Demans, dünya genelinde yaşlı nüfusu etkileyen en ağır halk sağlığı sorunlarından biri olma özelliğini korumaktadır. 2019 yılında yaklaşık 57 milyon kişi demansla yaşarken bu sayının 2050'ye kadar 153 milyona ulaşacağı tahmin edilmektedir. Alzheimer hastalığı tüm demans vakalarının yüzde altmış ile seksenini oluşturur ve bu hastalığı önlemeye yönelik etkili bir yöntemin bulunması onlarca yıldır araştırmacıların öncelikli hedefleri arasında yer almıştır. Son yıllarda yayımlanan birden fazla büyük ölçekli çalışma zona hastalığına karşı geliştirilen aşının, demans riskini önemli ölçüde azaltabileceğini ortaya koymuştur.
Zona hastalığı, çocuklukta suçiçeğine yol açan varisella-zoster virüsünün vücutta uyku halinde kalmasının ardından, genellikle ileri yaşta veya bağışıklığın zayıfladığı dönemlerde yeniden etkinleşmesiyle ortaya çıkar. Ağrılı döküntüyle seyreden bu hastalık, sinir hasarına ve ciddi komplikasyonlara neden olabilir.
Zona geçiren bireylerde demansın daha sık görüldüğü bir süredir fark edilmekteydi. 100 milyondan fazla kişinin sağlık kaydını inceleyen çalışmalar, zona geçirmenin demans riskini anlamlı biçimde artırdığını ortaya koydu; zona atakları tekrarladığında risk daha da yükseltmekteydi. Virüsün beyin damarlarında hasara yol açabildiği, nöroinflamasyonu tetikleyebildiği ve tau proteinlerinin yanlış katlanmasına zemin hazırladığı gösterildi. Hatta varisella-zoster virüsünün sinir sisteminde uykudaki diğer herpesvirüslerini, özellikle herpes simpleks virüs tip 1'i yeniden uyandırabildiği ve bunun Alzheimer hastalığında görülen amiloid plak birikimiyle tau protein değişikliklerine yol açabildiği saptandı.
Bu bağlantı zona aşısı yaptırmanın demansı da önleyip önleyemeyeceği sorusunu da akla getirdi. 2025 yılında Nature dergisinde yayımlanan bir çalışmada, canlı-zayıflatılmış zona aşısı yapılanların 7 yıllık takip süresinde yeni demans tanısı alma olasılığının yaklaşık yüzde yirmi oranında düştüğü saptandı. Bu çalışma grubunda koruyucu etki kadınlarda daha belirgindi.
Daha yeni nesil rekombinant zona aşısına yönelik araştırmalar ise daha geniş çaplı ve çarpıcı sonuçlar verdi. Oxford Üniversitesi'nden Taquet ve ekibinin 2024 yılında Nature Medicine'de yayımladığı çalışmada, 200.000'i aşkın kişinin tıbbi kayıtları incelendi ve rekombinant aşıyı alan bireylerin altı yıl içinde demans tanısı alma süresinin yüzde on yedi daha uzun olduğu, yani demansın başlangıcının ortalama 164 gün geciktiği görüldü. Bu fark hem kadınlarda hem de erkeklerde gözlemlendi; kadınlardaki etki yine daha güçlüydü.
2026 yılı başında Nature Communications'da yayımlanan çalışma ise bugüne kadar bu konuda yapılmış en kapsamlı araştırmalardan biri oldu. İki doz rekombinant zona aşısı almış 65.800 birey ile aşılanmamış 263.200 kişinin karşılaştırıldığı bu çalışmada, aşılı grupta demans görülme sıklığı yüzde 51 daha düşük bulundu. Yaş grupları, etnik kökenler, Alzheimer ve vasküler demans gibi farklı demans türlerinde de koruyucu etki tutarlı olarak devam etti.
Bütün bu araştırmaların bir araya gelmesiyle ortaya çıkan tablo, aşının doğrudan koruyucu bir biyolojik etki gösterdiğini düşündürür. Araştırmacılar aşının, virüsün yeniden etkinleşmesini engelleyerek beyindeki inflamasyon süreçlerini baskıladığını ve bunun bilişsel işlevleri koruduğunu öne sürmüştür.
Zona aşısı, Türkiye dahil pek çok ülkede 50 yaş üzeri bireylere önerilmektedir; ancak uygulama oranları hâlâ düşük seyretmektedir. Bu yeni bulgular, söz konusu aşının yalnızca zona hastalığını önlemenin ötesinde önemi olduğunu göstermektedir. Demansın önlenmesine yönelik doğrudan bir tedavinin henüz mevcut olmadığı düşünüldüğünde, hâlihazırda kullanımda olan bir aşının bu ölçekte koruyucu olabileceğine dair bulgular, anlamlı bir gelişme olarak değerlendirilmelidir.
Kaynaklar
Rayens E. et al. "Recombinant zoster vaccine is associated with a reduced risk of dementia." Nature Communications, 2026.
Eyting M. et al. "A natural experiment on the effect of herpes zoster vaccination on dementia." Nature, 2025.
Taquet M. et al. "The recombinant shingles vaccine is associated with lower risk of dementia." Nature Medicine, 2024.
"Varicella-zoster virus reactivation and the risk of dementia." Nature Medicine, 2025.
Shingles Vaccine and Dementia
Dementia became one of the most severe public health challenges facing older populations worldwide. In 2019, approximately 57 million people were living with dementia, and this number was projected to reach 153 million by 2050. Alzheimer's disease accounted for between sixty and eighty percent of all dementia cases, and finding an effective method of prevention had been a primary goal for researchers for decades. Multiple large-scale studies published in recent years revealed that the vaccine developed against shingles may significantly reduce the risk of dementia.
Shingles emerged when the varicella-zoster virus (which causes chickenpox in childhood) reactivated after lying dormant in the body, typically in old age or during periods of weakened immunity. The disease, which ran its course with a painful rash, could cause nerve damage and serious complications. It had long been observed that dementia appeared more frequently in individuals who had experienced shingles. Studies examining the health records of more than 100 million people demonstrated that contracting shingles significantly increased dementia risk; recurrent episodes of shingles raised the risk even further. It was shown that the virus could damage brain blood vessels, trigger neuroinflammation, and lay the groundwork for the misfolding of tau proteins. It was also established that the varicella-zoster virus could reactivate other dormant herpesviruses in the nervous system (most notably herpes simplex virus type 1) and that this reactivation could lead to the amyloid plaque accumulation and tau protein changes observed in Alzheimer's disease.
This connection prompted the question of whether receiving the shingles vaccine might also prevent dementia. A study published in the journal Nature in 2025 found that individuals who received the live-attenuated shingles vaccine had approximately a twenty percent lower probability of receiving a new dementia diagnosis over a seven-year follow-up period. The protective effect in this cohort was more pronounced in women.
Research into the newer generation recombinant shingles vaccine yielded broader and more striking results. In a study published in Nature Medicine in 2024 by Taquet and colleagues at the University of Oxford, the medical records of more than 200,000 people were examined. Individuals who received the recombinant vaccine spent seventeen percent more time free of a dementia diagnosis over six years — meaning the onset of dementia was delayed by an average of 164 days. This difference was observed in both men and women, with the effect again being stronger in women.
A study published in Nature Communications in early 2026 became one of the most comprehensive investigations of this subject to date. In this study comparing 65,800 individuals who received two doses of the recombinant shingles vaccine with 263,200 unvaccinated individuals, the incidence of dementia was found to be 51 percent lower in the vaccinated group. The protective effect remained consistent across age groups, ethnic backgrounds, and different dementia subtypes including Alzheimer's disease and vascular dementia.
The picture that emerged from the convergence of all these findings suggested that the vaccine exerted a direct protective biological effect; however, the precise mechanism had not yet been proven. Researchers proposed that the vaccine, by preventing the reactivation of the virus, suppressed inflammatory processes in the brain and thereby preserved cognitive function.
The shingles vaccine had been recommended for individuals over the age of 50 in many countries, including Turkey; however, vaccination rates remained low. These new findings demonstrated that the vaccine carried value beyond simply preventing shingles. Given that no direct treatment for the prevention of dementia was yet available, findings suggesting that an already widely used vaccine could be protective to this degree were considered a meaningful development.
References
Rayens E. et al. "Recombinant zoster vaccine is associated with a reduced risk of dementia." Nature Communications, 2026.
Eyting M. et al. "A natural experiment on the effect of herpes zoster vaccination on dementia." Nature, 2025.
Taquet M. et al. "The recombinant shingles vaccine is associated with lower risk of dementia." Nature Medicine, 2024.
"Varicella-zoster virus reactivation and the risk of dementia." Nature Medicine, 2025.