Vertigo, kişinin kendisinin veya çevresinin dönüyormuş gibi hissetmesine yol açan oldukça rahatsız edici bir durum. Ancak vertigo tek başına bir hastalık değil, farklı sağlık sorunlarının ortaya çıkarabileceği bir belirti.
Özellikle başı belirli bir yöne çevirdiğinizde birkaç saniye içinde başlayan ve kısa süren vertigo ataklarının arkasında halk arasında “kulak kristallerinin oynaması” olarak bilinen BPPV bulunabilir.
Tıbbi adı benign paroksismal pozisyonel vertigo olan BPPV, vertigonun en yaygın nedenlerinden biri olarak kabul ediliyor.
Vertigo ile kulak kristalleri arasındaki bağlantı ne?
Dengenin kontrol merkezlerinden biri iç kulakta bulunuyor.
İç kulakta “otokoni” adı verilen çok küçük kalsiyum karbonat kristalleri var. Normalde kendilerine ait bölgede bulunan bu parçacıklar, çeşitli nedenlerle yerlerinden ayrılarak iç kulağın dengeyi algılayan yarım daire kanallarına geçebiliyor.
Sorun da burada başlıyor.
Baş hareket ettirildiğinde kanalların içerisindeki sıvı hareket ediyor. Yerinden kopmuş kristaller de bu sıvının hareketini etkileyerek beyne gerçekte olmayan bir hareket sinyali gönderebiliyor.
Gözleriniz “duruyorsunuz” derken iç kulağınız “hareket ediyorsunuz” mesajı verebiliyor.
Beynin aldığı bu uyumsuz bilgiler sonucunda çevrenin dönmesi, savrulma veya hareket ediyormuş hissi, yani vertigo ortaya çıkabiliyor.
Kulak kristallerine bağlı vertigo nasıl anlaşılır?
BPPV’de vertigonun gelişigüzel değil, çoğunlukla başın belirli hareketleriyle tetiklenmesi dikkat çekiyor.
Özellikle:
- Yatakta sağa veya sola dönerken,
- Yatarken veya yataktan kalkarken,
- Başı geriye doğru kaldırırken,
- Yukarı bakarken,
- Yerden bir şey almak için eğilirken,
- Başı hızlı şekilde bir tarafa çevirirken
ani dönme hissi ortaya çıkabilir.
Atak çoğunlukla oldukça kısa sürer. Başın sabit tutulmasıyla dönme hissinin genellikle bir dakikadan kısa sürede azalması BPPV’nin karakteristik özelliklerinden biridir.
Vertigoya bulantı ve dengesizlik eşlik edebilir
Kulak kristallerinin yer değiştirmesi yalnızca çevrenin dönmesi hissine neden olmayabilir.
Vertigo atağı sırasında veya hemen sonrasında bulantı, bazen kusma, dengesizlik ve sersemlik hissi görülebilir.
Bazı kişilerde gözlerin istemsiz şekilde hızlı hareket ettiği “nistagmus” ortaya çıkar.
Hekimler de BPPV tanısında başın belirli pozisyonlara getirilmesi sırasında vertigonun ve karakteristik göz hareketlerinin oluşup oluşmadığını değerlendirebilir.
Kulak kristalleri neden oynar?
Kulak kristallerinin neden yer değiştirdiği her zaman belirlenemiyor.
Bununla birlikte BPPV görülme ihtimali yaş ilerledikçe artabiliyor.
Kafa travmaları da kristallerin yerinden ayrılmasına neden olabilen faktörlerden biri. Bazı iç kulak hastalıkları ve enfeksiyonların ardından da BPPV gelişebiliyor.
Ancak herhangi bir belirgin neden bulunmadan ortaya çıkan vakalar da oldukça yaygın.
Kimlerde BPPV riski daha yüksek?
BPPV her yaşta ortaya çıkabilse de ileri yaşlarda daha sık görülüyor.
Risk özellikle:
- İleri yaştaki kişilerde,
- Daha önce kafa travması geçirenlerde,
- Bazı iç kulak hastalıklarını geçirenlerde
artabiliyor.
BPPV’nin kendisi genellikle ciddi bir hastalık olmamasına rağmen oluşturduğu vertigo önem taşıyor. Özellikle ileri yaştaki kişilerde ani baş dönmesi denge kaybına ve düşmelere neden olabilir.
Kulak kristalleri nasıl yerine getirilir?
BPPV tedavisindeki en ilginç noktalardan biri, sorunun çoğu zaman ilaçtan ziyade mekanik olarak düzeltilmeye çalışılmasıdır.
Bunun için baş ve gövde belirli pozisyonlara sırayla getirilir.
En yaygın yöntemlerden biri Epley manevrası olarak bilinir.
Bu manevranın amacı, iç kulağın yanlış bölgesine kaçan kristalleri yarım daire kanalından çıkararak artık vertigoya yol açmayacakları bölgeye yönlendirmektir.
Cleveland Clinic’in aktardığı bilgilere göre uygun hastalarda ve doğru uygulandığında yeniden konumlandırma manevraları oldukça yüksek başarı sağlayabiliyor.
Epley manevrasını herkes kendi kendine yapmalı mı?
İnternette Epley manevrasını gösteren çok sayıda video bulunmasına rağmen önemli bir ayrıntı gözden kaçırılmamalı:
Her vertigo BPPV değildir.
Ayrıca BPPV varsa bile hangi kulağın ve hangi kanalın etkilendiğinin belirlenmesi önemlidir.
Yanlış tarafa veya uygun olmayan şekilde yapılan bir manevra işe yaramayabilir. Boyun, sırt veya damar hastalıkları bulunan bazı kişiler açısından belirli hareketlerin uygun olup olmadığı da değerlendirilmelidir.
Bu nedenle özellikle ilk kez vertigo yaşayan kişilerin kendi kendine tanı koyup manevra uygulaması yerine sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmesi daha güvenli bir yaklaşım olacaktır.
Kulak kristalleri düzeldikten sonra vertigo tekrarlar mı?
Evet, BPPV tekrarlayabilir.
Kristaller yeniden yer değiştirdiğinde aynı tip vertigo atakları aylar veya yıllar sonra tekrar ortaya çıkabilir.
Daha önce BPPV tanısı doğrulanmış ve tekrarlayan atakları bulunan kişilere hekim veya vestibüler fizyoterapist tarafından evde uygulanabilecek uygun manevralar öğretilebilir.
Her vertigo kulak kristallerinden kaynaklanmaz
Buradaki en önemli nokta bu.
Vertigo bir hastalık adı değil, dönme veya hareket hissini tarif eden bir belirtidir.
BPPV ise vertigonun nedenlerinden yalnızca biridir.
İç kulak hastalıkları, vestibüler migren ve bazı nörolojik sorunlar da vertigoya yol açabilir. Bu nedenle özellikle ilk kez ortaya çıkan veya alışılmışın dışında seyreden vertigonun otomatik olarak “kulak kristallerim oynadı” şeklinde değerlendirilmemesi gerekir.
Ne zaman doktora başvurulmalı?
İlk kez ortaya çıkan, sık tekrarlayan, uzun süren veya nedeni bilinmeyen vertigoda sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.
Özellikle vertigoya;
- Kol veya bacakta güçsüzlük ya da uyuşma,
- Konuşmada bozulma,
- Yeni gelişen görme problemi,
- Belirgin yürüme veya denge bozukluğu,
- Şiddetli ya da alışılmadık baş ağrısı,
- Bayılma veya bilinç değişikliği
eşlik ediyorsa acil tıbbi değerlendirme gerekir.
Çünkü bu belirtiler basit bir BPPV tablosundan farklı ve daha ciddi bir sağlık sorununa işaret edebilir.
Uzmanlar Ne Öneriyor?
- Vertigonun hangi hareket sırasında başladığına dikkat edin.
- Atak başladığında düşme riskine karşı hemen güvenli bir yere oturun veya uzanın.
- İlk kez yaşanan vertigoyu doğrudan “kulak kristalleri” olarak değerlendirmeyin.
- Epley gibi manevraları mümkünse önce sağlık profesyonelinden doğru şekilde öğrenin.
- Manevra sonuç vermiyorsa gelişigüzel tekrarlamak yerine yeniden değerlendirme isteyin.
- Vertigo devam ederken araç kullanmayın ve düşme riski bulunan işlerden kaçının.
- Nörolojik belirtilerin eşlik ettiği vertigoda acil değerlendirmeyi geciktirmeyin.
Kaynaklar
- Cleveland Clinic Health Essentials. Why Loose Ear Crystals Make You Dizzy and How To Fix Them.
- Johns Hopkins Medicine. Benign Paroxysmal Positional Vertigo (BPPV).
- University Hospitals Sussex NHS Foundation Trust. BPPV – Benign Paroxysmal Positional Vertigo.
- NHS. Vertigo.
