Karadeniz Sahil Yolu boyunca güneşe serilen fındıklar, hasat döneminin alışılmış görüntülerinden biri oldu. Ancak yoğun trafiğin hemen yanı başında yapılan kurutma işlemi, ürünün egzoz dumanı, yol tozu ve araçlardan kaynaklanan parçacıklarla temas etmesi bakımından gıda güvenliği sorusu doğuruyor.
Buradaki risk yalnızca egzoz borusundan çıkan gazlarla sınırlı değil. Fren balataları ve lastiklerin aşınması, yol yüzeyindeki tozun araçlarla yeniden havalanması ve yakıt yanması sonucunda farklı büyüklüklerde parçacıklar çevreye yayılabiliyor. Açıkta bekletilen fındık da bu kirleticilere doğrudan maruz kalabiliyor.
EGZOZ GAZI FINDIĞA NASIL ULAŞABİLİR?
Motorlu taşıt trafiği; ince parçacıklar, siyah karbon, azot oksitler ve karbonmonoksit gibi kirleticilerin kaynakları arasında bulunuyor. Fren ve lastik aşınması da bakır, çinko ve farklı metal içeren parçacıkların çevreye yayılmasına katkıda bulunabiliyor.
Gazların tamamının fındıkta biriktiğini söylemek doğru olmaz. Buna karşılık havadaki toz ve parçacıkların açıkta kurutulan ürünün kabuğuna ya da iç fındık yüzeyine çökelmesi mümkündür. Trafik yoğunluğu, yola olan mesafe, rüzgâr, kurutma süresi ve fındığın kabuklu olup olmaması temas düzeyini etkileyebilir.
Karadeniz Sahil Yolu’nda kurutulan fındıklara ilişkin kapsamlı analiz sonuçları olmadan, ürünlerde ne kadar kirletici bulunduğu veya sağlık sınırlarının aşılıp aşılmadığı söylenemez. Bu nedenle risk ihtimali ile ölçülmüş kirlilik birbirine karıştırılmamalıdır. Kesin değerlendirme ancak uygun yöntemle alınan numunelerin yetkili laboratuvarlarda incelenmesiyle yapılabilir.
YOL TOZU DA EN AZ EGZOZ KADAR DİKKATE ALINMALI
Yoğun kullanılan bir yolun kenarındaki ürün; egzoz dışında toprak, kurum, mikroplastik parçacıkları, hayvan kaynaklı kirler ve yüzeyden havalanan maddelerle de temas edebilir. Özellikle fındığın doğrudan asfalt ya da yol yüzeyine serilmesi, kirlenme olasılığını artırır.
FAO ve Dünya Sağlık Örgütü bünyesindeki Codex Alimentarius’un sert kabuklu yemişlere yönelik hijyen kuralları; ürünlerin kurutma, taşıma ve depolama sırasında tozdan, döküntülerden, kimyasal ve mikrobiyolojik kirleticilerden korunmasını öneriyor. Kurutma yüzeyinin temizlenebilir olması ve ürünün koruyucu bir örtü üzerinde tutulması da temel hijyen uygulamaları arasında yer alıyor.
SAĞLIK RİSKİ TEK SEFERLİK TÜKETİMLE AÇIKLANAMAZ
Trafik kaynaklı hava kirliliğinin solunum ve kalp-damar sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri güçlü bilimsel kanıtlarla biliniyor. Fakat bu bilgi, yol kenarında kurutulan her fındığın tehlikeli düzeyde kirlenmiş olduğu anlamına gelmez.
Gıdayla alınabilecek risk; kirleticinin türüne, üründeki miktarına, tüketim sıklığına ve kişinin toplam maruziyetine bağlıdır. Bazı metaller vücutta zamanla birikebildiği için düzenli ve uzun süreli alım daha fazla önem taşır. Çocuklar, gebeler ve kronik hastalığı bulunan kişiler çevresel kirleticilere karşı daha hassas olabilir.
Fındık kabuğu iç kısmı belirli ölçüde koruyabilir. Buna rağmen çatlak veya kırılmış kabuklar, kabuksuz iç fındık ve uzun süre açıkta bırakılan ürünlerde dış ortamla temas daha fazladır. Kabuğun varlığı bütün kirleticilere karşı tam güvence sağlamaz.
FINDIĞI YIKAMAK SORUNU ÇÖZER Mİ?
Yüzeydeki kaba tozun bir bölümü temizlenebilse de yıkama, trafik kaynaklı kimyasal kirleticilerin tamamını gideren doğrulanmış bir yöntem değildir. Fındığın evde gelişigüzel yıkanıp yeterince kurutulmadan saklanması ise nemi artırarak küf gelişmesine zemin hazırlayabilir.
Bu nedenle tüketici açısından en uygun yaklaşım, kaynağı ve işleme koşulları bilinen ürünü tercih etmektir. Fındıkta küf kokusu, acılaşmış tat, belirgin renk değişikliği, böceklenme veya aşırı nem fark edilirse ürün tüketilmemelidir. Küflenmiş bölümün ayıklanması, kalan ürünün tamamen güvenli olduğunu göstermez.
GÜVENLİ KURUTMA İÇİN NELER YAPILABİLİR?
Fındığın yoğun trafikten, egzoz çıkışlarından ve toz kaldıran yol yüzeylerinden uzakta kurutulması en etkili önlemdir. Ürün doğrudan asfaltın üzerine değil, temizlenebilir ve yalnızca bu amaçla kullanılan uygun bir örtüye serilmelidir.
Kurutma alanı yağmurdan, hayvanlardan, böceklerden ve çevresel kirleticilerden korunmalıdır. Fındık düzenli çevrilmeli; hızlı, dengeli ve yeterli kuruma sağlanmalıdır. Kapalı ya da yarı kapalı güneş kurutucuları ile kontrollü mekanik sistemler, ürünün dış ortam kirleticileriyle temasını azaltabilir.
Hasat döneminde yol kenarında saatlerce çalışan üreticiler de egzoz dumanını doğrudan soluyabilir. Özellikle yoğun trafik saatlerinde yol kenarında uzun süre kalmamak, mümkünse çalışma alanını trafikten uzaklaştırmak ve çocukları kurutma alanında bulundurmamak daha güvenli bir yaklaşım olur.
DENETİM VE LABORATUVAR ANALİZİ BELİRLEYİCİ
Bir fındık partisinin egzoz ya da yol kaynaklı kirleticiler bakımından güvenli olup olmadığı görüntüsüne veya kokusuna bakılarak anlaşılamaz. Kurşun, kadmiyum ve benzeri kirleticiler için laboratuvar analizi gerekir.
Üretim bölgelerinde risk temelli numune alınması, yol kenarında kurutulan ürünlerle trafikten uzakta kurutulan ürünlerin karşılaştırılması ve sonuçların kamuoyuyla paylaşılması belirsizliği azaltabilir. Üreticiye uygun kurutma alanları sağlanması da sorunu yalnızca bireysel tercihlere bırakmadan çözmeye yardımcı olabilir.
KAYNAKLAR
1. Dünya Sağlık Örgütü – Ambient Outdoor Air Pollution – Güncelleme 2024
2. Codex Alimentarius Komisyonu – Code of Hygienic Practice for Tree Nuts, CXC 6-1972 – Güncel metin 2023
3. Codex Alimentarius Komisyonu – General Principles of Food Hygiene, CXC 1-1969 – Güncelleme 2022
4. Codex Alimentarius Komisyonu – Code of Practice for the Prevention and Reduction of Lead Contamination in Foods, CXC 56-2004 – Güncelleme 2021
5. Codex Alimentarius Komisyonu – General Standard for Contaminants and Toxins in Food and Feed, CXS 193-1995 – Güncel sürüm
