Uzmanlar, yalnızca riskleri anlatmanın değil, insanların davranışlarını değiştirecek toplum temelli yaklaşımların da kritik olduğunu vurguluyor.
Demansın kaçınılmaz bir yaşlanma sonucu olmadığına ilişkin bilimsel kanıtlar güçlenmeye devam ediyor. Avustralya’daki Curtin Üniversitesi öncülüğünde yürütülen uluslararası sistematik derleme, değiştirilebilir risk faktörlerinin hedeflenmesiyle demans vakalarının yaklaşık yüzde 50’sinin önlenebileceğini veya başlangıcının geciktirilebileceğini ortaya koydu. Bulgular, hakemli bilimsel dergi The Lancet Healthy Longevity‘de yayımlanırken, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) de 2026 yılında güncellediği kılavuzunda benzer şekilde demans riskinin yaklaşık yüzde 45’inin yaşam tarzı ve çevresel faktörlerle ilişkili olduğunu bildirdi.[1][2]
Demans riskini artıran değiştirilebilir faktörler
Araştırmacılar, demans gelişiminde etkili olan birçok risk unsurunun değiştirilebilir olduğuna dikkat çekiyor. Bunlar arasında:
- Fiziksel hareketsizlik
- Sigara kullanımı
- Hipertansiyon
- Diyabet
- Obezite
- İşitme kaybı
- Yüksek kolesterol
- Aşırı alkol tüketimi
- Sosyal izolasyon
- Depresyon
- Düşük eğitim düzeyi
- Hava kirliliğine maruz kalma
- Görme kaybının tedavi edilmemesi
- Travmatik beyin yaralanmaları
yer alıyor.[2][3]
Uzmanlara göre bu faktörlerin aynı anda kontrol altına alınması, yalnızca demans riskini değil kalp-damar hastalıkları ve inme gibi diğer kronik hastalıkların görülme olasılığını da azaltabiliyor.[2]
Araştırma sekiz ülkeden verileri inceledi
Çalışma, Avustralya, Belçika, Şili, Çin, Danimarka, Hollanda, Porto Riko ve ABD’de uygulanan toplum düzeyindeki demans farkındalık programlarını değerlendirdi. Sistematik derlemede 12 farklı araştırma incelendi ve örneklem büyüklükleri 51 ile 8.360 kişi arasında değişti.[1]
Araştırmacılar, televizyon ve medya kampanyalarının geniş kitlelere ulaşmasına rağmen davranış değişikliği oluşturma konusunda sınırlı kaldığını belirledi. Buna karşılık kişiselleştirilmiş risk değerlendirmeleri, çevrim içi eğitimler, toplum merkezli uygulamalar ve etkileşimli programların insanların daha sağlıklı alışkanlıklar geliştirmesinde daha başarılı olduğu saptandı.[1]
Sadece bilgi vermek yeterli olmuyor
Araştırmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri, demans konusunda bilgi sahibi olmanın tek başına yaşam tarzını değiştirmeye yetmediğinin gösterilmesi oldu.
Araştırmacılar, insanların düzenli egzersiz yapmasını, sigarayı bırakmasını, sağlıklı beslenmesini veya sosyal yaşamını güçlendirmesini sağlayacak destekleyici politikaların oluşturulmasının, klasik farkındalık kampanyalarından daha etkili olabileceğini vurguluyor.[1]
Dünya Sağlık Örgütü kılavuzunu güncelledi
DSÖ’nün Temmuz 2026’da yayımladığı ikinci risk azaltma kılavuzu da yaşam boyu uygulanabilecek koruyucu stratejilere odaklanıyor.
Kuruluş;
- düzenli fiziksel aktivite,
- Akdeniz tipi sağlıklı beslenme,
- sigaranın bırakılması,
- alkol tüketiminin azaltılması,
- hipertansiyon, diyabet ve yüksek kolesterolün etkin tedavisi,
- işitme kaybının uygun cihazlarla giderilmesi,
- sosyal etkileşimin sürdürülmesi,
- hava kirliliğine maruziyetin azaltılması
gibi yaklaşımların demans riskini azaltabileceğini belirtiyor.[2]
Buna karşın, vitamin B, E vitamini, omega-3 yağ asitleri veya multivitamin takviyelerinin eksiklik saptanmayan kişilerde demansı önlediğine dair yeterli bilimsel kanıt bulunmadığı ifade ediliyor.[2]
Bulgular neden-sonuç ilişkisi göstermiyor
Araştırmacılar, mevcut verilerin önemli bölümünün gözlemsel araştırmalardan oluştuğunu ve yaşam tarzı ile demans arasında güçlü ilişkiler gösterse de her risk faktörünün tek başına doğrudan hastalığa neden olduğunu kanıtlamadığını vurguluyor.[1][3]
Bununla birlikte farklı ülkelerde yürütülen çalışmaların ortak yönde sonuç vermesi, toplum genelinde sağlıklı yaşam alışkanlıklarının desteklenmesinin demans yükünü azaltabilecek en güçlü halk sağlığı stratejilerinden biri olarak değerlendiriliyor.[1][2]
Kaynaklar
[1] Stephan BCM, et al. Population-level interventions for dementia prevention: a systematic review. The Lancet Healthy Longevity. 2026. Makale No: 100869. DOI: 10.1016/S2666-7568(26)00053-X
[2] World Health Organization. Risk reduction of cognitive decline and dementia: WHO guidelines, second edition. World Health Organization. 2026.
[3] Livingston G, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet. 2024;404(10452):572-628. DOI: 10.1016/S0140-6736(24)01296-0
