Sağlık Bilimleri Üniversitesi (SBÜ) Öğretim Üyesi ve Nefroloji uzmanı Prof. Dr. Melike Betül Öğütmen, iklim değişikliği ile böbrek hastalıkları arasındaki ilişkiye dikkat çeken kapsamlı değerlendirmesinde, artan sıcaklıklar, çevresel toksinler ve hava kirliliğinin böbrek sağlığı üzerinde ciddi riskler oluşturduğunu vurguladı.
Nefroloji uzmanı Prof. Dr. Melike Betül Öğütmen
Uzmanlara göre küresel iklim değişikliği artık yalnızca çevresel bir mesele değil, aynı zamanda giderek büyüyen bir halk sağlığı sorunu.
⸻
Böbrekler Çevresel Streslere Karşı En Hassas Organlardan Biri
Prof. Dr. Öğütmen’e göre böbrekler çevresel değişimlerden en hızlı etkilenen organların başında geliyor. Bunun temel nedeni böbreklerin hem yüksek metabolik aktiviteye sahip olması hem de vücuttaki toksinlerin temizlenmesinde kilit rol üstlenmesi.
Böbreklerin her gün yaklaşık 180 litre kanı filtrelediğini hatırlatan Öğütmen, şu değerlendirmeyi yaptı:
“Böbrekler yüksek kan akımı nedeniyle çevresel toksinlere ve fizyolojik streslere oldukça duyarlı organlardır. Sıvı dengesi, elektrolit kontrolü ve toksin eliminasyonu gibi yaşamsal görevleri nedeniyle çevresel değişimler böbrek fonksiyonlarını doğrudan etkileyebilir.”
Bu nedenle iklim değişikliğine bağlı sıcaklık artışları, su kıtlığı ve hava kirliliği gibi faktörlerin böbrek sağlığı üzerindeki etkileri son yıllarda bilim dünyasında daha fazla araştırılmaya başlanmış durumda.
⸻
Sıcak Hava Dalgaları Böbrek Hasarını Tetikleyebilir
Artan sıcaklıkların insan vücudu üzerinde önemli fizyolojik etkileri bulunuyor. Özellikle aşırı sıcak havalarda ortaya çıkan ısı stresi, böbrek sağlığı açısından ciddi riskler doğurabiliyor.
Prof. Dr. Öğütmen’e göre sıcaklık artışı şu mekanizmalar üzerinden böbrek hasarına yol açabiliyor:
• periferik damarların genişlemesi
• tansiyon düşmesi
• böbreklere giden kan akımının azalması
• yoğun terleme sonucu sıvı kaybı
Bu süreç sonunda akut böbrek hasarı gelişebiliyor.
Öğütmen bu durumu şöyle açıklıyor:
“Yüksek sıcaklıklar terleme yoluyla ciddi sıvı kaybına neden olur. Dehidratasyon geliştiğinde böbreklere giden kan akımı azalır ve böbrek dokusu zarar görebilir. Bu süreç tekrarladığında kronik böbrek hastalığına zemin hazırlayabilir.”
⸻
Tarım İşçilerinde Yeni Bir Hastalık: Isı Stresi Nefropatisi
Son yıllarda bilim dünyasında dikkat çeken bir diğer gelişme ise ısı stresi nefropatisi olarak tanımlanan yeni bir hastalık tablosu.
Bu hastalık özellikle sıcak iklimlerde çalışan kişilerde görülüyor.
Risk altındaki meslek grupları arasında:
• tarım işçileri
• inşaat işçileri
• maden çalışanları
• açık alanda uzun süre çalışan bireyler
bulunuyor.
Bu kişilerde tekrarlayan sıvı kaybı ve ısı stresi zaman içinde kronik tubulointerstisyel böbrek hasarı oluşturabiliyor.
⸻
Nedeni Bilinmeyen Böbrek Hastalığı Epidemisi
Bilim insanlarını endişelendiren bir başka durum ise özellikle Orta Amerika, Sri Lanka ve Hindistan’da görülen nedeni bilinmeyen kronik böbrek hastalığı (CKDu) epidemisi.
Bu hastalığın dikkat çekici özellikleri şunlar:
• genç erkeklerde görülmesi
• çoğunlukla tarım işçilerinde ortaya çıkması
• diyabet veya hipertansiyon olmadan gelişmesi
Bu durum literatürde Mezoamerikan nefropatisi olarak da adlandırılıyor.
Prof. Dr. Öğütmen’e göre bu epideminin ortaya çıkmasında birden fazla çevresel faktör rol oynayabilir.
⸻
Pestisitler ve Ağır Metaller Risk Oluşturabilir
Çevresel toksinler de böbrek sağlığı açısından önemli bir tehdit oluşturuyor.
Araştırmalar özellikle şu maddelerin böbrek hasarıyla ilişkili olabileceğini gösteriyor:
• pestisitler
• organofosfat bileşikleri
• ağır metaller
• bazı endüstriyel kimyasallar
Tarımda kullanılan kimyasalların yoğun maruziyeti, özellikle sıcak ortamda çalışan işçilerde böbrek hastalığı riskini artırabiliyor.
⸻
Hava Kirliliği de Böbrekleri Etkiliyor
İklim değişikliğinin dolaylı etkilerinden biri olan hava kirliliği de böbrek sağlığı üzerinde olumsuz etkilere sahip.
Özellikle PM2.5 olarak bilinen ince partiküllerin:
• sistemik inflamasyona
• oksidatif strese
• damar hasarına
neden olarak böbrek fonksiyonlarını bozabileceği düşünülüyor.
Son yıllarda yapılan epidemiyolojik çalışmalar hava kirliliği ile kronik böbrek hastalığı gelişimi ve ilerlemesi arasında ilişki olabileceğini ortaya koyuyor.
⸻
Dünyada 850 Milyon Kişi Böbrek Hastası
Dünya genelinde kronik böbrek hastalığının yaygınlığı giderek artıyor.
Güncel tahminlere göre yaklaşık 850 milyon kişi kronik böbrek hastalığı ile yaşıyor.
İklim değişikliği, çevresel toksinler ve su kaynaklarının azalması gibi faktörlerin bu yükü gelecekte daha da artırabileceği düşünülüyor.
⸻
Türkiye İçin de Risk Artıyor
Türkiye’de de iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkileri giderek daha görünür hale geliyor.
Prof. Dr. Öğütmen’e göre Türkiye’de özellikle şu çevresel risk faktörleri öne çıkıyor:
• sıcak hava dalgalarının artması
• hava kirliliği
• su kaynakları üzerindeki baskı
Tarım, madencilik ve inşaat sektörlerinde çalışan bireylerin bu açıdan daha yüksek risk altında olabileceği belirtiliyor.
⸻
Diyaliz Tedavisi Çevresel Kaynakları da Etkiliyor
İklim değişikliğinin sağlık sistemleri üzerindeki etkileri de tartışılıyor.
Örneğin hemodiyaliz tedavisi sırasında ciddi miktarda su tüketiliyor.
Bir hemodiyaliz seansında 120 ila 500 litre su kullanılabildiğine dikkat çeken uzmanlar, gelecekte sürdürülebilir sağlık sistemlerinin öneminin daha da artacağını vurguluyor.
⸻
Planetary Health: İnsan Sağlığı ve Gezegen Sağlığı Birlikte Düşünülmeli
Son yıllarda bilim dünyasında öne çıkan planetary health yaklaşımı, insan sağlığının gezegen sağlığından ayrı düşünülemeyeceğini savunuyor.
Prof. Dr. Öğütmen’e göre nefroloji alanında da bu perspektif giderek önem kazanıyor.
“İklim değişikliği ile böbrek hastalıkları arasındaki ilişki daha fazla araştırılmalı. Risk altındaki grupların belirlenmesi, sıcak dönemlerde hasta eğitimi ve iş güvenliği önlemleri büyük önem taşıyor.”
⸻
“İklim Krizi Aynı Zamanda Bir Sağlık Krizi”
Prof. Dr. Melike Betül Öğütmen değerlendirmesini şu sözlerle tamamladı:
“İklim krizi yalnızca çevresel bir problem değildir. Aynı zamanda büyüyen bir sağlık krizidir. Böbrekler çevresel stres faktörlerine karşı oldukça hassas organlardır. Artan sıcaklık, dehidratasyon, hava kirliliği ve çevresel toksinler böbrek hastalıklarının gelişiminde önemli rol oynayabilir. Bu nedenle gelecekte nefroloji pratiğinde çevresel faktörlerin daha fazla dikkate alınması gerekecektir.”
Bilim insanlarına göre iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkileri önümüzdeki yıllarda daha görünür hale gelecek. Bu nedenle hem sağlık sistemlerinin hem de toplumların bu yeni risklere karşı hazırlıklı olması gerekiyor. 🌍🩺
