Ancak aynı yaklaşım İran’da bambaşka bir tablo ortaya çıkardı. Hamaney başta olmak üzere en üst düzey isimlere yönelik operasyonlara rağmen sistem çözülmedi. Devlet yapısı ayakta kaldı, güvenlik mekanizmaları dağılmadı, iç çözülme beklentisi gerçekleşmedi.
Bu fark tesadüf değil. Temel mesele, iki ülkenin devlet yapısındaki tarihsel derinlik farkı.
Venezuela modeli: Lider giderse sistem çöker
Venezuela örneğinde sistem büyük ölçüde lider merkezli işliyordu.
• Siyasi yapı kişisel otoriteye dayanıyordu
• Ekonomik kriz toplumsal çözülmeyi hızlandırmıştı
• Kurumsal yapı zayıflamıştı
Bu nedenle liderin devre dışı bırakılması, domino etkisi yarattı.
İran: Lider değil, sistem devleti
İran’da ise yapı tamamen farklı.
Burada devlet:
• Tek bir lidere bağlı değil
• Kurumsal ve ideolojik katmanlara yayılmış
• krizlere karşı dirençli
Bu farkın kökeni modern siyaset değil, binlerce yıllık devlet geleneği.
Pers geleneği: Yıkılır ama yok olmaz
İran’ı anlamak için bugünden çok tarihe bakmak gerekiyor. Çünkü bu coğrafyada devlet sadece bir yönetim biçimi değil, süreklilik gösteren bir “refleks”.
1. Ahamenişler: İlk büyük devlet aklı
M.Ö. 550’de kurulan Ahameniş İmparatorluğu, merkezi yönetim, eyalet sistemi ve güçlü bürokrasiyle tarihin ilk büyük devlet modellerinden birini oluşturdu.
Bu modelin en önemli özelliği şuydu: merkez güçlü, sistem sürdürülebilir.
2. Büyük İskender yıktı, ama Pers aklı geri döndü
M.Ö. 330’da İskender Pers İmparatorluğu’nu yıktı.
Ancak bu bir son olmadı.
Kısa süre sonra:
• Partlar ortaya çıktı
• ardından Sasani İmparatorluğu kuruldu
Yani devlet yıkıldı ama devlet geleneği devam etti.
3. Arap fetihleri: Din değişti, devlet refleksi değişmedi
7. yüzyılda İslam fetihleriyle Pers toprakları el değiştirdi.
Ancak İran:
• kültürel kimliğini korudu
• bürokratik geleneğini sürdürdü
Hatta Abbasi yönetiminde bile Pers bürokratlar devletin bel kemiği oldu.
4. Moğol istilası: En büyük yıkım, en hızlı toparlanma
13. yüzyılda Moğollar İran’ı adeta yerle bir etti.
Şehirler yakıldı, nüfus kırıldı.
Ama sonuç yine değişmedi:
• İlhanlılar kuruldu
• ardından Safeviler geldi
Yani en sert yıkım bile sistemi yok edemedi.
5. Modern İran: Krizle güçlenen yapı
1979 devrimi sonrası İran:
• savaşlar
• yaptırımlar
• izolasyon
yaşadı.
Ancak her kriz sonrası:
• devlet daha merkezi hale geldi
• güvenlik yapısı güçlendi
Bugün görülen direnç, bu tarihsel alışkanlığın sonucu.
ABD’nin stratejik yanılgısı
ABD, Venezuela’da işe yarayan modeli İran’a uygulayabileceğini düşündü.
Ancak kritik farkı gözden kaçırdı:
• Venezuela: lider merkezli sistem
• İran: sistem merkezli devlet
Bu yüzden İran’da liderlere yönelik operasyonlar çözülme değil, daha sert bir bütünleşme doğurdu.
Yeni savaş: Görünmeyen cepheler
Bugün İran, savaşı klasik askeri alandan çıkarıp farklı alanlara taşıyor:
• Enerji hatları
• Küresel ticaret yolları
• bölgesel vekil güçler
Bu da süreci uzatan, maliyeti artıran ve sonucu belirsizleştiren bir yapı oluşturuyor.
Sonuç: Tarihi okumadan strateji kurulmaz
Gelinen noktada ortaya çıkan tablo net:
ABD, Venezuela’da başarı elde etti çünkü karşısında kırılgan bir sistem vardı.
İran’da ise aynı yöntem başarısız oldu çünkü karşısında yıkılsa da kendini yeniden üreten bir devlet geleneği bulunuyor.
Bugünün en kritik gerçeği şu:
İran’da mesele lider değil, tarihin kendisi.
