Sigarayı bırakmak, sağlığı korumak için atılabilecek en önemli adımlardan biri. Ancak sigarayı bıraktıktan sonra akciğer kanseri riski bir gecede ortadan kalkmıyor. Risk zaman içinde azalıyor fakat özellikle uzun süre ve yoğun sigara kullanmış kişilerde, hiç sigara içmemiş kişilere kıyasla yıllarca daha yüksek kalabiliyor. [1]
Bu nedenle “Sigarayı bıraktım, artık akciğer kanseri açısından riskim yok” düşüncesi doğru değil. Asıl önemli olan kişinin yaşı, toplam sigara kullanım süresi, günlük tüketimi ve sigarayı ne kadar zaman önce bıraktığı.
Sigarayı Bırakınca Vücutta Ne Oluyor?
Sigara dumanında hücrelerin DNA’sına zarar verebilen çok sayıda kimyasal bulunuyor. Uzun süreli maruziyet, akciğer dokusunda zaman içerisinde kanser gelişimine zemin hazırlayabilecek değişikliklerin birikmesine neden olabiliyor.
Sigara bırakıldığında yeni tütün dumanı maruziyeti sona eriyor ve vücudun kendini onarma süreçleri devreye giriyor. Bunun sonucunda sigarayla ilişkili hastalıkların ve erken ölümün görülme olasılığı zamanla düşüyor.
Johns Hopkins Medicine’ın aktardığı verilere göre sigarayı erken yaşta bırakmak özellikle büyük yarar sağlıyor. Kurumun atıfta bulunduğu geniş kapsamlı araştırmada, 40 yaşından önce sigarayı bırakmanın sigarayla ilişkili hastalıklardan erken ölüm riskindeki fazlalığın yaklaşık yüzde 90’ını ortadan kaldırabildiği bildiriliyor. [1]
Ancak bu durum, akciğer kanseri riskinin aynı anda sıfırlandığı anlamına gelmiyor.
Akciğer Kanseri Riski Sigarayı Bıraktıktan Sonra Devam Edebilir
Eski sigara içicilerinde en önemli noktalardan biri geçmişte ne kadar sigara tüketildiği.
Yıllarca yoğun şekilde sigara içen bir kişinin risk profili ile birkaç yıl ve düşük miktarda sigara kullanmış bir kişinin risk profili aynı değil.
Risk değerlendirilirken özellikle şu bilgiler önem taşıyor:
- Kaç yıl sigara içildiği
- Günde ortalama kaç paket tüketildiği
- Sigaraya hangi yaşta başlandığı
- Kaç yıl önce bırakıldığı
- Yaş
- Ailede akciğer kanseri öyküsü
- Pasif sigara dumanı ve diğer zararlı maddelere maruziyet
Johns Hopkins Medicine, eski sigara içicilerinde kanser riskinin mevcut sigara içicilerine göre daha düşük olduğunu ancak hiç sigara içmeyenlere göre yüksek kalabileceğini vurguluyor. [1]
“Paket-Yıl” Nedir ve Neden Önemli?
Akciğer kanseri taramasında sık kullanılan kavramlardan biri paket-yıl.
Bu değer, günde içilen sigara paketi sayısının sigara kullanılan yıl sayısıyla çarpılmasıyla hesaplanıyor.
Örneğin:
Günde 1 paket × 20 yıl = 20 paket-yıl
Aynı şekilde:
Günde 2 paket × 10 yıl = 20 paket-yıl
Bu hesaplama, kişinin yaşamı boyunca sigaraya ne kadar maruz kaldığını yaklaşık olarak değerlendirmeye yardımcı oluyor. [2]
Sigarayı Bırakanlarda Akciğer Kanseri Taraması Kimlere Öneriliyor?
Burada önemli bir ayrım var: Her eski sigara içicisinin düzenli akciğer tomografisi çektirmesi önerilmiyor.
ABD’deki güncel tarama kriterlerine göre yıllık düşük doz bilgisayarlı tomografi (LDCT) taraması şu üç koşulun tamamını karşılayan kişiler için öneriliyor:
- 50 ile 80 yaş arasında olmak,
- En az 20 paket-yıl sigara kullanım geçmişine sahip olmak,
- Halen sigara içmek veya son 15 yıl içerisinde bırakmış olmak. [2]
Düşük doz BT, standart akciğer grafisine göre akciğerlerin çok daha ayrıntılı görüntülenmesini sağlıyor ve yüksek riskli kişilerde henüz belirti vermeyen akciğer kanserinin erken dönemde yakalanmasına yardımcı olabiliyor.
Ancak bu kriterler ABD’deki tarama önerileridir. Türkiye’de kişinin tarama gereksinimi, bireysel riskleri ve mevcut sağlık durumu dikkate alınarak hekim tarafından değerlendirilmelidir.
15 Yıl Geçince Risk Tamamen Bitiyor mu?
Hayır.
Tarama rehberlerinde geçen “15 yıl” sınırı, kişinin akciğer kanseri riskinin 15’inci yılda aniden ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bu süre, belirli bir toplumda düzenli taramanın yarar ve zarar dengesini belirlemek amacıyla kullanılan klinik kriterlerden biridir.
Dolayısıyla sigarayı 15 yıldan daha uzun süre önce bırakmış olmak, kişinin akciğer kanserine yakalanamayacağı anlamına gelmez.
Ayrıca akciğer kanseri yalnızca sigara içenlerde görülmez. Hiç sigara kullanmamış kişilerde de hastalık gelişebilir.
Tarama ile Tanı Aynı Şey Değil
Düşük doz BT taraması, herhangi bir belirti göstermeyen ancak akciğer kanseri açısından yüksek risk taşıyan kişilere uygulanır.
Bir kişide akciğer kanserini düşündürebilecek şikâyetler bulunuyorsa durum artık rutin “tarama” kapsamında değerlendirilmez. Hekim belirtilere göre gerekli tanısal incelemeleri planlar.
Taramanın bazı dezavantajları da bulunuyor. BT’de kanser olmadığı halde şüpheli bir bulgu saptanabilir. Buna “yanlış pozitif” sonuç denir ve ek tetkiklere yol açabilir. Ayrıca tekrarlanan düşük doz BT’ler az miktarda da olsa radyasyon maruziyetine neden olur. Bu nedenle taramanın kişisel risk ve olası yararlar değerlendirilerek yapılması önemlidir. [2]
Hangi Belirtiler Dikkate Alınmalı?
Akciğer kanseri erken dönemde hiçbir belirti vermeyebilir. Bu nedenle yüksek risk grubundaki kişilerde tarama önem taşır. [3]
Bununla birlikte şu belirtiler ortaya çıktığında değerlendirme geciktirilmemelidir:
- Geçmeyen veya giderek değişen öksürük
- Kanlı balgam
- Açıklanamayan nefes darlığı
- Sürekli göğüs ağrısı
- Nedeni açıklanamayan kilo kaybı
- Uzun süren ses kısıklığı
- Tekrarlayan akciğer enfeksiyonları
Bu belirtilerin bulunması mutlaka akciğer kanseri olduğu anlamına gelmez. Çok daha sık görülen başka hastalıklar da benzer yakınmalara neden olabilir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Uzun yıllar sigara kullanmış kişiler, sigarayı bırakmış olsalar bile geçmiş sigara tüketimlerini doktorlarıyla paylaşmalı.
Özellikle 50-80 yaş arasında olan, 20 paket-yıl veya daha fazla sigara geçmişi bulunan ve son 15 yıl içerisinde sigarayı bırakan kişilerin akciğer kanseri taramasının kendileri için uygun olup olmadığını hekimleriyle görüşmesi önem taşıyor. [2]
Öksürük, kanlı balgam, açıklanamayan kilo kaybı veya nefes darlığı gibi yeni ve kalıcı belirtiler varsa ise yalnızca tarama zamanını beklemek yerine tıbbi değerlendirme yapılması gerekiyor.
Sigarayı Bırakmak İçin “Çok Geç” Diye Bir Yaş Yok
Geçmişte uzun yıllar sigara içmiş olmak bazı riskleri tamamen geri döndürülemez hale getirebilse de sigarayı bırakmanın sağlık açısından yararı devam ediyor.
Johns Hopkins Medicine’ın aktardığı bilimsel veriler, sigarayı bırakmanın erken ölüm riskini belirgin şekilde azaltabildiğini gösteriyor. Bu nedenle uzun yıllardır sigara içen bir kişinin “Artık bırakmanın faydası olmaz” düşüncesi bilimsel verilerle örtüşmüyor. [1]
Sonuç
Sigarayı bıraktıktan sonra akciğer kanseri riski azalır ancak hemen sıfırlanmaz. Özellikle yoğun ve uzun süreli sigara geçmişi olan kişilerde risk yıllarca devam edebilir.
En önemli kazanım sigarayı bırakmak; ikinci önemli adım ise kişinin geçmişteki sigara kullanımını unutmadan kendi riskini değerlendirmesidir. Yaş, paket-yıl ve sigaranın bırakılmasından geçen süre bazı kişilerde düşük doz BT ile düzenli akciğer kanseri taramasını gerekli hale getirebilir.
Uzmanlar Ne Öneriyor?
- Sigara kullanılıyorsa bırakmak için mümkün olduğunca erken harekete geçilmeli.
- Eski sigara içicileri toplam paket-yıl miktarını hesaplamalı.
- Uzun süre sigara kullanmış kişiler bu geçmişi doktorlarından saklamamalı veya önemsiz görmemeli.
- 50-80 yaş, en az 20 paket-yıl ve son 15 yılda sigarayı bırakmış olma kriterleri varsa düşük doz BT taraması konusunda hekime danışılmalı.
- Belirti ortaya çıkmasını beklemek, yüksek risk grubundaki kişilerde taramanın yerini tutmaz.
- Kalıcı öksürük, kanlı balgam, açıklanamayan kilo kaybı veya nefes darlığı gibi belirtiler göz ardı edilmemeli.
Kaynaklar
- Johns Hopkins Medicine – Former Smokers: What’s Your Risk for Lung Cancer?
- U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Screening for Lung Cancer
- U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Lung Cancer Awareness
