Ordu’nun Perşembe ilçesine bağlı Bekirli Mahallesi sınırlarında, Karadeniz kıyı hattını takip eden eski muhacir güzergâhı üzerinde yer alan “Kimsesiz Trabzonlular Mezarlığı”, bugün büyük ölçüde sessizliğe terk edilmiş durumda. İlçe merkezine yakın konumuna rağmen ne güçlü bir yönlendirme sistemi ne de kapsamlı bir koruma çalışması bulunuyor.
İlk bakışta sıradan bir köy mezarlığı izlenimi veren bu alan, düzensiz taş dizilimleri ve isimsiz mezar yapısıyla dikkat çekiyor. Ancak bu görüntünün ardında, 1916 yılında Trabzon’dan yola çıkıp göç yollarında hayatını kaybeden yüzlerce, belki de binlerce insanın hikâyesi yatıyor.
⸻
TARİHSEL ARKA PLAN: Bir göç değil, bir kırılma
1916 yılında Rus işgaliyle birlikte Trabzon ve çevresinde yaşayan siviller, batıya doğru göçe zorlandı. Bu hareket, planlı bir tahliye değil; panik ve belirsizlik içinde gelişen kitlesel bir kaçıştı.
Göç edenlerin büyük kısmı:
• kadınlar
• çocuklar
• yaşlılar
oldu. Erkek nüfusun önemli bölümü cephedeydi. Bu nedenle göç kervanları savunmasız ve kırılgandı.
Açlık, susuzluk, barınma eksikliği ve salgın hastalıklar, bu göçü kısa sürede bir hayatta kalma mücadelesine dönüştürdü. Yollarda hayatını kaybedenler çoğu zaman kimliksiz şekilde toprağa verildi.
⸻
SAHA GERÇEĞİ: Bekirli’de son bulan hayatlar
Bekirli Mahallesi, bu göç güzergâhında kritik bir eşik haline geldi. Ancak birçok muhacir için bu nokta, yolun sonu oldu.
Hayatını kaybedenler:
• aceleyle defnedildi
• kimlikleri kayıt altına alınamadı
• mezar taşları isim yerine yalnızca bir işaret olarak bırakıldı
Bugün mezarlıkta görülen düzensiz taşlar, bu zorunlulukların izini taşıyor. Bazı mezarların toplu gömü olabileceği değerlendiriliyor.
Bu yönüyle alan, klasik bir mezarlıktan çok afet ve kitlesel ölüm sahası niteliği gösteriyor.
⸻
BİLİMSEL DEĞER: Sessiz ama güçlü bir veri alanı
Bu mezarlık, çok disiplinli bilimsel inceleme açısından dikkat çekici bir potansiyel barındırıyor.
Tarih açısından
Yazılı kaynakların ötesine geçerek, muhacirlik sürecindeki sivil kayıpların sahadaki karşılığını ortaya koyuyor.
Tıp tarihi ve epidemiyoloji
Dönemin koşulları göz önüne alındığında ölümlerin önemli bir bölümünün:
• tifüs
• dizanteri
• sıtma
• ağır beslenme yetersizliği
ile ilişkili olduğu değerlendiriliyor.
Bu durum, mezarlığı göç ve salgın hastalık ilişkisini incelemek için önemli bir saha haline getiriyor.
Antropoloji
Düzensiz ve muhtemel toplu gömüler:
• çocuk ve yaşlı ölümlerinin yoğunluğunu
• aile yapısının parçalandığını
• sosyal kırılmayı
gösteren güçlü veriler sunuyor.
⸻
SAYILARIN BELİRSİZLİĞİ
Mezarlıkla ilgili kesin veriler bulunmuyor.
• Yüzeyde görülebilen mezar sayısı birkaç yüzle sınırlı
• Ancak tarihsel tahminler binlerce kişiyi işaret ediyor
Bu fark, kayıt altına alınamayan ölümlerin büyüklüğünü ortaya koyuyor.
⸻
AKADEMİK BOŞLUK: Büyük bir eksiklik
Bu kadar önemli bir alan olmasına rağmen:
• kapsamlı arkeolojik kazı yapılmamış
• sistematik antropolojik analiz gerçekleştirilmemiş
• uluslararası akademik literatürde yeterince yer bulamamış
Mevcut bilgiler büyük ölçüde yerel anlatılar ve saha gözlemlerine dayanıyor.
⸻
TRABZON’A SİTEM: Bu hafıza kime ait?
Burada yatanların büyük kısmı Trabzonlu.
Ancak mezarlık Ordu’da ve büyük ölçüde sahipsiz.
Trabzon’daki ilgili kurumların:
• bu alana yönelik kapsamlı bir bilimsel proje geliştirmemesi
• kurumsal sahiplenme ortaya koymaması
• kamuoyunda güçlü bir farkındalık oluşturmaması
ciddi bir eksiklik olarak öne çıkıyor.
Bu mezarlık, yalnızca Ordu’nun değil, Trabzon’un tarihidir.
Ve bu tarih, bugün sessizliğe terk edilmiş durumda.
⸻
SONUÇ: Sessizlik bir tercih mi?
Ordu’nun Perşembe ilçesindeki Kimsesiz Trabzonlular Mezarlığı, yalnızca geçmişin bir hatırası değil; aynı zamanda bugünün sorumluluğu.
Bu alan:
• bilimsel olarak incelenmeyi bekleyen bir saha
• korunması gereken bir kültürel miras
• ve hatırlanması gereken bir insanlık dramı
olarak duruyor.
Burada yatanlar kimsesiz değildi.
Ama bugün, sahipsiz bırakılmış gibiler.
Trabzon’un bu mezarlığa dönüp bakması artık bir tercih değil; bir vicdan meselesi.
Ahmet Balcı
Sağlık Bilimleri Üniversitesi
