Akut pankreatit acil hastane tedavisi gerektirebilirken kronik pankreatitte kalıcı pankreas hasarı gelişebilir.
Pankreatit nedir?
Pankreatit, midenin arkasında bulunan pankreas bezinin iltihaplanmasıdır. Pankreas, besinlerin parçalanmasını sağlayan sindirim enzimlerini üretir. Aynı zamanda kan şekerinin düzenlenmesinde görev alan insülin ve glukagon hormonlarını salgılar.
Normal koşullarda pankreas enzimleri ince bağırsağa ulaştıktan sonra etkinleşir. Pankreatitte ise bu enzimler pankreas dokusu içinde erken aktive olarak organa zarar verebilir ve iltihaplanmaya yol açabilir. Hastalık akut veya kronik biçimde görülebilir. Her iki form da ciddi komplikasyonlara neden olabileceğinden pankreatit belirtileri hafife alınmamalıdır. (MedlinePlus)
Akut pankreatit ve kronik pankreatit arasındaki fark nedir?
Akut pankreatit
Akut pankreatit aniden gelişir. Hastalık birkaç gün içinde gerileyebileceği gibi bazı kişilerde haftalarca sürebilir. Hafif vakalarda pankreas tamamen iyileşebilir. Ancak ağır akut pankreatit; pankreas dokusunda ölüm, enfeksiyon, dolaşım bozukluğu, solunum yetmezliği ve çoklu organ yetmezliği gibi yaşamı tehdit eden sonuçlara yol açabilir.
Kronik pankreatit
Kronik pankreatit, pankreasta zaman içinde kalıcı yara dokusu ve yapısal hasar oluşmasıdır. Tekrarlayan akut pankreatit atakları kronik pankreatite dönüşebilir. Hastalık ilerledikçe pankreasın sindirim enzimi ve insülin üretme kapasitesi azalabilir. Bunun sonucunda besin emilim bozukluğu, kilo kaybı, yağlı dışkılama ve diyabet gelişebilir. (MSD Manuals)
Pankreatit belirtileri nelerdir?
Pankreatitin en yaygın belirtisi üst karın bölgesinde hissedilen ağrıdır. Ağrı sırta, yanlara veya omuzlara yayılabilir. Özellikle akut pankreatitte ağrı çoğu zaman ani, şiddetli ve sürekli karakterdedir.
Akut pankreatit belirtileri
Akut pankreatitte şu belirtiler görülebilir:
* Karnın üst bölümünde aniden başlayan şiddetli ağrı
* Ağrının sırta veya omuzlara yayılması
* Bulantı ve kusma
* Karında hassasiyet veya şişkinlik
* Ateş
* Kalp atım hızında artış
* Hızlı ve yüzeysel solunum
* Terleme
* Halsizlik
* Tansiyon düşüklüğü
* Sarılık
Öne doğru eğilmek bazı kişilerde ağrıyı bir miktar azaltabilir. Yemek yemek, özellikle yağlı yiyecekler, ağrının artmasına yol açabilir. (Diyabet ve Sindirim Enstitüsü)
Kronik pankreatit belirtileri
Kronik pankreatit yavaş ilerleyebilir ve ilk dönemlerde belirgin şikâyet oluşturmayabilir. Hastalık ilerlediğinde şu belirtiler ortaya çıkabilir:
* Üst karın bölgesinde tekrarlayan veya sürekli ağrı
* Yemeklerden sonra artan karın ağrısı
* Hazımsızlık ve şişkinlik
* İştahsızlık
* İstem dışı kilo kaybı
* İshal
* Kötü kokulu, açık renkli veya yağlı dışkı
* Dışkının tuvalette yağlı bir tabaka bırakması
* Bulantı ve kusma
* Halsizlik veya baş dönmesi
* Kan şekerinde yükselme ve diyabet belirtileri
Yağlı, kötü kokulu ve su üzerinde yüzen dışkı, pankreasın yeterli sindirim enzimi üretemediğini düşündürebilir. Bu durum ekzokrin pankreas yetersizliği olarak adlandırılır. (Diyabet ve Sindirim Enstitüsü)
Pankreatit neden olur?
Akut pankreatitin en sık nedenleri safra taşları ve yoğun alkol kullanımıdır. Safra taşı, safra ve pankreas kanallarının birleştiği bölgede tıkanıklık oluşturarak pankreas enzimlerinin akışını engelleyebilir. Alkol ise pankreas hücrelerinde doğrudan hasara ve salgı kanallarında bozulmaya neden olabilir. (MSD Manuals)
Pankreatitin diğer nedenleri şunlardır:
* Kandaki trigliserid düzeyinin çok yüksek olması
* Kandaki kalsiyum seviyesinin yükselmesi
* Bazı ilaçlar
* Karın bölgesine alınan darbeler
* Pankreas veya safra kanalı girişimleri
* Endoskopik retrograd kolanjiyopankreatografi sonrası gelişen iltihap
* Viral, bakteriyel veya paraziter enfeksiyonlar
* Otoimmün hastalıklar
* Pankreas kanalındaki yapısal bozukluklar
* Kalıtsal gen değişiklikleri
* Kistik fibrozis
* Pankreas tümörleri
* Sigara kullanımı
Bazı hastalarda yapılan incelemelere rağmen kesin neden belirlenemeyebilir. Bu durum idiyopatik pankreatit olarak adlandırılır.
Kronik pankreatitin en sık nedenleri nelerdir?
Uzun süreli yoğun alkol kullanımı kronik pankreatitin önemli nedenlerinden biridir. Sigara kullanımı da hastalığın ortaya çıkma ve ilerleme riskini artırabilir. Bununla birlikte her kronik pankreatit vakası alkole bağlı değildir.
Tekrarlayan akut pankreatit atakları, genetik yatkınlık, otoimmün hastalıklar, pankreas kanalındaki tıkanıklıklar ve bazı metabolik bozukluklar da kronik pankreatite neden olabilir. (MSD Manuals)
Pankreatit ağrısı nerede olur?
Pankreatit ağrısı çoğunlukla göğüs kafesinin altında, karnın üst-orta bölümünde hissedilir. Ağrı kuşak biçiminde yanlara veya sırta yayılabilir. Akut pankreatitte genellikle ani ve çok şiddetlidir. Kronik pankreatitte ise zaman zaman gelen ataklar şeklinde olabileceği gibi sürekli de hissedilebilir.
Sırta yayılan her karın ağrısı pankreatit anlamına gelmez. Safra kesesi hastalıkları, mide ülseri, kalp krizi, bağırsak hastalıkları ve pankreas kanseri de benzer belirtilere neden olabilir. Bu nedenle tanı yalnızca şikâyetlere bakılarak konulamaz.
Pankreatit tanısı nasıl konulur?
Pankreatit tanısında hastanın şikâyetleri, fizik muayene bulguları, kan testleri ve görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilir.
Kan testleri
Akut pankreatitte özellikle kandaki lipaz ve amilaz enzimleri incelenir. Lipaz, pankreatit açısından daha özgül bir test olarak kabul edilir. Ayrıca şu değerler değerlendirilebilir:
* Karaciğer fonksiyon testleri
* Bilirubin
* Trigliserid
* Kalsiyum
* Kan şekeri
* Böbrek fonksiyonları
* Hemogram
* Enfeksiyon ve inflamasyon göstergeleri
Görüntüleme yöntemleri
Nedeni ve hastalığın şiddetini değerlendirmek için şu yöntemlerden yararlanılabilir:
* Karın ultrasonografisi
* Bilgisayarlı tomografi
* Manyetik rezonans görüntüleme
* MRCP
* Endoskopik ultrasonografi
* Gereken durumlarda ERCP
Kronik pankreatitin erken dönemlerde teşhis edilmesi zor olabilir. Görüntüleme testlerine ek olarak pankreas fonksiyon testleri ve dışkıda elastaz ölçümü gibi incelemeler gerekebilir. (Diyabet ve Sindirim Enstitüsü)
Pankreatit tedavisi nasıl yapılır?
Tedavi; hastalığın akut veya kronik olmasına, nedenine, şiddetine ve gelişen komplikasyonlara göre planlanır. Akut pankreatit şüphesi bulunan hastaların önemli bir bölümü hastanede takip edilir.
Akut pankreatit tedavisi
Akut pankreatitin başlangıç tedavisinde şu uygulamalar yer alabilir:
* Damar yoluyla sıvı verilmesi
* Ağrı kesici tedavi
* Bulantı ve kusmanın kontrol altına alınması
* Oksijen desteği
* Kan şekeri ve elektrolitlerin izlenmesi
* Beslenme desteği
* Organ fonksiyonlarının yakından takip edilmesi
Hafif akut pankreatitte hasta tolere edebiliyorsa ilk 24-48 saat içinde düşük yağlı ağızdan beslenmeye başlanması önerilebilir. Uzun süre tamamen aç bırakma yaklaşımı artık her hasta için rutin kabul edilmemektedir. Ağızdan beslenemeyen ağır hastalarda mümkün olduğunda mide veya bağırsak yoluyla enteral beslenme tercih edilir. (Mayo Clinic)
Akut pankreatitte antibiyotikler her hastaya rutin olarak verilmez. Antibiyotik tedavisi genellikle enfeksiyon şüphesi veya kanıtlanmış enfeksiyon bulunduğunda değerlendirilir. (Doğru Kararlar)
Safra taşına bağlı pankreatit tedavisi
Pankreatitin nedeni safra taşıysa, safra kanalında tıkanıklık veya enfeksiyon bulunup bulunmadığı araştırılır. Safra yolu enfeksiyonu gelişmişse acil ERCP gerekebilir.
Hastalık kontrol altına alındıktan sonra yeni pankreatit ataklarını önlemek amacıyla safra kesesinin ameliyatla alınması gündeme gelebilir.
Alkole bağlı pankreatit tedavisi
Alkole bağlı pankreatitte alkol kullanımının tamamen bırakılması tedavinin temel parçalarından biridir. Bağımlılık söz konusuysa psikiyatri, bağımlılık tedavisi ve sosyal destek programlarından yararlanılması gerekebilir.
Kronik pankreatit tedavisi
Kronik pankreatitte oluşmuş kalıcı pankreas hasarını tamamen geri döndürmek her zaman mümkün değildir. Tedavinin amacı ağrıyı azaltmak, beslenme yetersizliğini önlemek, sindirimi desteklemek ve komplikasyonları kontrol altına almaktır.
Tedavide şu yöntemler kullanılabilir:
* Alkolün tamamen bırakılması
* Sigaranın bırakılması
* Beslenme düzeninin kişiye göre planlanması
* Pankreas enzimi içeren ilaçlar
* Yağda çözünen vitaminlerin desteklenmesi
* Ağrı tedavisi
* Diyabet gelişmişse kan şekeri tedavisi
* Kanal tıkanıklıkları için endoskopik işlemler
* Pankreas taşlarının çıkarılması veya parçalanması
* Pseudokistlerin boşaltılması
* Gerekli hastalarda cerrahi tedavi
Pankreas enzimi tedavisi, besinlerin özellikle de yağların sindirilmesine yardımcı olabilir. Enzimlerin dozu ve kullanım şekli hastanın dışkılama özelliklerine, kilosuna ve beslenme durumuna göre hekim tarafından düzenlenmelidir. (nhs.uk)
Pankreatit hastaları nasıl beslenmeli?
Pankreatitte herkese uygulanabilecek tek bir diyet yoktur. Beslenme planı hastalığın türüne, ağırlığına, kişinin kilosuna ve pankreas yetersizliği bulunup bulunmadığına göre hazırlanmalıdır.
Genel olarak şu noktalara dikkat edilebilir:
* Alkol tamamen bırakılmalıdır.
* Çok yağlı ve kızartılmış yiyeceklerden kaçınılmalıdır.
* Büyük öğünler yerine daha küçük ve sık öğünler tercih edilebilir.
* Yeterli protein ve kalori alınmalıdır.
* Hızlı kilo kaybı varsa diyetisyen desteği alınmalıdır.
* Pankreas enzimi reçete edilmişse öğünlerle birlikte kullanılmalıdır.
* Vitamin ve mineral eksiklikleri kontrol edilmelidir.
* Yeterli sıvı tüketilmelidir.
Yağ tüketiminin gereğinden fazla kısıtlanması yetersiz beslenmeye yol açabilir. Bu nedenle kronik pankreatitte diyet, gastroenteroloji uzmanı ve diyetisyen gözetiminde düzenlenmelidir.
Pankreatit komplikasyonları nelerdir?
Akut ve kronik pankreatit farklı komplikasyonlara neden olabilir.
Akut pankreatit komplikasyonları
* Pankreas nekrozu
* Enfekte pankreas dokusu
* Pankreas çevresinde sıvı birikmesi
* Pseudokist
* Safra kanalı veya mide çıkışında tıkanıklık
* İç kanama
* Şok
* Akut böbrek yetmezliği
* Solunum yetmezliği
* Çoklu organ yetmezliği
Ağır akut pankreatit yoğun bakım tedavisi gerektirebilir ve yaşamı tehdit edebilir. (Mayo Clinic)
Kronik pankreatit komplikasyonları
* Ekzokrin pankreas yetersizliği
* Vitamin eksiklikleri
* Kas ve kilo kaybı
* Kemik yoğunluğunda azalma
* Diyabet
* Pankreas kanalında taş veya darlık
* Pseudokist
* Safra yolu tıkanıklığı
* Kronik ağrı
* Pankreas kanseri riskinde artış
Kronik pankreatit hastalarının düzenli hekim kontrolünde olması, beslenme durumlarının ve kan şekerlerinin izlenmesi önem taşır.
Pankreatit ölümcül müdür?
Pankreatit her zaman ölümcül değildir. Hafif akut pankreatit vakalarının önemli bir kısmı uygun tedaviyle düzelir. Ancak pankreas nekrozu, enfeksiyon, dolaşım bozukluğu veya organ yetmezliği gelişen ağır vakalar yaşamı tehdit edebilir.
Risk; ileri yaş, eşlik eden hastalıklar, düşük tansiyon, böbrek fonksiyonlarında bozulma, solunum sıkıntısı ve kalıcı organ yetmezliği bulunan hastalarda daha yüksek olabilir.
Pankreatit tekrarlar mı?
Pankreatit, altta yatan neden ortadan kaldırılmazsa tekrarlayabilir. Safra taşlarının tedavi edilmemesi, alkol kullanımının sürmesi, trigliserid yüksekliğinin kontrol altına alınmaması ve sigara kullanımı yeni ataklara zemin hazırlayabilir.
Tekrarlayan akut pankreatit atakları zaman içinde kronik pankreatite ve kalıcı pankreas hasarına dönüşebilir.
Pankreatit kanser midir?
Pankreatit kanser değildir. Ancak pankreas kanseri bazı kişilerde pankreas kanalını tıkayarak pankreatite neden olabilir. Özellikle 40 yaşın üzerinde, belirgin bir neden bulunmadan ilk kez pankreatit gelişen kişilerde altta yatan yapısal hastalıkların araştırılması gerekebilir.
Kronik pankreatit de uzun dönemde pankreas kanseri riskini artırabilir. Bu durum her kronik pankreatit hastasının kanser olacağı anlamına gelmez.
Ne zaman acil servise başvurulmalı?
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır:
* Aniden başlayan ve geçmeyen şiddetli üst karın ağrısı
* Sırta yayılan karın ağrısı
* Tekrarlayan veya durmayan kusma
* Yüksek ateş
* Hızlı kalp atışı
* Nefes darlığı
* Bayılma veya belirgin baş dönmesi
* Tansiyon düşüklüğü
* Karında sertleşme veya aşırı hassasiyet
* Ciltte veya gözlerde sararma
* Bilinç bulanıklığı
Pankreatit evde yalnızca ağrı kesici kullanılarak takip edilmemelidir. Şikâyetlerin şiddeti, hastalığın gerçek ağırlığını her zaman göstermeyebilir. Erken değerlendirme, ciddi komplikasyonların önlenmesinde belirleyici olabilir.
Pankreatit hakkında sık sorulan sorular
Pankreatit kendiliğinden geçer mi?
Bazı hafif akut pankreatit vakaları birkaç gün içinde düzelebilir. Ancak hangi hastanın ağırlaşacağını evde anlamak mümkün değildir. Bu nedenle pankreatit şüphesinde tıbbi değerlendirme gerekir.
Pankreatit ağrısı kaç gün sürer?
Akut pankreatit ağrısı birkaç gün sürebilir. Ağır vakalarda haftalarca devam edebilir. Kronik pankreatitte ağrı tekrarlayan ataklar veya sürekli ağrı şeklinde görülebilir.
Pankreatitte amilaz ve lipaz yükselir mi?
Akut pankreatitte amilaz ve özellikle lipaz düzeyleri yükselebilir. Ancak enzim değerlerinin yüksekliği hastalığın ne kadar ağır olduğunu tek başına göstermez.
Pankreatit ishal yapar mı?
Özellikle kronik pankreatit, sindirim enzimlerinin azalmasına bağlı olarak ishal ve yağlı dışkılamaya neden olabilir.
Pankreatit şeker hastalığına yol açar mı?
Pankreasın insülin üreten hücreleri zarar gördüğünde diyabet gelişebilir. Bu durum kronik pankreatitte daha sık görülür.
Pankreatit tamamen iyileşir mi?
Hafif akut pankreatit uygun tedaviyle tamamen iyileşebilir. Kronik pankreatitte meydana gelen yapısal hasar genellikle kalıcıdır. Bununla birlikte tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle hastalığın etkileri kontrol altına alınabilir.
Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Tanı veya kişisel tedavi önerisi yerine geçmez. Şiddetli karın ağrısı, kusma, ateş, sarılık ya da nefes darlığı varsa acil sağlık değerlendirmesi gerekir.