Karın ağrısı, şişkinlik, ishal ya da mide yanması başladığında ilk tepki çoğu zaman yemek listesini daraltmak oluyor. Süt kesiliyor, sebze bırakılıyor, günlerce yalnızca pirinç ve ekmek yeniyor. Oysa sindirim sistemi şikâyetlerinde herkese uyan tek bir “yasak yiyecekler” listesi bulunmuyor.
İshal sırasında rahatsızlığı artırabilen bir besin, kabızlık yaşayan kişi için yararlı olabilir. Reflüsü olan birinin uzak durduğu domates, başka birinde hiçbir sorun yaratmayabilir. Bu nedenle doğru yaklaşım, şikâyetin türünü ve kişisel toleransı birlikte değerlendirmekten geçiyor.
İshal Varken Yağlı ve Çok Şekerli Yiyecekler Sorunu Artırabilir
Akut, yani kısa süre önce başlayan ishalde kızartmalar, fast food ürünleri, yağlı etler, ağır soslar ve çok yağlı tatlılar bağırsak hareketlerini artırabilir. Bu dönemde sindirimi zorlayan büyük porsiyonlar yerine daha küçük ve sade öğünler daha kolay tolere edilebilir.
Şekerli içecekler, yoğun meyve suları, şekerlemeler ve paketli tatlılarda bulunan yüksek miktardaki basit şeker de bağırsak içine daha fazla su çekerek ishali ağırlaştırabilir. “Şekersiz” etiketi taşıyan sakız, şekerleme ve bazı protein ürünlerinde bulunan sorbitol, mannitol veya ksilitol gibi şeker alkolleri de gevşek dışkılama ve gaz yapabilir.
Kahve, enerji içecekleri, yoğun çay ve bazı gazlı içecekler kafein içerir. Kafein bağırsak hareketlerini hızlandırabildiği için ishal döneminde şikâyetleri artırabilir. Alkol ise hem sindirim sistemini tahriş edebilir hem de sıvı kaybını ağırlaştırabilir.
İshal sırasında aç kalmak ya da beslenmeyi günlerce birkaç yiyecekle sınırlandırmak çoğu kişi için gerekli değildir. Tolere edilen, yaşa ve sağlık durumuna uygun beslenmeye kademeli biçimde devam edilmesi gerekir. Özellikle çocuklarda yalnızca muz, pirinç, elma püresi ve kızarmış ekmekten oluşan çok kısıtlı diyetler yeterli enerji ve proteini sağlayamaz.
İshal Sonrası Süt Neden Dokunabilir?
Bağırsak enfeksiyonunun ardından bazı kişiler süt şekeri olan laktozu geçici olarak sindirmekte zorlanabilir. Bunun nedeni, laktozu parçalayan enzimin ince bağırsakta bir süre yeterince çalışamamasıdır. Süt içtikten sonra gaz, şişkinlik, karın ağrısı ve ishal belirginleşiyorsa geçici laktoz hassasiyeti düşünülebilir.
Bu durum, bütün süt ürünlerinin herkes tarafından bırakılması gerektiği anlamına gelmez. Yoğurt veya sert peynir gibi laktozu daha düşük ürünler bazı kişilerce daha rahat tüketilebilir. Şikâyetlerin uzun sürmesi halinde süt ürünlerini gelişigüzel kesmek yerine değerlendirme yapılması, gereksiz kalsiyum ve protein kaybını önler.
Reflüde Yiyeceğin Kadar Öğünün Saati de Önemli
Reflü, mide içeriğinin yemek borusuna geri kaçmasıdır. Göğüste yanma, ağza acı su gelmesi, gece öksürüğü ve boğazda rahatsızlık yapabilir. Yağlı ve kızartılmış yiyecekler midenin boşalmasını geciktirebildiği için bazı kişilerde reflüyü artırabilir.
Domates, turunçgiller, acı baharatlar, çikolata, nane, kahve, alkol ve gazlı içecekler sık bildirilen tetikleyiciler arasındadır. Ancak bu listenin tamamını yasaklamak doğru değildir. Klinik rehberler, kişinin şikâyetini gerçekten artıran yiyeceklerin belirlenmesini; gereksiz ve geniş kapsamlı kısıtlamalardan kaçınılmasını destekliyor.
Büyük porsiyonlar tüketmek ve yemekten kısa süre sonra uzanmak da reflüyü ağırlaştırabilir. Gece yakınması olanlarda son öğünün yatmadan en az üç saat önce tamamlanması yarar sağlayabilir. Fazla kilolu kişilerde sağlıklı kilo kaybı da belirtilerin azalmasına katkıda bulunabilir.
Şişkinlikte Sağlıklı Yiyecekler Bile Rahatsız Edebilir
Kuru baklagiller, brokoli, karnabahar, lahana, soğan ve bazı tam tahıllar besleyici ve liften zengin seçeneklerdir. Bununla birlikte bağırsak bakterileri bu besinlerdeki bazı karbonhidratları parçalarken gaz oluşabilir. Hızlı yenilen büyük porsiyonlar şişkinliği daha görünür hale getirebilir.
Gaz yapan besinleri tamamen bırakmak yerine porsiyonu küçültmek, tüketim sıklığını ayarlamak ve yiyeceği iyi pişirmek denenebilir. Baklagilleri suda bekletmek ve pişirme suyunu değiştirmek de bazı kişilerde toleransı artırabilir.
İrritabl bağırsak sendromunda belirli kısa zincirli karbonhidratların geçici olarak azaltıldığı düşük FODMAP beslenmesi bazı hastalarda belirtileri hafifletebilir. FODMAP; bağırsakta zor emilebilen ve hızlı fermente olabilen karbonhidrat grubunun kısa adıdır. Bu beslenme modeli kalıcı bir yasak listesi değildir. Kısıtlama, yeniden deneme ve kişiye uygun besinleri geri ekleme aşamalarından oluşur. Uzun süre kontrolsüz uygulanması beslenme çeşitliliğini ve bağırsak mikrobiyotasını olumsuz etkileyebilir.
Kabızlıkta Aynı Liste Tersine Dönebilir
İshal sırasında geçici olarak azaltılabilen lifli yiyecekler, kabızlığın önlenmesi ve hafifletilmesinde çoğu zaman gereklidir. Sebzeler, meyveler, baklagiller, yulaf ve tam tahıllar dışkının hacmini artırıp daha kolay ilerlemesine yardımcı olabilir.
Cips, fast food, işlenmiş etler, hazır yemekler ve lif oranı düşük paketli ürünlerin sık tüketilmesi kabızlığı ağırlaştırabilir. Ancak lif miktarını birden yükseltmek gaz ve karın ağrısına yol açabilir. Artışın kademeli yapılması ve yeterli sıvı alınması gerekir.
Bağırsakta daralma, tıkanma şüphesi veya bazı iltihaplı bağırsak hastalıklarının alevlenme dönemlerinde yüksek lifli beslenme uygun olmayabilir. Daha önce düşük lifli beslenme önerilen kişilerin kendi kararlarıyla yoğun lif tüketimine başlamaması gerekir.
Baharat Her Mide Sorununun Nedeni Değil
Acı ve yoğun baharatlar reflü, gastrit benzeri yakınmalar veya ishal sırasında bazı kişilerde yanma ve ağrıyı artırabilir. Buna karşın baharatın ülserin temel nedeni olduğu düşüncesi doğru değildir. Mide ve onikiparmak bağırsağı ülserlerinin başlıca nedenleri Helicobacter pylori adlı bakteri ile bazı ağrı kesicilerin uzun süreli kullanımıdır.
Baharat şikâyeti tetikliyorsa miktarı azaltılabilir; herhangi bir yakınma oluşturmuyorsa tüm baharatları kalıcı olarak bırakmak için genel bir tıbbi gerekçe yoktur.
Besin Günlüğü Gerçek Tetikleyiciyi Bulmaya Yardımcı Olabilir
Bir yiyeceğin ardından gelişen tek bir rahatsızlık, o besinin kesin tetikleyici olduğunu göstermez. Porsiyon büyüklüğü, yeme hızı, öğünün saati, stres, kullanılan ilaçlar ve aynı öğündeki diğer yiyecekler de belirtileri değiştirebilir.
Birkaç hafta boyunca yenilen yiyecekleri, miktarlarını, belirtilerin başlama zamanını ve dışkılama düzenini kaydetmek daha anlaşılır bir tablo sağlayabilir. Şüpheli besin, sağlık profesyonelinin önerisiyle bir süre azaltılıp kontrollü biçimde yeniden denenebilir.
Çok sayıda besin grubunu aynı anda çıkarmak gerçek tetikleyicinin bulunmasını güçleştirir. Ayrıca protein, vitamin, mineral ve enerji yetersizliğine zemin hazırlayabilir. Çölyak hastalığı araştırılacaksa testler tamamlanmadan glutensiz diyete başlanması da sonuçların güvenilirliğini azaltabilir.
Sıvı Kaybı İshal ve Kusmada Önceliklidir
İshal ve kusmada yalnızca yiyeceğe değil, sıvı ve mineral kaybına da dikkat edilmelidir. Sık aralıklarla küçük miktarlarda sıvı almak daha kolay olabilir. Belirgin sıvı kaybında yalnızca su, kaybedilen tuz ve şekeri her zaman yeterince karşılamaz; yaşa ve sağlık durumuna uygun oral rehidrasyon ürünleri gerekebilir.
Çocuklar, ileri yaştakiler, gebeler, bağışıklığı baskılanmış kişiler ve böbrek ya da kalp hastalığı bulunanlar sıvı kaybından daha hızlı etkilenebilir. Bu gruplarda kusma veya ishal uzuyorsa daha erken tıbbi değerlendirme gerekir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Sindirim şikâyetinin sık tekrarlaması, geceleri uyandırması, birkaç haftadan uzun sürmesi veya beslenmeyi belirgin biçimde bozması altta yatan nedenin araştırılmasını gerektirir.
Dışkıda kan ya da siyah renk, açıklanamayan kilo kaybı, yutma güçlüğü, sürekli kusma, şiddetli veya giderek artan karın ağrısı, yüksek ateş, karında belirgin şişme, sarılık ve kansızlık bulgularında doktora başvurulmalıdır.
Ağız kuruluğu, çok az idrar yapma, koyu renkli idrar, baş dönmesi, aşırı halsizlik veya bilinç değişikliği ciddi sıvı kaybını düşündürebilir. Kanlı kusma, kontrol edilemeyen kanama, bayılma ya da aniden başlayan çok şiddetli karın ağrısında gecikmeden acil sağlık hizmeti alınmalıdır.
KAYNAKLAR
1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases – Eating, Diet, & Nutrition for Diarrhea
2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases – Eating, Diet, & Nutrition for GER & GERD
3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases – Eating, Diet, & Nutrition for Constipation
4. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases – Eating, Diet, & Nutrition for Irritable Bowel Syndrome
5. The American Journal of Gastroenterology – ACG Clinical Guideline: Guidelines for the Diagnosis and Management of Gastroesophageal Reflux Disease – Katz PO, Dunbar KB, Schnoll-Sussman FH, Greer KB, Yadlapati R, Spechler SJ – 2022 – DOI: 10.14309/ajg.0000000000001538
