Giriş

Tip 2 diabetes mellitus, dünya genelinde en yaygın kronik metabolik hastalıklardan biridir ve artan prevalansı ile ilişkili komplikasyonlar nedeniyle önemli bir halk sağlığı sorunu oluşturmaktadır. [1,12] Bu hastalık, insülin direnci ve insülin salgısında bozulma ile karakterizedir; bu durum kronik hiperglisemiye ve karbonhidrat, yağ ve protein metabolizmasında bozukluklara yol açar. [1,10] Çok sayıda çalışma, sağlıksız beslenme alışkanlıkları, obezite, fiziksel hareketsizlik ve aşırı kalori alımının tip 2 diyabet gelişimine katkıda bulunan başlıca değiştirilebilir risk faktörleri arasında olduğunu göstermiştir. [2,3,6]

Son bilimsel kanıtlar, tip 2 diyabetin çoğu zaman doğru beslenme ve sağlıklı yaşam tarzı değişiklikleri ile önlenebileceğini veya geciktirilebileceğini göstermektedir. [6,12] Akdeniz diyeti, bitkisel bazlı diyetler ve düşük karbonhidratlı diyetler gibi beslenme yaklaşımları, glisemik kontrolün iyileştirilmesinde ve diyabet gelişme riskinin azaltılmasında önemli faydalar göstermiştir. [3,5,8,11] Ayrıca, kalori kısıtlaması ve dengeli beslenme ile sağlanan kilo kaybı, insülin duyarlılığının artmasıyla ve bazı hastalarda tip 2 diyabetin remisyonu ile ilişkilendirilmiştir. [9,10,13]

Sağlıklı beslenme alışkanlıklarını düzenli fiziksel aktivite ile birleştiren yaşam tarzı müdahale programlarının, yüksek riskli bireylerde yalnızca ilaç tedavisine kıyasla tip 2 diyabet insidansını daha etkili bir şekilde azalttığı kanıtlanmıştır. [6,12] Bu nedenle, diyetteki önleyici rolün anlaşılması, tip 2 diyabetin küresel yükünü azaltmak ve uzun vadeli sağlık sonuçlarını iyileştirmek için kritik öneme sahiptir. [1,7,11]

Yöntemler

Literatür tarama

Analiz

Araştırma bulguları, beslenme ve yaşam tarzı müdahalelerinin tip 2 diabetes mellitusun önlenmesinde önemli bir rol oynadığını göstermektedir. [1,6,12] Knowler ve ark. tarafından yürütülen Diyabet Önleme Programına göre, yoğun yaşam tarzı müdahalesi tip 2 diyabet insidansını plaseboya kıyasla %58 oranında azaltırken, metformin tedavisi bunu yalnızca %31 oranında azaltmıştır. [12] Bu sonuçlar, yüksek riskli bireylerde diyabetin önlenmesinde beslenme ve fiziksel aktivite değişikliklerinin farmakolojik tedaviden daha etkili olduğunu göstermektedir. [12]

Birçok çalışma, obezite ve aşırı vücut ağırlığının insülin direnci ve tip 2 diyabet gelişme riski ile güçlü şekilde ilişkili olduğunu göstermiştir. [1,9,13] DiRECT çalışması, kalori kısıtlamasına dayalı yapılandırılmış bir kilo verme programı sonrasında katılımcıların %46’sının 12 ay içinde diyabet remisyonu sağladığını ortaya koymuştur. [9] Ayrıca 15 kg’dan fazla kilo veren katılımcılarda remisyon oranının yaklaşık %86’ya ulaştığı gösterilmiş olup, bu durum diyete dayalı kilo yönetiminin önemini vurgulamaktadır. [9]

Akdeniz diyeti, diyabetin önlenmesinde en etkili beslenme modellerinden biri olarak tanımlanmıştır. [3,8,11] Salas-Salvadó ve ark., Akdeniz diyetine yüksek uyumun yüksek riskli bireylerde tip 2 diyabet gelişme riskini yaklaşık %52 oranında azalttığını bildirmiştir. [11] Ayrıca bu beslenme modeli insülin duyarlılığını artırmakta, inflamasyonu azaltmakta ve kardiyovasküler sağlığı desteklemektedir. [8,11]

Prospektif çalışmaların meta-analizleri de sağlıklı beslenme alışkanlıkları ile daha düşük diyabet riski arasında anlamlı ilişkiler olduğunu göstermiştir. [2,3] Jannasch ve ark., sağlıklı beslenme modellerini takip eden bireylerin, işlenmiş gıdalar ve şeker açısından zengin diyet tüketenlere kıyasla tip 2 diyabet riskinin anlamlı şekilde daha düşük olduğunu bulmuştur. [3] Tam tahıllar, sebzeler, meyveler, baklagiller ve doymamış yağlar açısından zengin diyetlerin daha iyi glisemik kontrol ve daha düşük açlık glukoz seviyeleri ile ilişkili olduğu gösterilmiştir. [1,3,7]

Düşük karbonhidratlı diyetlerin de tip 2 diyabet hastalarında glisemik kontrol ve vücut ağırlığının azaltılması üzerinde olumlu etkiler gösterdiği saptanmıştır. [5] Schwingshackl ve ark., düşük karbonhidratlı ve Akdeniz diyetlerinin, düşük yağlı diyetlere kıyasla HbA1c düzeylerinde daha büyük azalma sağladığını bildirmiştir. [5] Bu bulgular, rafine karbonhidrat alımının azaltılmasının metabolik sonuçları iyileştirebileceğini ve diyabetin ilerlemesini azaltabileceğini göstermektedir. [5,7]

Diyet, egzersiz ve davranışsal desteği birleştiren yaşam tarzı değişikliği programlarının diyabet insidansını azaltmada uzun vadeli etkili olduğu gösterilmiştir. [6,12] Uusitupa ve ark., düzenli fiziksel aktivite ile birlikte sağlıklı beslenme alışkanlıklarının fazla kilolu ve obez bireylerde tip 2 diyabet riskini anlamlı şekilde düşürdüğünü sonucuna varmıştır. [6]

Tartışma

İncelenen çalışmalar, tip 2 diyabetin özellikle diyet, obezite ve fiziksel hareketsizlik gibi değiştirilebilir yaşam tarzı faktörleri ile güçlü şekilde ilişkili olduğunu tutarlı biçimde göstermektedir. [1,2,6] Kanıtlar, sağlıklı beslenme modelleri ve düzenli egzersizin hastalığın gelişme riskini anlamlı ölçüde azalttığını ortaya koymaktadır. [6,12]

Kilo kaybı, metabolik sonuçların iyileştirilmesinde kilit bir rol oynamaktadır ve bazı durumlarda diyabet remisyonuna yol açabilmektedir. [9,10] DiRECT çalışması, yapılandırılmış kalori kısıtlaması ve kilo kaybı sonrasında katılımcıların yaklaşık yarısının remisyon sağladığını göstermiştir. [9]

Akdeniz diyeti, insülin duyarlılığını artırarak ve inflamasyonu azaltarak önlemede en etkili beslenme modellerinden biridir. [3,8,11] Buna karşılık, işlenmiş gıdalar açısından zengin sağlıksız beslenme modelleri diyabet riskini artırmaktadır. [2,3]

Yaşam tarzı müdahale programları, yüksek riskli gruplarda tip 2 diyabetin önlenmesinde yalnızca ilaç tedavisinden daha etkilidir. [12] Ancak uzun vadeli uyum, sosyal ve davranışsal faktörler nedeniyle bir zorluk olmaya devam etmektedir. [2,7]

Sonuç

Tip 2 diabetes mellitus, yaşam tarzı ve beslenme alışkanlıkları ile güçlü şekilde ilişkili, giderek artan küresel bir sağlık sorunudur. [1,12] Birçok çalışmadan elde edilen kanıtlar, bu hastalığın sağlıklı beslenme, kilo kontrolü ve düzenli fiziksel aktivite ile büyük ölçüde önlenebileceğini doğrulamaktadır. [6,12]

Farklı beslenme modelleri, özellikle Akdeniz diyeti, tip 2 diyabet gelişimine karşı önemli koruyucu etkiler göstermiştir. [3,8,11] Ayrıca kalori kısıtlaması ve kilo kaybı, insülin duyarlılığını artırabilmekte ve bazı durumlarda remisyona bile yol açabilmektedir. [9,10]

Yaşam tarzı müdahale programları, yüksek riskli popülasyonlarda diyabet riskini azaltmada yalnızca farmakolojik tedaviden daha etkilidir. [12] Ancak başarılı bir önleme, uzun vadeli uyum ve destekleyici sağlık eğitimi stratejileri gerektirmektedir. [2,7]

Genel olarak mevcut bilimsel kanıtlar, uygun diyet ve yaşam tarzı önlemleri uygulandığında tip 2 diyabetin önlenebilir bir hastalık olduğu sonucunu güçlü şekilde desteklemektedir. [1,6,11]

Kaynaklar

  1. Ley SH, Hamdy O, Mohan V, Hu FB. Prevention and management of type 2 diabetes: dietary components and nutritional strategies. Lancet. 2014;383(9933):1999–2007.
  2. Neuenschwander M, Ballon A, Weber KS, Norat T, Aune D, Schwingshackl L, et al. Role of diet in type 2 diabetes incidence: umbrella review of meta-analyses of prospective observational studies. BMJ. 2019;366:l2368.
  3. Jannasch F, Kröger J, Schulze MB. Dietary patterns and type 2 diabetes: a systematic literature review and meta-analysis of prospective studies. J Nutr. 2017;147(6):1174–82.
  4. Kahleova H, Salas-Salvadó J, Rahelić D, Kendall CWC, Rembert E, Sievenpiper JL. Dietary patterns and cardiometabolic outcomes in diabetes: umbrella review. Nutrients. 2023;15(4):861.
  5. Schwingshackl L, Chaimani A, Hoffmann G, Schwedhelm C, Boeing H. Impact of different dietary approaches on glycemic control in patients with type 2 diabetes mellitus: a systematic review and network meta-analysis. Eur J Epidemiol. 2018;33(2):157–70.
  6. Uusitupa M, Khan TA, Viguiliouk E, Kahleova H, Rivellese AA, Hermansen K, et al. Prevention of type 2 diabetes by lifestyle changes: a systematic review and meta-analysis. Nutrients. 2019;11(11):2611.
  7. Evert AB, Dennison M, Gardner CD, Garvey WT, Lau KHK, MacLeod J, et al. Nutrition therapy for adults with diabetes or prediabetes: a consensus report. Diabetes Care. 2019;42(5):731–54.
  8. Esposito K, Maiorino MI, Bellastella G, Chiodini P, Panagiotakos D, Giugliano D. A journey into a Mediterranean diet and type 2 diabetes: a systematic review with meta-analyses. BMJ Open. 2015;5(8):e008222.
  9. Lean MEJ, Leslie WS, Barnes AC, Brosnahan N, Thom G, McCombie L, et al. Primary care-led weight management for remission of type 2 diabetes (DiRECT): an open-label, cluster-randomised trial. Lancet. 2018;391(10120):541–51.
  10. Taylor R, Al-Mrabeh A, Zhyzhneuskaya S, Peters C, Barnes AC, Aribisala B, et al. Remission of human type 2 diabetes requires decrease in liver and pancreas fat content but is dependent upon capacity for β cell recovery. Cell Metab. 2018;28(4):547–56.e3.
  11. Salas-Salvadó J, Bulló M, Babio N, Martínez-González MA, Ibarrola-Jurado N, Basora J, et al. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with the Mediterranean diet. Diabetes Care. 2011;34(1):14–9.
  12. Knowler WC, Barrett-Connor E, Fowler SE, Hamman RF, Lachin JM, Walker EA, et al. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med. 2002;346(6):393–403.
  13. Franz MJ, Boucher JL, Rutten-Ramos S, VanWormer JJ. Lifestyle weight-loss intervention outcomes in overweight and obese adults with type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. J Acad Nutr Diet. 2015;115(9):1447–63.