Özet:
Öğrenciler, özellikle sınav dönemlerinde veya diğer stresli durumlarda, sıklıkla uyku yetersizliği ile karşı karşıya kalmaktadır. Bu durum, stres ve uyku eksikliğinin normal uyku düzenini bozması nedeniyle uyku felcine yol açabilmektedir. Ayrıca uyku felci, fiziksel olarak güçsüzlük ve yorgunluk hissine neden olabilir. Bu da öğrencinin çalışma kapasitesinin ve akademik başarısının düşmesine yol açabilir. Bu makalede, MKTU öğrencileri arasında uyku felcinin ne kadar yaygın olduğu ele alınmaktadır. Ayrıca dünya genelinde uyku felcinin görülme sıklığına dair veriler incelenmiştir.
Giriş
Amerikan Üniversite Sağlık Derneği tarafından yapılan bir araştırmaya göre, öğrencilerin %37’si travmatik veya başa çıkılması zor olarak değerlendirdikleri uyku problemleri yaşamaktadır [1]. Öğrencilerin büyük bir kısmı düşük uyku kalitesine sahiptir ve uyku bozuklukları açısından risk altındadır. İlginç olarak, öğrencilerin %28’i bir veya daha fazla kez uyku felci yaşamıştır. Ancak bu bozuklukla ilgili veriler halen sınırlıdır.
Uyku felci, uyku bozukluğu ile karakterize edilen, gündüz aşırı uyku hali ve kısa süreli kas tonusu kaybı (katapleksi) ile seyreden nörolojik bir hastalık olan narkolepsi tanısı alan bireylerde daha sık görülmektedir [2]. “İzole uyku felci” terimi, narkolepsi tanısı olmayan bireylerde görülen uyku felci deneyimini tanımlamak için kullanılır. Genel popülasyonun yaklaşık %8’i yaşamları boyunca izole uyku felci yaşamaktadır. Bu oran, özellikle lisans öğrencilerinde (%32) daha yüksektir ve psikiyatri kliniği hastalarına kıyasla biraz daha fazladır. Psikolojik stres, psikoaktif madde kullanımı, düzensiz uyku programı ve uyku bozuklukları, öğrencilerde ve psikiyatrik hastalarda uyku felcinin daha sık görülmesinde rol oynayabilir [2].
Uyku felci, beynin uyanmasına rağmen vücudun “uyumaya devam ettiği” bilimsel olarak kanıtlanmış bir durumdur [3]. Kişi uyanık olduğunun farkındadır ancak hareket edemez. Bu durum yoğun korkuya neden olur.
Uyku iki ana evreden oluşur: hızlı göz hareketleriyle karakterize edilen REM uykusu ve yavaş dalga uykusu. REM uykusu; hızlı göz hareketleri, minimal kas tonusu ve canlı rüyalar ile karakterizedir. REM uykusundaki yetersizlik veya düzensiz uyku döngüleri, narkolepsi dahil olmak üzere çeşitli uyku bozukluklarına yol açabilir [4].
Uyku felcinin bilinen ilk klinik tanımı 1664 yılında Hollandalı bir hekim tarafından yapılmış ve bu durum “Gece kâbusu” veya “Gece kısrağı” olarak adlandırılmıştır [5].
Antik Japonya’da uyku felci “Kanashibari” olarak adlandırılmıştır; bu terim “metal kelepçelerle sıkıştırılmış” veya “hayalet felci” anlamına gelir. Antik Çin’de ise bu durum “ruh tarafından baskı” olarak bilinmiştir [6].
İstatistiklere göre uyku felci, dünya nüfusunun yaklaşık %7,6’sını, yani her on iki kişiden birini etkilemektedir. Bu durum özellikle öğrenciler ve psikiyatrik hastalarda, özellikle travma sonrası stres bozukluğu veya panik bozukluğu olanlarda daha yaygındır. Uyku felci sırasında birçok kişi yakınında bir varlık olduğunu hisseder, korkunç görüntüler görür veya garip sesler duyar. Ancak bilim insanları bunun mistik bir yönü olmadığını vurgulamaktadır [7].
Psikolog Brian Sharpless, uyku felci sırasında REM uykusuna ait iki özelliğin ortaya çıktığını belirtmektedir. Bu süreçte rüyalar bilinç durumuna taşınır ve vücut, rüyalar sırasında hareketi önlemek amacıyla fizyolojik olarak felç edilir [8]. > Толғанай Нариманқызы: Dolayısıyla uyku felci, REM uykusu ile uyanıklık bilinci arasındaki bir sınır durumu olarak kabul edilir.
Sleep Medicine adlı bilimsel dergide yayımlanan bir çalışmada, uyku felci tanısı alan 185 hastanın yaklaşık %58’inin odada alışılmadık bir varlık hissettiği, %22’sinin ise daha önce tanımadığı bir insan gördüğü saptanmıştır [9].
Nörolojik hipoteze göre, uyku felci sırasında vücudun hareket koordinasyonundan ve pozisyon bilgisinin iletilmesinden sorumlu karmaşık mekanizmalar aktive olur. Ancak fiziksel hareket gerçekleşmediği için beyin yanlış bir şekilde felç hissi oluşturur [7].
Uyku felciyle ilişkili halüsinasyonlara dair yaygın bilimsel açıklama, duyusal bilgilerin işlendiği beyin bölgelerindeki fonksiyonel bozukluklara dayanmaktadır. Araştırmacılara göre, uyku felci sırasında vücut hareketleri ile uzuvlardan gelen geri bildirim arasındaki uyumsuzluk, sinir hücreleri arasındaki bağlantıların bozulmasına neden olur [9].
Uyku felci iki tiptir ve birkaç saniyeden iki dakikaya kadar sürebilir. Rahatsız edici olmasına rağmen, güncel bilimsel görüşler bu durumun sağlık ve yaşam açısından zararsız olduğunu kabul etmektedir.
İzole uyku felci (ISP) ve tekrarlayan izole uyku felci (RISP) farklı sıklıklarda görülür. ISP’de birey yaşamı boyunca yalnızca bir veya iki kez uyku felci yaşarken, RISP’de bu epizodlar iki kereden fazla tekrar edebilir [10].
Uyku felci, bireyin uyanıklık düzeyini de etkiler. Bu durum artmış duyusal hassasiyet ile karakterizedir ve beyin acil durum tepkisi oluşturarak korku ve çaresizlik hissine neden olur [11]. Bu yoğun tehdit algısı, sıradan rüyalara kıyasla çok daha güçlüdür ve bu da canlı görsel deneyimlerin ortaya çıkmasını açıklayabilir [11].
Uyku felci sırasında görülen halüsinasyonlar; odada birinin varlığını hissetme (davetsiz misafir), göğüs üzerinde baskı hissi (inkübüs) ve beden dışı deneyimler gibi çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir. Ayrıca çığlıklar, sesler ve dokunma hissi gibi başka halüsinasyon türleri de görülebilir [12].
Kaliforniya Üniversitesi’nden biyolog Baland Jalal şöyle demektedir: “İnsan, inandığı şeyi görür.” Bu ifade, eğer bir kişi cinlere veya demonlara inanıyorsa, korku altındaki beynin durumu bu inançlara dayanarak açıklamaya çalışacağını göstermektedir [7].
Araştırmanın Amaçları
Uyku felci olgusunu bilimsel açıdan tanımlamak, Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Kazak-Türk Üniversitesi öğrencileri arasında uyku felcinin yaygınlığını incelemek, stres ve uyku ile ilişkisini değerlendirmek ve sendromun nedenlerini ortaya koymak.
Materyal ve Yöntemler
İnternet üzerinden ilgili literatür taranmış, yabancı bilimsel makaleler incelenmiş ve elde edilen veriler analiz edilmiştir. Ayrıca Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Kazak-Türk Üniversitesi öğrencileri arasında çevrim içi bir anket yapılarak uyku felci konusundaki farkındalık değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler tablolar halinde sunulmuştur.
Sonuçlar
Tablo 1. Ankete katılan öğrencilerin yaşlarının yüzde olarak dağılımı
|
Katılımcının yaşı |
Ankete katılanların toplam yüzdesi |
|
17–18 |
4 (%3) |
|
19–22 |
98 (%86,5) |
|
23+ |
14 (%10,5) |
Tablo 2. Katılımcılar “uyku felci”nin ne olduğunu biliyor mu?
|
Yaş |
Evet |
Hayır |
|
17–18 |
2 (%50) |
2 (%50) |
|
19–22 |
91 (%92,85) |
7 (%7,15) |
|
23+ |
11 (%78,5) |
3 (%21,5) |
Tablo 3. Katılımcılar daha önce hiç “uyku felci” yaşadı mı?
|
Yaş |
Evet, birçok kez (RISP tipi) |
Evet, sadece 1–2 kez (ISP tipi) |
Hayır, hiç |
|
17–18 |
0 (%0) |
1 (%25) |
3 (%75) |
|
19–22 |
18 (%18,4) |
18 (%18,4) |
62 (%63,2) |
|
23+ |
5 (%35,7) |
2 (%14,3) |
7 (%50) |
Tablo 4. Katılımcılar “uyku felci” hakkında daha ayrıntılı bilgi edinmek istiyor mu?
|
Yaş |
Evet |
Hayır |
|
17–18 |
3 (%75) |
1 (%25) |
|
19–22 |
83 (%84,7) |
15 (%15,3) |
|
23+ |
9 (%64,28) |
5 (%35,72) |
Tablo 5. Katılımcılar “uyku felci”nin nedenini neye bağlıyor?
|
Yaş |
Cinlere bağlayanlar (dini) |
Yorgunluk, uykusuzluk |
|
17–18 |
3 (%75) |
1 (%25) |
|
19–22 |
58 (%59,2) |
40 (%40,8) |
|
23+ |
8 (%64,28) |
6 (%35,72) |
Tartışma: Uyku Felcini Bilmek Neden Önemlidir?
Bu konunun daha fazla ele alınması gerektiğini düşünüyoruz. Çünkü bazı insanlar uyku felcinde yaşadıklarını gerçeklikten ayırt edebilirken, bazıları için bu deneyimler mutlak gerçeklik haline gelmektedir. Bilimsel bilgi eksikliği, korkular ve sözlü aktarılan mitler yanlış inanışlara yol açabilir. Uyku felcinin bilimsel olarak anlaşılması, bu mitleri ortadan kaldırarak doğru bilgi sunar ve bireylerin bu durumu daha iyi yönetmesine yardımcı olur.
Uyku felci zararsız ve geçici bir durum olmasına rağmen rahatsız edici olabilir. Tekrarlayan epizodlar uyku kalitesini bozarak uykusuzluğa neden olabilir. Bu nedenle uyku felcinin incelenmesi hem bilimsel hem de pratik açıdan önemlidir.
Sonuçlar
Bu çalışmada uyku felcinin temel özellikleri ve olası nedenleri incelenmiştir. Anket sonuçlarına göre katılımcıların %89,65’i uyku felci kavramını bilmektedir ve %62,06’sı bu durumu hiç yaşamamıştır. Katılımcıların %37,93’ü ise en az bir kez uyku felci deneyimlemiştir. En önemli nedenin uyku eksikliği olduğu, bunun da yorgunluk ve strese yol açtığı belirlenmiştir.
Bilimsel danışman: Saruarov E.G., Tıp Bilimleri Yüksek Lisansı, Ph.D.
Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Kazak-Türk Üniversitesi,
Kazakistan, Türkistan
Kaynaklar:
1. Amerikan Kolej Sağlığı Derneği – Ulusal Kolej Sağlığı Değerlendirmesi II: 2019 Bahar Dönemi Lisans Öğrencileri Referans Grup Veri Raporu. Silver Spring, Maryland: Amerikan Kolej Sağlığı Derneği; 2019.
2. Alena Gerasimova (Dalles). Uyku felci nedir ve ataklardan nasıl kurtulunur? 16.02.2022.
3. Techinsider Dergisi. Yeterince uyumak düşündüğünüzden daha kolay: her şey hızlı ve yavaş uyku evreleriyle ilgili. 04.03.2022.
4. Nicoletta Lanese (LiveScience). Uyku felci: nedenleri, belirtileri ve tedavisi. 18.05.2019.
5. David Cox. Vampirler, hayaletler ve demonlar: uyku felci kâbusu. 30.10.2015.
6. Ren.tv Editör Ekibi. Uykuda ve uyanıklıkta kâbus: uyku felci nedir ve neden tehlikelidir? 13.10.2022.
7. Melissa Dahl. Şiddetli uyku felci yaşamak nasıl bir histir? Yahoo Health. 06.09.2015.
8. Nicoletta Lanese. Uyku felci: nedenleri, belirtileri ve tedavisi. 11.05.2019.
9. Segal, A. (2011). Uyku ve uyku bozukluklarının genetiği. Cell Dergisi, 146(2).
10. Editör Ekibi. Uyku felci hakkında 18 ilginç gerçek. 1 Mart 2019.
11. Brandon Peters, MD. Uyku felcinde görülen halüsinasyonların tanımı: uyku felci korkutucu halüsinasyonlarla seyredebilir. 14 Mayıs 2023.