunun için bazı temel unsurların tekrar harekete geçirilmesi gerekir. Bilgiye duyulan açlık, özgür tartışma ortamları, eğitime yapılan yatırımlar ve eleştirel düşüncenin teşvik edilmesi yeniden bir aydınlanma sürecini başlatabilir.
Eğitim, bu süreçte en önemli faktördür. Ezbere dayalı eğitim sistemleri yerine sorgulamaya dayalı, yaratıcı düşünceyi teşvik eden sistemler geliştirilmelidir. Üniversiteler araştırma merkezlerine dönüşmeli, akademisyenler özgür bir ortamda bilgi üretmelidir. Ayrıca bilim ve teknolojiye yatırım yapılmalı, inovasyon teşvik edilmelidir. Bu gelişmeler, İslam dünyasının yeniden bilgi üretmesini sağlayabilir.
Ayrıca, kültürel değişimlerin sağlanması da gereklidir. Sanat ve edebiyatın teşvik edilmediği bir toplum, düşünsel anlamda gelişemez. Yeni kuşaklara eleştirel düşünceyi kazandırmak, sanatı ve edebiyatı bir lüks değil, toplumun temel taşı olarak görmek gerekir. Tarihte büyük medeniyetlerin yükselişinde sanatın ve bilimin birlikte hareket ettiği görülmüştür.
Şimdi şu soruyu sormadan geçemiyoruz: İslam dünyası neden geri kaldı? Bir zamanlar bilginin, sanatın, edebiyatın, tıbbın ve felsefenin beşiği olan bu coğrafya neden sustu? Düşünce ve fikirlerin ilk nüvelerinin bizim topraklarımızda doğup gelişmesine rağmen, aynı bilginin ve ilmin daha ileri biçimleri neden bugün uzak kıtalarda yankılanıyor?
Ama her düşüşün bir kalkışı vardır. Geçmişin ışığı sönmez, yeter ki onu yeniden tutuşturacak bir el uzansın. Şayet fikirler yeniden özgürce dolaşabilirse, yeni kuşaklar düşünmeyi, sorgulamayı, yaratmayı öğrenirse, tarih yeniden yazılabilir. Küller arasından doğan alev gibi, İslam dünyası yeniden parlayabilir.
Bilginin yeniden değer görmesi, düşüncenin özgürleşmesiyle mümkündür. Bugün bir çocuğun okuma azmi, bir genç kızın bilime olan tutkusu, bir gencin farklı düşünebilme cesareti bu dönüşümün başlangıcı olabilir. Özgür üniversiteler, araştırma merkezleri, sanat ve edebiyatın teşvik edildiği toplumlar ancak yeniden yükselişi getirebilir.
Eğer İslam dünyası tekrar yükselmek istiyorsa, geçmişteki bilim insanlarını yalnızca isimlerini överek anmakla kalmayıp, onların metodolojilerini, sorgulama biçimlerini, cesaretlerini de benimsemelidir. Bilim korkusuzca yapılmalı, felsefe özgürce tartışılmalı, sanat desteklenmelidir. Eğitim sistemleri kökten reforme edilmeli, ezbere dayalı anlayış terk edilerek sorgulamaya, araştırmaya ve eleştirel düşünceye dayalı bir yapıya geçilmelidir. Üniversiteler, bilginin üretildiği, tartışıldığı ve geliştirildiği merkezler haline gelmelidir. Bu, yalnızca teknik bilgi değil, aynı zamanda insanı ve toplumu anlama çabasıyla da desteklenmelidir.
Teknoloji ve inovasyonun desteklenmesi hayati önem taşımaktadır. Bilim ve teknolojideki ilerlemeler, sadece bireysel başarılar olarak değil, toplumun genel kalkınmasının bir parçası olarak görülmelidir. Hükümetler, özel sektör ve akademi işbirliği içinde araştırma merkezleri kurmalı, gençlerin yaratıcı projelerine yatırım yapmalı, sanayi ile bilim arasında köprüler kurmalıdır. Bu bağlamda, girişimcilik kültürü teşvik edilmeli, yeni icatlara, bilimsel keşiflere ve sanat projelerine fon sağlanmalıdır.
İslam dünyasının yükselişi, sadece akademik alanlarla sınırlı kalamaz. Hukuk ve yönetişim anlayışının da modernleşmesi gerekir. Bireyin özgürlükleri garanti altına alınmalı, düşünce ve ifade özgürlüğü korunmalı, hukukun üstünlüğü sağlanmalıdır. Yolsuzlukla mücadele edilmeli, liyakat sistemi yerleşmeli, toplumda adalet ve güven tesis edilmelidir. Demokratik süreçler işler hale gelmeden, bilim ve sanat ne kadar gelişirse gelişsin, gerçek bir ilerleme sağlanamaz.
Kültürel değişimlerin yaşanması da bir diğer temel gerekliliktir. Sanat ve edebiyat, bir toplumun düşünsel zenginliğini yansıtan en önemli unsurlardan biridir. Tarihte büyük medeniyetlerin yükselişinde sanatın ve bilimin birlikte geliştiği görülmüştür. Şairler, yazarlar, ressamlar, heykeltıraşlar ve müzisyenler desteklenmeli, kültürel etkinlikler artırılmalı, sanatın topluma yayılması sağlanmalıdır. Kültürel mirasın korunması ve yenilikçi sanatsal ifadelerin teşvik edilmesi, toplumun dinamizmini artıracaktır.
İletişim teknolojileri çağında, bilgiye ulaşmak artık eskisinden çok daha kolaydır. Ancak, bilgiye ulaşmanın kolaylığı kadar, doğru bilgiye ulaşmak da büyük bir mesele haline gelmiştir. Dijital okuryazarlık eğitimi yaygınlaştırılmalı, bireyler sahte bilgilere karşı bilinçlendirilmelidir. Özgür medya ortamları desteklenmeli, araştırmacı gazetecilik teşvik edilmeli, eleştirel düşünceyi besleyen platformlar oluşturulmalıdır. Gerçek ilerleme, yalnızca teknik ve bilimsel başarılarla değil, doğru ve sağlıklı bir bilgi akışıyla da mümkündür.
Eğer İslam dünyası gerçekten yükselmek istiyorsa, bireylerin potansiyellerini özgürce ortaya koyabilecekleri, farklı düşüncelerin çatışmadan zenginleştiği, bilim ve sanatın değer gördüğü bir yapı oluşturulmalıdır. Bugün bir çocuğun okuma azmi, bir genç kızın bilime olan tutkusu, bir gencin farklı düşünebilme cesareti bu dönüşümün başlangıcı olabilir. Ancak bu değişim, bireysel çabalarla sınırlı kalmamalı, devletlerin ve toplumun tüm katmanlarının ortak bir irade göstermesiyle mümkün olmalıdır. Her bireyin yaratıcı düşüncesine değer verildiği bir ortam yaratılmadan, gerçek bir yükseliş sağlanamaz. geçmişteki bilim insanlarının yalnızca isimlerini anmakla kalmayıp, onların metodolojilerini, sorgulama biçimlerini, cesaretlerini de benimsemelidir. Bilim korkusuzca yapılmalı, felsefe özgürce tartışılmalı, sanat desteklenmelidir.
Yeter ki, sormaktan, anlamaktan ve inşa etmekten vazgeçmeyelim.
Yeter ki korkmadan, büyük bir inatla yeniden başlamaya cesaret edelim.
Yeter ki, karanlığın en derin yerinde bile, bir ışık yakmaya niyet edelim.
