Nature’da yayımlanan iki kapsamlı araştırmada bilim insanları, 139 fareden elde edilen verilerle 621 binden fazla nöronu inceleyerek karar alma sürecinin beynin çok daha geniş bir bölümüne yayıldığını gösterdi. Bulgular, karar verme sürecinin yalnızca birkaç üst düzey bölgenin işi olmadığını, çok sayıda bölgenin eşzamanlı ve koordineli katkısıyla şekillendiğini ortaya koyuyor.
Araştırma, International Brain Laboratory adlı geniş bir konsorsiyum tarafından yürütüldü. Çalışmada fareler, ekranda beliren görsel uyarının yönüne göre küçük bir tekerleği çevirerek ödül kazandıkları standart bir görev yaptı. Bilim insanları bu sırada Neuropixels problarıyla nöral etkinliği kaydetti. Ana makaleye göre kayıtlar 621.733 nörondan toplandı; bu veri seti 279 beyin bölgesini kapsadı ve fare beyninin yaklaşık yüzde 95’lik hacmini temsil etti.
En çarpıcı sonuç, karar sinyallerinin beklenenden çok daha yaygın olmasıydı. Klasik modele göre bilgi akışı daha çok doğrusal bir zincir gibi düşünülüyordu: önce görsel alanlar, sonra daha üst bilişsel bölgeler, ardından hareketi yöneten alanlar. Ancak yeni harita, karar alma ve özellikle ödül, beklenti ve hareketle ilişkili etkinliğin beynin çok sayıda bölgesine dağıldığını gösterdi. UCL ve Wellcome’un özetlerine göre bu bulgu, beynin hiyerarşik ve tek yönlü işlendiği yönündeki geleneksel anlatıyı sorgulatıyor.
İkinci Nature makalesi, kararların yalnızca o anki duyusal bilgiye değil, önceki deneyimlere dayalı beklentilere de yaslandığını gösterdi. Araştırmacılar, “ön bilgi” ya da beklenti sinyallerinin 242 beyin bölgesinde incelendiğini ve bu etkinliğin kortikal ve subkortikal alanlara, hatta erken duyusal bölgelere kadar yayıldığını bildirdi. Başka bir deyişle beyin, eksik ya da belirsiz bilgi karşısında geçmiş deneyimleri devreye sokarak çok katmanlı bir karar ağı kuruyor.
Bu çalışma nörobilim açısından neden önemli? Çünkü yıllardır karar verme süreçleri çoğu zaman birkaç kritik bölgeye odaklanan parçalı deneylerle açıklanıyordu. Yeni veri seti ise aynı görev, aynı analiz yaklaşımı ve çok sayıda laboratuvarın ortak standardı ile üretildi. Araştırmacılar, bu sayede farklı laboratuvarların birbirinden kopuk sonuçları yerine daha bütüncül bir beyin haritası oluşturduklarını belirtiyor. Bu yönüyle çalışma, yalnızca yeni bir bulgu değil, aynı zamanda açık veri ve ortak yöntem temelli yeni bir araştırma modeli de sunuyor.
Uzmanlara göre bu harita, şizofreni, otizm ve bilişsel işleme bozuklukları gibi durumların anlaşılmasına da uzun vadede katkı sağlayabilir. Özellikle beklenti, ödül ve karar sinyallerinin beyin geneline nasıl dağıldığını görmek, nöropsikiyatrik hastalıklarda hangi ağların bozulduğunu anlamak için yeni kapılar açabilir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta var: çalışma insanlarda değil farelerde yapıldı ve elde edilen veriler neden-sonuç ilişkisini değil, güçlü bir ilişki haritasını gösteriyor. Live Science’ın aktardığı üzere araştırmacılar da bir sonraki aşamanın “nedensellik” sorusunu çözmek olduğunu vurguluyor.
Kısacası bu yeni harita, beynin karar verirken tek şeritli bir yol kullanmadığını, adeta ışıkları aynı anda yanan dev bir şehir gibi çalıştığını düşündürüyor. Nöronlar tek tek değil, çok sayıda bölgenin iç içe geçtiği dinamik ağlar halinde devreye giriyor. Beyni anlamaya çalışan bilim için bu, küçük bir düzeltme değil, oyun planını baştan yazabilecek ölçekte bir gelişme.