Tıp eğitimi sürecinde öğrendiğimiz temel fizyoloji bilgileri ışığında sirkadiyen zamanlama sistemi veya sirkadiyen saat, uyku-uyanıklık döngüsü, hormon salgılanması, kardiyovasküler sağlık, glikoz homeostazı ve vücut sıcaklığı düzenlemesi gibi birçok biyolojik süreçte hayati bir rol oynar. Endokrin sistem, çeşitli biyolojik süreçleri düzenlemek için önemli bir saat mekanizması görevi görür. Son bulgular, ritmik hormonların bazılarının çeşitli seviyelerde sirkadiyen sisteme geri bildirim sağlayabileceğini ve böylece endojen ritmikliğin sağlamlığının korunmasına katkıda bulunabileceğini göstermektedir. Saat-hormon etkileşiminin bu hassas dengesi, vardiyalı çalışma veya yüksek kalorili diyetler gibi modern yaşam tarzı faktörlerine karşı savunmasızdır ve fizyolojik denge noktalarını değiştirir.
Hormon Salınımının Kronobiyolojik Düzeni
Melatonin- Karanlığın hormonu ; Akademik kaynaklardan edindiğimiz bilgilere göre SCN, üst servikal ganglionun sempatik nöronları aracılığıyla epifiz beziyle doğrudan etkileşime girer ; buna karşılık, SCN'nin ritmik aktivitesi, gün uzunluğuyla doğrudan ilişkili olan melatonin salınımını belirler. Sağlıklı bireylerde, melatonin üretimi gece yarısı, 24:00 ile 03:00 arasında zirve yapar ve bu da birincisinde aktiviteyi, ikincisinde ise dinlenme/uykuyu tetikler.
Kortizol- Sabahın enerji sinyali; Tüm glukokortikoid hormonlar arasında kortizol, sirkadiyen açıdan en iyi karakterize edilmiş hormonlardan biridir. İnsanlarda kortizol üretimi genellikle gece boyunca artar ve sabah 07:00-08:00 civarında salgılanmada zirve gösterir; bu şekilde uyanmayla ilişkili stres için endokrin dengeyi ayarlar .
Diğer hormonların ritmik dansları
Tıp eğitiminde gördüğümüz üzere, sirkadiyen sistemin endokrin dengesi kortizol ve melatonin ile sınırlı değildir.
-İnsülin: İnsanlarda insülin salgılanması saat 17:00 civarında zirveye ulaşır ve saat 04:00 civarında en düşük seviyeye iner; bu da aktif fazda besin depolanmasını destekler. Vardiyalı çalışmanın insülin salgılanmasında artışa ve insülin duyarlılığında azalmaya neden olduğu gösterilmiştir; bu da muhtemelen prediyabetik bir durumu işaret etmektedir. İnsülin ve glikoz da biyolojik saati kontrol edebilmektedir.
- Büyüme hormonu (GH): Uykunun en derin zamanında salınım piki gösterir.
- Tiroid uyarıcı hormon (TSH): Gece saatlerinde salgılanmaya başlar. artış gösterir ve sabaha karşı zirveye çıkar.
Sirkadiyen desenkronizasyonu tetikleyen birkaç şey vardır :
1. Işık Kirliliği ve Gece Maruziyeti- yapay ışığa özellikle gece geç saatlerle mavi ışığa maruz kalınması uykuyu geciktire bilir çünkü melatonin üretimini arttırır.
2. Vardiyalı Çalışma- Akademik kaynaklarda bildirildiği üzere, gece vardiyasında çalışan bireylerde yapılan araştırmalar sonucunda, onlarda uyku düzeni bozula bilir çünkü kortizol ritmi ciddi şekilde değişiyor.
3.Beslenme Zamanlaması- Tıp eğitiminde edindiğimiz bilgilere göre, son zamanlarda yapılan araştırmalar, yalnızca ne yediğimizin değil, ne zaman yediğimizin de sirkardiyen ritmlere etki ede bileceğini göstermektedir. Akademik kaynaklara göre, metabolizmaya negatif etki eden şeylerden biri de gece yemeleridir.
Sağlıklı Yaşam İçin Genel Öneriler
Tıp eğitiminde öğrendiğimiz genel fizyoloji prensipleri ışığında, sirkadiyen sağlığı desteklemek için şu genel yaklaşımlar önerilebilir:
• Düzenli uyku programı -Uyku, büyüme hormonu gibi bazı hormonların seviyeleri üzerinde güçlü bir etkiye sahipken, sirkadiyen zamanlama sistemi tarafından daha güçlü bir şekilde düzenlenen diğer hormonlar (örneğin melatonin) üzerinde az bir etkiye sahiptir. Suprachiasmatik çekirdek, hormonlar üzerindeki etkisini nöronal ve humoral sinyaller yoluyla gösterir, ancak artık periferik dokuların da suprachiasmatik çekirdektekilere benzer ve hormon düzenlemesinde rol oynayan sirkadiyen saat proteinleri içerdiği de açıktır. Normal koşullar altında, davranışlar ve sirkadiyen zamanlama sistemi optimal bir faz ilişkisiyle senkronize edilir ve sonuç olarak hormonal sistemler son derece hassas bir şekilde düzenlenir. Yani düzenli yatma ve kalkma saatleri belirlemek, iç saatin stabil kalmasını sağlayabilir.
- Işık maruziyetini düzenlemek: Sirkadiyen ritmlerin doğru işleyişine yardımcı olan şeylerden biri de sabahları doğal güneş ışığını kabul etmek, mümkün oldukça , özellikle de akşamları parlak ışıktan kaçınmaktır.
- Beslenme zamanlaması: Ana öğünleri günün erken saatlerinde yemek ve akşam yemeği ile uyku saati arasında süre bırakmak metabolik ritimleri pozitif yönde etkileyecektir.
Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır. Kişisel sağlık sorunlarınız için lütfen bir hekime başvurunuz.
Kaynakça
Interactions between endocrine and circadian systems (PubMed review) – Endokrin və sirkadiyen sistemlər arasında qarşılıqlı təsirlər
Circadian Rhythms and Hormonal Homeostasis (Biology, PMC) – Sirkadiyen ritmlər və hormonal homeostaz (PMC)
Circadian system, sleep and endocrinology (ScienceDirect) – Uyku, sirkadiyen sistem və endokrinologiya