Böbreklerin çalışıp çalışmadığını anlamak için yıllardır ilk bakılan değerlerden biri serum kreatinin. Fakat normal bir kreatinin sonucu, her durumda böbrek fonksiyonlarının tamamen normal olduğu anlamına gelmiyor. Özellikle böbreğin süzme kapasitesindeki daha küçük değişikliklerde veya kas kütlesinin alışılmışın dışında olduğu kişilerde kreatinin yanıltıcı olabiliyor. [1][2]
Bu nedenle son yıllarda adı daha sık duyulan başka bir kan belirteci var: Sistatin C (Cystatin C).
Sistatin C, vücuttaki çekirdekli hücreler tarafından üretilen küçük bir proteindir. Böbreklerden süzüldüğü için kandaki düzeyi böbreğin filtreleme kapasitesi hakkında bilgi verir. Sistatin C yükseldikçe böbreğin süzme fonksiyonunun azalmış olabileceği düşünülür. [1][3]
Kreatinin neden her zaman yeterli olmayabilir?
Kreatinin aslında oldukça yararlı ve yaygın bir böbrek fonksiyon testidir. Sorun, kandaki kreatinin miktarının yalnızca böbreklerden etkilenmemesidir.
Sonucu etkileyebilecek faktörler arasında:
- Kas kütlesi,
- yoğun egzersiz,
- yaş,
- beslenme,
- fazla miktarda pişmiş et tüketimi,
- kreatin takviyeleri,
- yetersiz beslenme
yer alabilir. [2]
Örneğin kas kütlesi düşük bir kişide böbrek fonksiyonu azalmaya başlamış olsa bile kreatinin beklenenden düşük kalabilir. Tersine, kas kütlesi çok yüksek bir kişide kreatinin böbrek hastalığı olmadan da daha yüksek ölçülebilir.
Bu nedenle günümüzde değerlendirme yalnızca laboratuvar kağıdındaki “kreatinin normal” ifadesine indirgenmiyor.
Sistatin C neden dikkat çekiyor?
Sistatin C’nin önemli avantajlarından biri kas kütlesinden kreatinine kıyasla daha az etkilenmesi. Bu özellik, kreatininin böbrek fonksiyonunu doğru yansıtmayabileceği durumlarda Sistatin C’yi değerli hale getiriyor. [1][3]
Mayo Clinic Laboratories, Sistatin C’nin özellikle serum kreatinininin yanıltıcı olabileceği kişilerde glomerüler filtrasyon hızının değerlendirilmesine yardımcı olabileceğini belirtiyor. [3]
National Kidney Foundation da belirsiz böbrek fonksiyon sonuçlarında Sistatin C’nin değerlendirmeyi destekleyebileceğine dikkat çekiyor. [1]
Ancak burada önemli bir ayrıntı var:
Sistatin C, kreatininin yerini tamamen alan “yeni ve kusursuz böbrek testi” değildir.
Daha doğru yaklaşım, hastaya göre kreatinin, Sistatin C, eGFR ve idrar testlerinin birlikte değerlendirilmesidir.
Asıl önemli değer: Böbreğin ne kadar süzdüğü
Böbrek fonksiyonunu değerlendirmede temel kavram glomerüler filtrasyon hızı, yani GFR’dir. Basit ifadeyle bu değer böbreklerin kanı ne kadar iyi süzdüğünü gösterir.
GFR’nin doğrudan ölçülmesi mümkün olsa da bu işlem rutin kullanım için daha zahmetlidir. Bu nedenle günlük klinik uygulamada çoğunlukla eGFR, yani tahmini glomerüler filtrasyon hızı kullanılır. [4]
eGFR;
- kreatinin,
- Sistatin C
- veya her ikisi
kullanılarak hesaplanabilir.
National Kidney Foundation’a göre kreatinin ve Sistatin C’nin birlikte kullanıldığı eGFR hesaplaması, yalnızca bu belirteçlerden birinin kullanılmasına kıyasla daha doğru sonuç sağlayabilir. [2]
Kreatinin normalken Sistatin C yüksek olabilir mi?
Evet, olabilir.
Özellikle kreatinin üretiminin düşük olduğu kişilerde kandaki kreatinin böbreğin gerçek süzme kapasitesini olduğundan iyi gösterebilir. Böyle durumlarda Sistatin C ile yapılan değerlendirme farklı bir tablo ortaya çıkarabilir.
Bu nedenle “kreatinin normal, böbrekler kesinlikle normal” şeklinde tek başına sonuç çıkarmak doğru değildir.
Öte yandan Sistatin C de tamamen kusursuz değildir. Örneğin bazı tiroid hastalıkları ve steroid kullanımı sonucu etkileyebilir. [1]
Sistatin C kimlerde özellikle yararlı olabilir?
Test her sağlıklı kişiye rutin olarak yapılması gereken bir tarama testi değildir.
Ancak doktorlar özellikle kreatininin güvenilirliğinin azaldığı bazı durumlarda Sistatin C’den yararlanabilir.
Bunlar arasında:
- İleri yaş,
- çok düşük kas kütlesi,
- çok yüksek kas kütlesi,
- yetersiz beslenme,
- obezite,
- kreatinin ile hesaplanan eGFR’nin klinik tabloyla uyuşmaması,
- böbrek fonksiyonunun daha hassas değerlendirilmesinin gerektiği durumlar
bulunabilir. [1][3]
Böbrek sağlığında yalnızca kan testi yeterli değil
Böbrek hastalığının erken saptanmasında önemli noktalardan biri de idrarın değerlendirilmesidir.
Özellikle idrar albümin/kreatinin oranı (uACR) böbrek hasarının önemli göstergelerinden biridir. Böbreğin süzme kapasitesi henüz belirgin şekilde azalmadan idrarda albümin artışı görülebilir. [4]
Bu nedenle erken böbrek hastalığını araştırırken yalnızca “kreatinin mi, Sistatin C mi?” sorusuna odaklanmak eksik kalabilir.
Daha anlamlı tablo genellikle:
eGFR + idrar albümin/kreatinin oranı + gerektiğinde Sistatin C
birlikte değerlendirilerek elde edilir.
Kimler böbrek fonksiyonlarını daha yakından takip etmeli?
Böbrek hastalığı uzun süre belirgin şikâyet oluşturmayabilir. Bu nedenle özellikle risk grubundaki kişilerde düzenli değerlendirme önemlidir.
Daha yakından takip gerektirebilecek gruplar arasında diyabeti veya yüksek tansiyonu bulunanlar, kalp-damar hastalığı olanlar, ailesinde böbrek hastalığı bulunanlar ve ileri yaştaki kişiler bulunur.
Ne zaman doktora başvurulmalı?
Tek bir kreatinin veya Sistatin C sonucuyla böbrek hastalığı tanısı konulmaz.
eGFR’nin düşük bulunması, idrarda albümin veya protein saptanması, kreatinin ya da Sistatin C değerlerinde tekrarlayan bozukluk görülmesi durumunda sonuçların hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Özellikle idrar miktarında belirgin azalma, açıklanamayan şişlik, nefes darlığı veya böbrek fonksiyonlarında hızlı değişiklik saptanması daha hızlı tıbbi değerlendirme gerektirir.
Sonuç: Kreatinin hâlâ önemli, fakat artık tek başına değil
Sistatin C, özellikle kreatininin güvenilir olmadığı kişilerde böbrek fonksiyonunun değerlendirilmesini güçlendiren önemli bir biyobelirteçtir.
Bazı durumlarda böbreğin süzme kapasitesindeki bozulmayı kreatinine göre daha hassas biçimde ortaya koyabilir. Bununla birlikte güncel yaklaşım kreatinini terk etmek değil; gerektiğinde Sistatin C ile tamamlamak ve eGFR ile idrar albümin ölçümünü birlikte değerlendirmektir. [1][2][4]
4. Uzmanlar Ne Öneriyor?
- Yalnızca serum kreatinin değerine bakarak böbrek sağlığı hakkında kesin sonuç çıkarmayın.
- Laboratuvar sonucundaki eGFR değerini de kontrol edin.
- Diyabet veya hipertansiyon gibi risk faktörleri varsa idrar albümin/kreatinin oranının (uACR) değerlendirilmesini doktorunuzla görüşün.
- Kas kütlesi çok düşük veya çok yüksekse kreatinin sonucunun yanıltıcı olabileceğini unutmayın.
- Kreatinin ile klinik durum uyuşmuyorsa Sistatin C ile eGFR hesaplanmasının uygun olup olmadığını hekiminize sorun.
- Tek bir anormal laboratuvar sonucunu kendi başınıza böbrek hastalığı olarak yorumlamayın.
5. Kaynaklar
- National Kidney Foundation. Cystatin C.
- National Kidney Foundation. Creatinine; Tests to Check Your Kidney Health.
- Mayo Clinic Laboratories. Cystatin C with Estimated Glomerular Filtration Rate (eGFR), Serum.
- National Kidney Foundation. Estimated Glomerular Filtration Rate (eGFR); eGFR Calculator.
