Genç yaşta gelen ölüm haberi, Yakova’nın ailesi ve yakınlarının yanı sıra sosyal medya takipçileri ile spor çevrelerinde büyük üzüntüye neden oldu.

SPOR GEÇMİŞİ DE VARDI

Ceyda Yakova yalnızca sosyal medya paylaşımlarıyla değil, spor geçmişiyle de tanınıyordu.

17 Aralık 2003 doğumlu olan Yakova’nın bir dönem voleybol oynadığı, Teşvikiye Spor Kulübü ve Kapaklı Site Spor bünyesinde forma giydiği belirtildi. Eski kulüplerinin de genç ismin vefatının ardından taziye mesajları yayımladığı bildirildi.

Yakova’nın İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Psikoloji Bölümü mezunu olduğu da aktarıldı.

MOTOSİKLET VİDEOLARIYLA TANINIYORDU

Ceyda Yakova, özellikle motosiklet kullanırken çektiği görüntüler ve günlük yaşamından kesitlerle sosyal medyada dikkat çekiyordu. Motosiklet temalı içerikleri sayesinde zaman içerisinde geniş bir takipçi kitlesine ulaşmıştı.

Yakova’nın daha önce de bir motosiklet kazası geçirdiği bilgisi gündeme geldi. Bazı kaynaklarda genç içerik üreticisinin Nisan 2026’da yaşadığı bir kazadan sağ kurtulduğu ve motosikletinin hasar gördüğünü sosyal medya hesabından paylaştığı belirtildi.

KAZANIN AYRINTILARI HENÜZ NETLEŞMEDİ

Ceyda Yakova’nın 17 Ağustos’ta meydana gelen bir trafik kazasının ardından hayatını kaybettiği çok sayıda haber kaynağında yer alırken, kazanın oluş şekline ilişkin ayrıntılar henüz netlik kazanmadı.

Kazanın nerede ve nasıl meydana geldiği, başka bir aracın kazaya karışıp karışmadığı konusunda kamuoyuna yansıyan doğrulanmış ayrıntılı bir açıklama bulunmuyor.

Bu nedenle sosyal medyada kazanın nasıl gerçekleştiğine ilişkin ileri sürülen iddiaların resmi bilgiler açıklanana kadar ihtiyatla değerlendirilmesi gerekiyor.

Yakova’nın cenazesinin 18 Ağustos’ta ailesi ve sevenlerinin katılımıyla toprağa verildiği bildirildi.

İstanbul’da meydana gelen trafik kazası genç bir doktorun hayatına mal oldu. İstanbul Medipol Üniversitesi Tıp Fakültesi mezunu Dr. Can Badlo, Basın Ekspres Yolu’nun Bağcılar mevkiinde motosikletiyle seyir halindeyken meydana gelen kazada yaşamını yitirdi.

Edinilen bilgilere göre kaza saat 11.15 sıralarında meydana geldi. Can Badlo’nun kullandığı motosiklet ile aynı yönde seyreden bir hafriyat kamyonunun karıştığı kazanın ardından çevrede bulunanların ihbarı üzerine bölgeye polis, sağlık ve itfaiye ekipleri sevk edildi.

Ekipler uzun süre kurtarmak için çalıştı

Kaza sonrasında kamyonun altında kalan Badlo’nun bulunduğu yerden çıkarılması için itfaiye ekipleri çalışma başlattı. Polis ekipleri de bölgede güvenlik önlemi alarak trafik akışını kontrollü şekilde sürdürdü.

Yaklaşık 45 dakika süren çalışmanın ardından bulunduğu yerden çıkarılan Can Badlo’nun sağlık ekiplerince yapılan kontrolünde hayatını kaybettiği belirlendi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

İstanbul Medipol Üniversitesi Tıp Fakültesi mezunuydu

Dr. Can Badlo’nun İstanbul Medipol Üniversitesi Tıp Fakültesi mezunu olduğu öğrenildi.

İstanbul Medipol Üniversitesi de Badlo’nun vefatının ardından bir taziye mesajı yayımladı. Üniversitenin açıklamasında, Tıp Fakültesi Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Aylin Rezvani’nin oğlu ve Tıp Fakültesi mezunu Can Badlo’nun vefatından duyulan üzüntü dile getirildi.

Üniversite, Badlo’ya Allah’tan rahmet; ailesine, sevenlerine ve üniversite camiasına başsağlığı diledi.

Prof. Dr. Aylin Rezvani’nin oğluydu

Can Badlo’nun, Ferhad Badlo ile Prof. Dr. Aylin Rezvani’nin oğlu olduğu bildirildi.

Prof. Dr. Aylin Rezvani, Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon alanındaki akademik çalışmalarıyla tanınıyor. İstanbul Medipol Üniversitesi Tıp Fakültesi Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı Başkanlığı görevini yürüten Rezvani, tıp eğitimini İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesinde tamamladı.

Genç yaşta yaşamını yitiren Dr. Can Badlo’nun vefatı ailesi, yakınları, arkadaşları ve üniversite camiasında büyük üzüntüye neden oldu.

Newcastle, Ousmane Diabate için Gençlerbirliği ile anlaştı

Gençlerbirliği’nin genç yeteneği Ousmane Diabate, İngiltere Premier Lig’in köklü ekiplerinden Newcastle United’a transfer olmaya hazırlanıyor.

Transfer piyasasının önde gelen isimlerinden Fabrizio Romano, Newcastle United’ın 18 yaşındaki orta saha oyuncusunun transferi konusunda Gençlerbirliği ile anlaşmaya vardığını duyurdu.

Romano’nun paylaştığı bilgiye göre Newcastle, Avrupa kulüplerinin de yakından takip ettiği genç futbolcu için yürüttüğü görüşmelerde sonuca ulaştı.

Üç Avrupa kulübü daha istedi

Ousmane Diabate’nin Newcastle dışında Avrupa’dan üç farklı kulübün teklifini değerlendirdiği, ancak tercihini İngiliz kulübünün projesinden yana kullandığı belirtildi.

Genç oyuncuya yönelik Premier Lig ilgisinin bir süredir devam ettiği, Newcastle’ın ise Diabate’yi uzun vadeli yapılanmasının önemli genç oyuncularından biri olarak değerlendirdiği ifade ediliyor.

İngiliz basınında yer alan bilgilere göre Tottenham ve Brentford gibi Premier Lig ekiplerinin de genç orta saha oyuncusunu takip eden kulüpler arasında bulunduğu öne sürüldü.

Gençlerbirliği’nde kiralık kalacak

Transferin dikkat çeken ayrıntısı ise Ousmane Diabate’nin hemen İngiltere’ye götürülmeyecek olması.

Fabrizio Romano’nun aktardığı plana göre Newcastle United, transfer işlemlerinin tamamlanmasının ardından 18 yaşındaki futbolcuyu Gençlerbirliği’ne kiralayacak.

Böylece Diabate gelişimini ve düzenli forma şansı bulduğu süreci Ankara ekibinde sürdürecek, bonservisi ise Newcastle United’a geçecek.

Bu formülün genç oyuncunun gelişimini kesintiye uğratmadan Premier Lig’e hazırlanmasını sağlamayı amaçladığı değerlendiriliyor.

Gençlerbirliği’nden Premier Lig’e

Gine futbolunun gelecek vadeden isimlerinden biri olarak gösterilen Diabate, Gençlerbirliği’ne ülkesinin Académie SOAR takımından gelmişti.

Orta sahadaki fizik gücü, mücadele kapasitesi ve genç yaşına rağmen gösterdiği performansla dikkat çeken futbolcu kısa sürede Avrupa kulüplerinin radarına girdi.

Newcastle’ın transferi sonuçlandırması halinde Gençlerbirliği, henüz 18 yaşındaki bir futbolcuyu doğrudan Premier Lig’in önemli kulüplerinden birine kazandırmış olacak.

Transferin resmiyet kazanması için kulüplerin resmi açıklamalarının ve işlemlerin tamamlanması bekleniyor.

Kaynaklar

1. Fabrizio Romano
2. Coming Home Newcastle
3. İngiliz basını

Transfer haberleriyle tanınan İtalyan gazeteci Fabrizio Romano, Galatasaray’ın Crystal Palace’ın Senegalli kanat oyuncusu Ismaila Sarr için resmi teklif yaptığını duyurdu.

Romano’nun paylaştığı bilgilere göre Galatasaray yönetimi, kanat bölgesindeki transfer hedefleri arasında yer alan Sarr için Crystal Palace’ın kapısını resmi teklifle çaldı.

Ismaila Sarr görüşmelere açık

Transferde dikkat çeken bir diğer ayrıntı ise oyuncunun yaklaşımı oldu. Romano, Ismaila Sarr’ın Galatasaray ile olası transfer görüşmelerine açık olduğunu belirtti.

Ancak transferin gerçekleşmesi için Crystal Palace’ın ikna edilmesi gerekiyor. İngiliz ekibinin Sarr’ı kadrosunun önemli oyuncularından biri olarak gördüğü ve sürecin kulüpler arasındaki görüşmelere bağlı olduğu ifade edildi.

Bu nedenle mevcut aşamada transferin tamamlandığından ya da tarafların anlaşmaya vardığından söz etmek mümkün değil.

Galatasaray kanat transferini hızlandırdı

Sarı-kırmızılı yönetimin Sarr için doğrudan resmi teklif aşamasına geçmesi, kanat transferindeki arayışın somut bir boyuta ulaştığını gösteriyor.

Hızı, açık alandaki etkinliği ve hücum hattının farklı bölgelerinde görev yapabilmesiyle tanınan Senegalli futbolcu, Premier Lig tecrübesiyle de dikkat çekiyor.

25 Şubat 1998 doğumlu Sarr, Senegal Milli Takımı’nın da önemli hücum oyuncuları arasında bulunuyor. 2026 yılı Senegal kadro kayıtlarında da Crystal Palace oyuncusu olarak yer alıyor.

Gözler Crystal Palace’ın kararında

Transfer sürecinin bundan sonraki kritik noktası Crystal Palace’ın Galatasaray’dan gelen teklife vereceği yanıt olacak.

Sarr’ın görüşmelere açık olması sarı-kırmızılılar açısından önemli bir avantaj olarak değerlendirilirken, İngiliz kulübünün oyuncuyu takımın kilit isimlerinden biri olarak görmesi pazarlıkların kolay olmayabileceğine işaret ediyor.

Galatasaray ile Crystal Palace arasında anlaşma sağlanması halinde sarı-kırmızılıların kanat transferinde önemli bir hamle gerçekleştirmesi gündeme gelecek.

Kaynaklar

1. Fabrizio Romano
2. Crystal Palace
3. Confederation of African Football (CAF)

Tansiyon aletinin gösterdiği rakam her zaman gerçek dinlenme tansiyonunuzu yansıtmayabilir. Kolun konumundan manşet ölçüsüne kadar günlük ayrıntılar sonucu belirgin biçimde etkileyebilir.
HABER
Evde Tansiyon Ölçerken Yapılan 7 Hata Sonucu Değiştirebilir
Tansiyon aletini kolunuza taktınız, düğmeye bastınız ve ekranda beklediğinizden yüksek bir değer gördünüz. İlk düşünceniz “Tansiyonum yükseldi” olabilir. Oysa bazen sorun tansiyonun kendisinden çok, ölçümün nasıl yapıldığıyla ilgilidir.
Merdiven çıktıktan hemen sonra ölçmek, kolu aşağıda bırakmak, konuşmak, bacak bacak üstüne atmak veya kola uygun olmayan manşet kullanmak tansiyon değerini değiştirebilir. Bu nedenle evde tansiyon takibinde yalnızca ekrandaki rakama değil, o rakamın hangi koşullarda elde edildiğine de bakmak gerekir.
Araştırmalar, özellikle yanlış manşet seçimi ve kolun yanlış konumlandırılmasının bazı kişilerde klinik açıdan önemli ölçüm hatalarına yol açabileceğini gösteriyor.
Doğru bir ev ölçümünün temel kuralı basit: Aynı cihazla, doğru teknikle ve mümkün olduğunca benzer koşullarda ölçüm yapmak.
Tansiyon neden her ölçümde aynı çıkmıyor?
Tansiyon, kanın damar duvarlarına uyguladığı basıncı gösterir ve gün boyunca doğal olarak değişir.
Ölçüm ekranındaki üst sayı sistolik tansiyondur. Kalbin kasılıp kanı vücuda pompaladığı sıradaki basıncı gösterir.
Alttaki sayı ise diyastolik tansiyondur. Kalbin iki atım arasında gevşediği dönemdeki basıncı ifade eder.
Fiziksel aktivite, stres, ağrı, uyku, kafein, sigara, bazı ilaçlar ve ölçüm sırasındaki vücut pozisyonu tansiyonu etkileyebilir. Bu nedenle birbirinden birkaç dakika arayla yapılan iki ölçümün bile tamamen aynı olması beklenmez.
Evde tansiyon ölçmenin avantajı, tek bir rakam yerine günler boyunca alınan ölçümlerden kişinin genel tansiyon seyrinin görülebilmesidir.
Ancak bunun için ölçüm tekniğinin doğru olması gerekir.
1. Ölçmeden önce dinlenmemek
Marketten geldiniz, hızlı yürüdünüz, merdiven çıktınız veya ev işi yaptınız. Ardından hemen tansiyonunuzu ölçtünüz.
Bu durumda cihazın gösterdiği değer, gerçek dinlenme tansiyonunuzdan farklı olabilir.
Standart ölçümden önce kişinin sakin bir ortamda yaklaşık 5 dakika oturarak dinlenmesi önerilir.
Bu sırada sırt desteklenmeli, ayaklar yerde olmalı ve konuşulmamalıdır.
Amaç tansiyonu yapay biçimde düşürmek değil, vücudun dinlenme koşullarındaki kan basıncını ölçebilmektir.
2. Kahve, sigara veya egzersizden hemen sonra ölçmek
Sabah kahvenizi içerken tansiyonunuzu ölçmek pratik görünebilir. Ancak kafein bazı kişilerde tansiyonun kısa süreli yükselmesine neden olabilir.
Benzer şekilde sigara ve egzersiz de ölçüm öncesindeki kan basıncını etkileyebilir.
Bu nedenle standart bir ev ölçümü yapılacaksa yaklaşık 30 dakika öncesinde kafein tüketilmemesi, sigara içilmemesi ve egzersiz yapılmaması önerilir.
Dolmuş mesane de gözden kaçan etkenlerden biridir. Tansiyon ölçümünden önce tuvalet ihtiyacının giderilmesi daha doğru sonuç alınmasına yardımcı olabilir.
Buradaki amaç kahveyi veya egzersizi kötü bir alışkanlık olarak göstermek değil, ölçüm koşullarını mümkün olduğunca standart hale getirmektir.
3. Yanlış oturmak ve bacak bacak üstüne atmak
Tansiyon koldan ölçüldüğü için oturma biçiminin önemsiz olduğu düşünülebilir. Oysa vücudun pozisyonu sonucu etkileyebilir.
Doğru ölçüm sırasında:
Sırt bir sandalye veya koltuk tarafından desteklenmeli.
Her iki ayak zemine düz basmalı.
Bacaklar çaprazlanmamalı.
Kişi rahat biçimde oturmalı.
Ölçüm sırasında hareket edilmemeli.
Koltukta kaykılarak oturmak, ayakları havada bırakmak veya bacak bacak üstüne atmak standart ölçüm koşullarını bozar.
Birkaç mmHg'lik fark bile özellikle hipertansiyon sınırına yakın değerlerde önem kazanabilir.
4. Kolu aşağıda bırakmak veya desteksiz tutmak
Evde tansiyon ölçerken en sık gözden kaçan ayrıntılardan biri kolun bulunduğu yüksekliktir.
Ölçüm yapılan kol desteklenmeli ve manşetin orta bölümü yaklaşık kalp hizasında bulunmalıdır.
JAMA Internal Medicine’da yayımlanan randomize çapraz çalışmada 133 yetişkin farklı kol pozisyonlarında değerlendirildi. Kolun masa üzerinde kalp hizasında desteklendiği standart pozisyonla karşılaştırıldığında, elin kucakta tutulması sistolik tansiyonu ortalama yaklaşık 4 mmHg daha yüksek gösterdi.
Kolun vücudun yanında desteksiz bırakılması ise sistolik ölçümü ortalama yaklaşık 6,5 mmHg yükseltti. Diyastolik tansiyonda da anlamlı farklılıklar görüldü.
Bu araştırma, “Kolu nereye koyduğum ne kadar önemli olabilir?” sorusunun pratik bir karşılığının bulunduğunu gösteriyor.
En doğru yaklaşım, kolu masa veya uygun yükseklikte başka bir yüzey üzerinde rahat biçimde desteklemektir.
5. Kola uygun olmayan manşet kullanmak
Tansiyon cihazının kolu saran bölümüne manşet denir.
Manşetin büyüklüğünün kişinin üst kol çevresine uygun olması gerekir. Gereğinden küçük manşet özellikle daha geniş kollarda tansiyonun olduğundan yüksek ölçülmesine yol açabilir. Gereğinden büyük manşet ise bazı kişilerde daha düşük değerler oluşturabilir.
JAMA Internal Medicine’da yayımlanan Cuff(SZ) randomize çapraz çalışmasına 195 yetişkin katıldı.
Araştırmada herkeste standart büyüklükte tek manşet kullanmanın ciddi ölçüm hatalarına yol açabildiği görüldü. Ekstra büyük manşete ihtiyaç duyan kişilerde standart manşet kullanılması, sistolik tansiyonu uygun manşetle yapılan ölçüme göre ortalama yaklaşık 19,5 mmHg daha yüksek gösterdi.
Bu fark küçük değildir. Bazı kişilerde tansiyonun hangi kategoride değerlendirileceğini bile değiştirebilir.
Bu nedenle ev tipi tansiyon cihazı seçerken yalnızca cihazın özelliklerine değil, manşetin kişinin kol çevresine uygun olup olmadığına da bakılmalıdır.
Manşet mümkün olduğunca çıplak üst kola yerleştirilmeli; kalın kıyafetlerin üzerinden ölçüm yapılmamalıdır.
6. Ölçüm sırasında konuşmak veya hareket etmek
“Tansiyonumu ölçüyorum, sen anlat ben dinliyorum.”
Günlük hayatta sık rastlanan bu durum doğru tansiyon ölçümü için uygun değildir.
Konuşmak, hareket etmek, telefonla ilgilenmek veya ölçüm sırasında başka bir işle uğraşmak kan basıncını etkileyebilir.
Cihaz çalışmaya başladıktan sonra kişi sessiz ve hareketsiz kalmalıdır.
Televizyonda heyecanlı bir karşılaşmayı izlerken, telefonda tartışırken veya yoğun stres yaşarken alınan bir değerin standart dinlenme tansiyonu gibi değerlendirilmesi doğru değildir.
Tansiyon ölçümü için birkaç dakikalık sakin bir ortam oluşturmak yeterlidir.
7. Tek ölçüm yapıp sonuca karar vermek
Evde tansiyon takibinin en önemli kurallarından biri tek rakama gereğinden fazla anlam yüklememektir.
Tansiyon doğal olarak değişkendir. İlk ölçüm ikinci ölçümden daha yüksek veya düşük olabilir.
Evde takip yapılırken genellikle aynı oturumda 1–2 dakika arayla iki ölçüm alınması önerilir.
2024 Avrupa Kardiyoloji Derneği kılavuzu, evde tansiyon takibinde sabah ve akşam ölçüm yapılmasını ve her ölçüm oturumunda iki değer alınmasını öneriyor.
Ölçümlerin en az 3 gün, 7 güne kadar sürdürülmesi önerilir. İlk günlerde elde edilen ortalama karar sınırına yakınsa ölçümlerin 7 güne tamamlanması daha güvenilir bir tablo sağlayabilir.
Amaç bir hafta boyunca en yüksek veya en düşük rakamı bulmak değil, standart koşullarda alınan ölçümlerin ortalamasını değerlendirmektir.
Sabah tansiyonu ne zaman ölçülmeli?
Sabah ölçümünün zamanı da önemlidir.
Evde düzenli takip yapılıyorsa sabah tansiyonunun genellikle kahvaltıdan ve tansiyon ilacı alınmadan önce, ancak yataktan kalkar kalkmaz değil, birkaç dakikalık dinlenmenin ardından ölçülmesi önerilir.
Akşam ölçümleri de mümkün olduğunca benzer koşullarda yapılmalıdır.
Her gün tamamen aynı saatte ölçüm zorunlu değildir; ancak benzer zamanlarda ve benzer koşullarda yapılan ölçümler karşılaştırmayı kolaylaştırır.
Kişinin hekimi farklı bir takip planı önermişse o programa uyulması gerekir.
Evde tansiyon ölçmenin doğru yolu nedir?
Evde güvenilir bir ölçüm için şu sıra izlenebilir:
Mümkünse doğruluğu bağımsız standartlara göre değerlendirilmiş, üst koldan ölçüm yapan otomatik bir cihaz kullanın.
Kola uygun büyüklükte manşet seçin.
Ölçümden önce yaklaşık 5 dakika dinlenin.
Son 30 dakika içinde egzersiz, sigara ve kafeinden kaçının.
Tuvalet ihtiyacınızı giderin.
Sırtınızı destekleyerek oturun.
Ayaklarınızı yere düz basın.
Bacak bacak üstüne atmayın.
Manşeti çıplak üst kola yerleştirin.
Kolu destekleyin ve manşeti yaklaşık kalp hizasında tutun.
Ölçüm sırasında konuşmayın ve hareket etmeyin.
İlk ölçümden 1–2 dakika sonra ikinci ölçümü yapın.
Sonuçları tarih ve saatle kaydedin.
Bu küçük ayrıntılar, günler veya aylar boyunca tutulan tansiyon kayıtlarının çok daha anlamlı olmasını sağlar.
Evde hangi tansiyon değeri yüksek kabul edilir?
Burada önemli bir ayrıntı vardır: Evde ölçülen tansiyon ile sağlık kuruluşunda ölçülen tansiyon için kullanılan değerlendirme eşikleri her zaman aynı değildir.
2024 Avrupa Kardiyoloji Derneği kılavuzuna göre, doğru teknikle yapılan ev ölçümlerinin ortalamasının 135/85 mmHg veya üzerinde olması hipertansiyon açısından değerlendirilmesi gereken düzeydir.
Ancak tek bir ölçümün 135/85 mmHg veya üzerinde olması tek başına hipertansiyon tanısı koydurmaz.
Tanıda farklı günlerde yapılan ölçümler, kişinin genel kalp-damar riski, kullandığı ilaçlar, eşlik eden hastalıklar ve gerektiğinde 24 saatlik tansiyon takibi birlikte değerlendirilebilir.
Ayrıca farklı ülkelerde ve farklı kılavuzlarda tansiyon sınıflandırmaları arasında bazı farklılıklar bulunabilir.
Bu nedenle özellikle sınırda değerlerde tek bir internet tablosuna bakarak kendi kendine tanı koymak doğru değildir.
İlk ölçüm yüksek, ikincisi düşük çıkarsa ne anlama gelir?
Bu durum oldukça sık görülebilir.
İlk ölçüm sırasında kişi henüz tam olarak dinlenmemiş olabilir veya ölçümün oluşturduğu heyecan tansiyonu etkileyebilir.
Bir iki dakika sonra yapılan ikinci ölçümde daha düşük bir değer görülebilir.
Bu nedenle iki ölçümün birbirinden farklı olması tek başına cihazın bozuk olduğu anlamına gelmez.
Ancak ölçümler arasında sürekli çok büyük farklar varsa veya evdeki cihaz sağlık kuruluşundaki ölçümlerden belirgin biçimde farklı sonuçlar veriyorsa cihazın ve ölçüm tekniğinin kontrol edilmesi yararlı olabilir.
Sağ ve sol kolda tansiyon farklı çıkabilir mi?
Evet. İki kol arasında küçük tansiyon farklılıkları görülebilir.
İlk klinik değerlendirmede tansiyonun her iki koldan ölçülmesi önerilir.
Tekrarlanan ölçümlerde iki kolun sistolik değerleri arasında 10 mmHg’den fazla ve kalıcı bir fark bulunuyorsa sonraki takiplerde genellikle daha yüksek tansiyon ölçülen kol kullanılır.
Belirgin farkın devam etmesi sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmelidir.
Evde düzenli takip yaparken de mümkün olduğunca aynı kolun kullanılması, günler arasındaki karşılaştırmayı daha güvenilir hale getirir.
Bilekten ölçen tansiyon aletleri güvenilir mi?
Bilekten ölçen cihazlar taşınabilir ve kullanımı kolay olabilir. Ancak bileğin kalp hizasında tutulması gibi teknik ayrıntılara oldukça duyarlıdır.
Bu nedenle standart ev takibinde, uygun büyüklükte manşeti bulunan ve doğruluğu değerlendirilmiş üst kol cihazları genellikle tercih edilir.
Cihazın pahalı olması tek başına doğru ölçtüğü anlamına gelmez. Asıl önemli olan kullanılan modelin doğrulanmış olması, manşetin uygun büyüklükte seçilmesi ve cihazın doğru teknikle kullanılmasıdır.
Tansiyon cihazını sağlık kuruluşundaki cihazla karşılaştırmak gerekir mi?
Evdeki cihazın sürekli beklenmedik değerler vermesi halinde ölçüm tekniği önce yeniden gözden geçirilmelidir.
Cihazın sağlık kuruluşuna götürülerek profesyonel ölçümle karşılaştırılması da yararlı olabilir.
Özellikle uzun süredir kullanılan cihazlarda veya ev ölçümleriyle sağlık kuruluşundaki değerler arasında sürekli büyük fark bulunduğunda bu kontrol önem kazanır.
Tek bir yüksek değer acil durum anlamına gelir mi?
Çoğu zaman hayır.
Tek bir yüksek ölçüm görüldüğünde önce kişinin sakinleşmesi, doğru pozisyonda oturması ve ölçümün yeniden yapılması gerekir.
Ancak çok yüksek değerler ölçüm hatası olduğu düşünülerek görmezden gelinmemelidir.
Sistolik tansiyon 180 mmHg’nin üzerinde ve/veya diyastolik tansiyon 120 mmHg’nin üzerinde ölçülürse, ölçüm kısa bir süre sonra doğru teknikle tekrarlanmalıdır.
Değer ikinci ölçümde de bu düzeydeyse, ciddi bir belirti bulunmasa bile sağlık profesyoneliyle hızlı biçimde iletişime geçilmesi gerekir.
Çok yüksek tansiyona göğüs ağrısı, belirgin nefes darlığı, ani konuşma bozukluğu, yüzde, kolda veya bacakta ani güçsüzlük ya da uyuşma, görmede ani değişiklik veya bilinç değişikliği gibi belirtiler eşlik ediyorsa acil sağlık hizmetine gecikmeden başvurulmalıdır.
“Tansiyonum bir kez normal çıktı, sorun yok” düşüncesi de yanıltabilir
Ölçüm hataları yalnızca yüksek değer oluşturmaz. Bir kişinin tansiyonu bazı zamanlarda normal, bazı zamanlarda yüksek olabilir.
Bu nedenle hipertansiyon değerlendirmesinde tek bir normal ölçüm de her zaman yeterli değildir.
Evde düzenli takip özellikle sağlık kuruluşunda yüksek çıkan ancak evde normal seyreden kişilerde “beyaz önlük hipertansiyonunun”, sağlık kuruluşunda normal olduğu halde evde veya günlük yaşamda yüksek seyreden kişilerde ise “maskeli hipertansiyonun” fark edilmesine yardımcı olabilir.
Kesin değerlendirme gerektiğinde 24 saat boyunca belirli aralıklarla tansiyon ölçen ambulatuvar cihazlardan da yararlanılabilir.
Evde tansiyon takibinde amaç en düşük rakamı bulmak değildir
Bazı kişiler cihaz yüksek değer gösterdiğinde tekrar tekrar ölçüm yaparak daha düşük bir sayı görmeye çalışır.
Bu yaklaşım sağlıklı bir takip yöntemi değildir.
Amaç “iyi” bir rakam yakalamak değil, vücudun gerçek durumunu mümkün olduğunca doğru biçimde kaydetmektir.
Bunun için ölçüm koşullarının standart olması, sonuçların kaydedilmesi ve tek bir rakamdan çok günler boyunca elde edilen ortalamanın ve eğilimin değerlendirilmesi gerekir.
Kolun birkaç santimetre aşağıda olması, yanlış manşet kullanılması veya ölçüm sırasında sohbet etmek küçük ayrıntılar gibi görünebilir. Ancak bilimsel araştırmalar bazı hataların ölçülen değeri klinik kararları etkileyebilecek kadar değiştirebildiğini gösteriyor.
Tansiyon takibinde doğru kararın ilk şartı doğru ölçümdür.
KAYNAKLAR
European Heart Journal – 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension – McEvoy JW, McCarthy CP, Bruno RM ve çalışma grubu – 2024 – DOI: 10.1093/eurheartj/ehae178
JAMA Internal Medicine – Arm Position and Blood Pressure Readings: The ARMS Crossover Randomized Clinical Trial – Liu H, Zhao D, Sabit A ve çalışma grubu – 2024 – DOI: 10.1001/jamainternmed.2024.5213
JAMA Internal Medicine – Effects of Cuff Size on the Accuracy of Blood Pressure Readings: The Cuff(SZ) Randomized Crossover Trial – Ishigami J, Charleston J, Miller ER III, Matsushita K, Appel LJ, Brady TM – 2023 – DOI: 10.1001/jamainternmed.2023.3264
Hypertension – Measurement of Blood Pressure in Humans: A Scientific Statement From the American Heart Association – Muntner P, Shimbo D, Carey RM ve çalışma grubu – 2019 – DOI: 10.1161/HYP.0000000000000087
Journal of Hypertension – Sources of inaccuracy in the measurement of adult patients’ resting blood pressure in clinical settings: a systematic review – Kallioinen N, Hill A, Horswill MS, Ward HE, Watson MO – 2017 – DOI: 10.1097/HJH.0000000000001197
Journal of Hypertension – 2021 European Society of Hypertension practice guidelines for office and out-of-office blood pressure measurement – Stergiou GS, Palatini P, Parati G, O’Brien E ve çalışma grubu – 2021 – DOI: 10.1097/HJH.0000000000002843
Circulation – 2025 AHA/ACC/AANP/AAPA/ABC/ACCP/ACPM/AGS/AMA/ASPC/NMA/PCNA/SGIM Guideline for the Prevention, Detection, Evaluation, and Management of High Blood Pressure in Adults: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines – Writing Committee Members – 2025 – DOI: 10.1161/CIR.0000000000001356

Gece Kaç Kez İdrara Kalkmak Normal? Noktüri Ne Zaman Önemli?
Gece derin uykudayken tuvalet ihtiyacıyla uyanmak pek çok kişinin yaşadığı bir durum. Bir kez kalkıp yeniden uyumak çoğu zaman fazla önemsenmez. Ancak bu durum her gece tekrarlıyor, gece boyunca iki, üç hatta daha fazla kez yatağınızdan kalkmanıza neden oluyorsa mesele yalnızca “fazla su içmek” olmayabilir.
Gece ana uyku döneminde idrar yapmak için uyanmaya tıpta noktüri adı veriliyor. Noktüri özellikle ileri yaşlarda daha sık görülse de yalnızca yaşlanmaya bağlanabilecek bir durum değil. Mesane ve prostat sorunlarından diyabete, uyku apnesinden kalp ve dolaşım sistemiyle ilişkili sorunlara kadar farklı nedenlerle ortaya çıkabiliyor.
Peki gece kaç kez tuvalete kalkmak normal kabul edilebilir?
Kısa cevap şu: Herkes için geçerli kesin bir “normal sayı” yok. Bir kişinin yaşı, ne kadar ve ne zaman sıvı tükettiği, kullandığı ilaçlar, uyku düzeni ve mevcut hastalıkları değerlendirmeyi değiştirebilir.
Gece bir kez tuvalete kalkmak hastalık anlamına gelir mi?
Uluslararası Kontinans Derneği’nin tanımına göre noktüri, kişinin ana uyku döneminde idrar yapmak amacıyla uyanmasıdır.
Tanımsal olarak ana uyku döneminde idrar yapmak için bir kez bile uyanmak noktüri sayılabilir. Noktüri olarak kabul edilen gece idrarının öncesinde ve sonrasında uyku bulunması gerekir. Bu nedenle kişi sabah uykusunu tamamen bitirip kalktıktan sonra yaptığı ilk idrar noktüri kapsamında değerlendirilmez.
Ancak bu, gece bir kez idrara kalkan herkesin hasta olduğu veya tedaviye ihtiyaç duyduğu anlamına gelmez.
Özellikle yatmadan önce fazla sıvı tüketildiyse, akşam saatlerinde çay veya kahve içildiyse ya da yaş ilerlemişse gece bir kez idrara kalkmak oldukça sık görülebilir.
Burada yalnızca sayı değil; durumun ne kadar sık tekrarlandığı, kişinin uykusunu ve gündüz yaşamını ne ölçüde etkilediği ve başka belirtilerin bulunup bulunmadığı önemlidir.
Bilimsel çalışmalar, noktürinin yaşam kalitesi üzerindeki etkisinin özellikle gecede iki veya daha fazla kez idrara kalkıldığında daha belirgin hale gelebildiğini gösteriyor.
Bu nedenle her gece düzenli olarak iki veya daha fazla kez tuvalete kalkmak, özellikle uykuyu bozuyor, yeni başlamış veya giderek artıyorsa tıbbi değerlendirmeyi daha önemli hale getirir.
Yaş ilerledikçe gece idrara kalkmak neden artıyor?
Noktüri yaşla birlikte daha sık görülür. Bunun tek bir nedeni yoktur.
Yaş ilerledikçe mesanenin idrar depolama kapasitesinde değişiklikler olabilir. Böbreklerin gündüz ve gece idrar üretimini düzenleyen biyolojik ritmi de farklılaşabilir. Bazı kişilerde vücudun gece saatlerinde idrar üretimini azaltmasına yardımcı olan hormonal düzen eskisi kadar etkili çalışmayabilir.
Ayrıca ileri yaşlarda prostat büyümesi, aşırı aktif mesane, diyabet, kalp ve damar hastalıkları, uyku sorunları ve idrar söktürücü ilaç kullanımı daha sık görülür.
Bu nedenle “Yaşlandım, gece tuvalete kalkmam normal” düşüncesi her zaman doğru değildir.
Yaş noktürinin görülme ihtimalini artırabilir ancak sık ve rahatsız edici gece idrara çıkmanın nedeninin araştırılmasına engel olmamalıdır.
Sorun mesane değil, gece fazla idrar üretmek olabilir
Noktüride en önemli ayrımlardan biri kişinin neden uyandığını anlamaktır.
Bazı insanların mesanesi gece boyunca yeterince idrar depolayamaz. Bazılarında ise mesane kapasitesinden bağımsız olarak vücut gece saatlerinde normalden fazla idrar üretir.
Bu duruma noktürnal poliüri, yani gece üretilen idrar miktarının orantısız biçimde artması denir.
Doktorlar bunu anlayabilmek için bazen kişinin gün boyunca ve gece ne kadar sıvı tükettiğini, ne zaman idrara çıktığını ve yaklaşık ne kadar idrar yaptığını kaydettiği bir mesane günlüğü tutulmasını isteyebilir.
Bu kayıt, gece sık idrara çıkmanın mesane kapasitesinden mi, fazla idrar üretiminden mi yoksa her ikisinden mi kaynaklandığını anlamada önemli bilgiler sağlayabilir.
Gece sık idrara çıkmanın nedenleri neler?
Noktürinin tek bir nedeni yoktur. Aynı kişide birden fazla neden birlikte bulunabilir.
Akşam saatlerinde fazla sıvı tüketmek
Yatmaya yakın çok miktarda su veya başka içecek tüketildiğinde gece idrar üretimi artabilir.
Ancak çözüm gün boyunca gereğinden az su içmek değildir. Amaç sıvı tüketimini aşırı kısıtlamak değil, kişinin sağlık durumuna uygun biçimde gün içine dengeli dağıtmaktır.
Kahve, çay ve alkol
Kafein içeren içecekler bazı kişilerde idrar üretimini ve mesane hassasiyetini artırabilir. Alkol ise hem idrar üretimini hem de uyku kalitesini etkileyebilir.
Özellikle akşam saatlerinde yoğun tüketim gece tuvalet ihtiyacını artırabilir.
Aşırı aktif mesane
Ani ve güçlü idrar sıkışması, gündüz sık idrara çıkma ve bazen idrar kaçırmanın eşlik ettiği aşırı aktif mesane, noktürinin nedenlerinden biri olabilir.
Prostat büyümesi
Erkeklerde yaşla birlikte büyüyebilen prostat idrar akışını etkileyebilir.
Gece sık idrara çıkmaya idrarı başlatmakta zorlanma, ince veya kesik idrar akımı, mesanenin tam boşalmadığı hissi ve gündüz sık idrara çıkma eşlik ediyorsa prostat ve alt idrar yollarının değerlendirilmesi gerekebilir.
Ancak erkeklerde gece idrara kalkmanın her zaman prostat büyümesinden kaynaklanmadığını bilmek önemlidir.
Diyabet gece idrara çıkmaya neden olabilir mi?
Evet.
Kan şekeri belirgin şekilde yükseldiğinde böbrekler fazla şekeri idrarla uzaklaştırmaya çalışır. Şekerle birlikte daha fazla su da atıldığı için idrar miktarı artabilir.
Bu durumda yalnızca gece değil gündüz saatlerinde de sık veya fazla miktarda idrara çıkma görülebilir.
Sık idrara çıkmaya aşırı susama, ağız kuruluğu, halsizlik, açıklanamayan kilo kaybı veya bulanık görme gibi belirtiler eşlik ediyorsa kan şekeri açısından değerlendirme önem kazanır.
Uykuda nefes durması gece tuvalet ihtiyacını artırabilir
Noktürinin daha az bilinen nedenlerinden biri obstrüktif uyku apnesidir.
Uyku sırasında solunumun tekrar tekrar durması veya azalması vücuttaki bazı hormonal ve dolaşımsal mekanizmaları etkileyerek gece idrar üretimini artırabilir.
Yüksek sesle horlama, uykuda nefesin durduğunun fark edilmesi, sabah baş ağrısı, dinlenmeden uyanma ve gün içinde aşırı uyku haliyle birlikte noktüri görülüyorsa uyku apnesi ihtimali de değerlendirilmelidir.
Bu nedenle gece sık idrara çıkma bazen doğrudan mesane veya prostata bağlı olmaktan çok bir uyku bozukluğuyla ilişkili olabilir.
Ayak ve bacaklarda şişlik varsa neden önemli?
Gün içinde özellikle ayak bilekleri ve bacaklarda biriken sıvının bir bölümü kişi yatağa uzandığında yeniden kan dolaşımına katılabilir.
Böbrekler bu sıvının bir kısmını idrar olarak uzaklaştırdığı için gece üretilen idrar miktarı artabilir.
Bu durum özellikle bacaklarında ödem bulunan kişilerde görülebilir.
Yeni başlayan veya belirginleşen bacak şişmesine nefes darlığı, çabuk yorulma ya da yatınca nefes almakta zorlanma eşlik ediyorsa durumun yalnızca noktüri olarak değerlendirilmemesi önemlidir.
Bazen önce uyanırız, sonra tuvalete gideriz
Noktüride sık gözden kaçan ayrıntılardan biri de budur.
Her gece tuvalete giden kişinin mutlaka dolu mesane nedeniyle uyandığı düşünülebilir. Oysa bazı kişiler önce uykusuzluk, ağrı, stres, huzursuz bacak veya başka bir uyku problemi nedeniyle uyanır, ardından uyanmışken tuvalete gider.
Bu durumda asıl sorun mesaneden çok uykunun bölünmesi olabilir.
Bu nedenle değerlendirmede “Tuvalet ihtiyacı mı sizi uyandırıyor, yoksa uyandıktan sonra mı tuvalete gitmeye karar veriyorsunuz?” sorusu önemli ipuçları sağlayabilir.
Bazı ilaçlar gece idrarını artırabilir
Özellikle idrar söktürücü ilaçlar idrar miktarını artırabilir.
Ancak bu ilaçlar yüksek tansiyon, kalp yetmezliği veya başka hastalıkların tedavisinde önemli olabilir. Bu nedenle ilaç saatinin veya dozunun kişinin kendi kararıyla değiştirilmesi doğru değildir.
Noktürinin kullanılan bir ilaçla ilişkili olabileceği düşünülüyorsa ilaçların kullanım zamanı ve tedavi planı hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Bazı başka ilaçlar da sıvı dengesi, uyku veya mesane fonksiyonlarını etkileyerek gece idrara çıkma sıklığını değiştirebilir.
Üç günlük mesane günlüğü önemli ipuçları verebilir
Gece sık idrara çıkmanın nedenini araştırırken en yararlı araçlardan biri birkaç günlük mesane günlüğüdür.
Genellikle en az üç gün boyunca şu bilgilerin kaydedilmesi değerlendirmeyi kolaylaştırabilir:
Ne zaman ve ne kadar sıvı içildiği
Gündüz kaç kez idrara çıkıldığı
Gece kaç kez kalkıldığı
Her idrarda yaklaşık ne kadar idrar yapıldığı
Ani sıkışma veya idrar kaçırma olup olmadığı
Uyuma ve uyanma saatleri
Bu kayıt sayesinde yalnızca “gecede üç kez kalkıyorum” bilgisi değil, neden üç kez kalkıldığına ilişkin ipuçları da elde edilebilir.
Ne zaman doktora başvurmak gerekir?
Ara sıra, özellikle fazla sıvı tüketilen bir gecede bir kez tuvalete kalkmak tek başına ciddi bir hastalığa işaret etmeyebilir.
Ancak her gece düzenli olarak iki veya daha fazla kez idrara kalkmak, özellikle durum yeni başlamışsa, giderek sıklaşıyorsa, uykuyu belirgin biçimde bozuyorsa veya gündüz yorgunluğuna neden oluyorsa değerlendirilmesi yararlı olabilir.
Ayrıca gece idrara çıkmaya şu belirtilerden biri eşlik ediyorsa neden araştırılmalıdır:
İdrar yaparken yanma veya ağrı
İdrarda gözle görülür kan
Ani ve güçlü idrar sıkışması
İdrar kaçırma
İdrar akımında belirgin zayıflama
Mesanenin tam boşalmadığı hissi
Aşırı susama
Açıklanamayan kilo kaybı
Bacaklarda belirgin şişlik
Horlama ve uykuda nefes durması
Gündüz de olağandan çok sık veya fazla miktarda idrar yapma
İdrarda kan görülürse beklememek gerekir
İdrarda gözle görülür kan bir kez bile fark edilirse nedeninin araştırılması gerekir.
İdrarda kanın pek çok farklı nedeni olabilir ve her zaman ciddi bir hastalık anlamına gelmez. Ancak yalnızca tekrar edip etmediğine bakarak göz ardı edilmemelidir.
Kanamanın yoğun veya pıhtılı olması, buna idrar yapamama, belirgin ağrı veya genel durumda bozulma eşlik etmesi daha hızlı değerlendirme gerektirebilir.
Hangi durumlarda gecikmeden değerlendirme gerekir?
İdrar yapamama ve alt karında giderek artan ağrılı şişkinlik, ateşle birlikte şiddetli yan veya bel ağrısı, belirgin nefes darlığı ya da göğüs ağrısı gibi belirtiler varsa gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Gece idrara çıkmanın yanında kişinin genel durumunu etkileyen yeni ve ciddi belirtilerin bulunması halinde yalnızca noktüriye odaklanılmamalıdır.
Gece tuvalete kalkmayı azaltmak için neler yapılabilir?
Noktürinin tedavisi nedenine göre değişir. Ancak bazı günlük alışkanlıkların düzenlenmesi yardımcı olabilir.
Sıvı ihtiyacını gün içine dengeli biçimde yaymak, yatmaya yakın çok miktarda sıvı tüketmemek, akşam saatlerinde kafein ve alkol tüketimini azaltmak ve düzenli uyku alışkanlığı geliştirmek bazı kişilerde yarar sağlayabilir.
Bacaklarında şişme olan kişilerde öncelikle ödemin nedeni belirlenmelidir. Uygun kişilerde gün içinde hareket etmek ve akşam saatlerinde bacakları bir süre yükseltmek gece sıvı dönüşümünü azaltmaya yardımcı olabilir.
Gece tuvalete kalkmak zorunda olan özellikle ileri yaştaki kişiler için yatak ile tuvalet arasındaki yolun iyi aydınlatılması, kaygan halıların ve takılmaya neden olabilecek eşyaların kaldırılması da önemlidir.
Çünkü noktüri yalnızca uykuyu bozmaz; özellikle ileri yaşlarda gece karanlıkta sık kalkmak düşme riskinin artmasıyla da ilişkilidir.
Noktüri için herkese uygun tek bir ilaç yok
Gece sık idrara çıkmanın tedavisi yalnızca “noktüri ilacı” seçmekten ibaret değildir.
Neden aşırı aktif mesane ise yaklaşım farklı, prostatla ilişkiliyse farklı, diyabet veya uyku apnesi söz konusuysa tamamen farklı olabilir.
Gece aşırı idrar üretimi saptanan bazı hastalarda gece idrar üretimini azaltmaya yönelik ilaçlar kullanılabilir. Ancak bu ilaçlardan bazıları kandaki sodyum düzeyinin tehlikeli biçimde düşmesine yol açabileceğinden herkes için uygun değildir ve özellikle ileri yaştaki kişilerde dikkatli değerlendirme ve takip gerektirir.
Bu nedenle tedavinin ilk adımı kaç kez idrara çıkıldığından çok neden çıkıldığının anlaşılmasıdır.
Sonuç: Sayı önemli ama tek başına yeterli değil
Gece bir kez idrara kalkmak oldukça yaygındır ve tek başına hastalık anlamına gelmez.
Buna karşılık gecede iki veya daha fazla kez düzenli olarak uyanmak, özellikle uykuyu bozuyor, gündüz yorgunluğuna yol açıyor, yeni başlamış veya giderek artıyorsa klinik açıdan daha anlamlı hale gelir.
En önemli nokta ise noktürinin yalnızca mesane veya prostata ait bir belirti olmadığını bilmektir.
Bazen neden akşam saatlerinde fazla sıvı tüketimi, bazen mesane kapasitesindeki değişikliklerdir. Bazı kişilerde ise diyabet, uyku apnesi, kullanılan ilaçlar veya vücudun sıvı dengesini etkileyen başka sağlık sorunları rol oynayabilir.
Bu nedenle gece tuvalete kaç kez kalktığınız kadar, neden kalktığınız da önemlidir.
Kaynaklar
European Association of Urology – EAU Guidelines on the Management of Non-neurogenic Male Lower Urinary Tract Symptoms – 2026.
European Association of Urology – EAU Guidelines on Non-neurogenic Female Lower Urinary Tract Symptoms – 2026.
Neurourology and Urodynamics – International Continence Society report on the terminology for nocturia and nocturnal lower urinary tract function – Hashim H, Blanker MH, Drake MJ ve ark. – 2019 – DOI: 10.1002/nau.23917
Neurourology and Urodynamics – International Continence Society consensus on the diagnosis and treatment of nocturia – Everaert K, Hervé F, Bosch R ve ark. – 2019 – DOI: 10.1002/nau.23939
Nature Reviews Urology – Nocturia: aetiology and treatment in adults – Dani H, Esdaille A, Weiss JP – 2016 – DOI: 10.1038/nrurol.2016.134
European Urology – Nocturia frequency, bother, and quality of life: how often is too often? A population-based study in Finland – Tikkinen KAO, Johnson TM, Tammela TLJ ve ark. – 2010 – DOI: 10.1016/j.eururo.2009.03.080
The Journal of Urology – The Impact of Nocturia on Falls and Fractures: A Systematic Review and Meta-Analysis – Pesonen JS ve ark. – 2020 – DOI: 10.1097/JU.0000000000000459

Yaklaşık yarım asra uzanan meslek yaşamında kamu ve özel sağlık kuruluşlarında görev yapan Çakıroğlu, özellikle Uşak’ta geçirdiği uzun çalışma yıllarıyla kentin sağlık hafızasında yer edinen hekimlerden biri oldu.

24 yıl Uşak Devlet Hastanesi’nde görev yaptı

Dr. Selahattin Çakıroğlu, 1972 yılında Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun oldu. Meslek hayatının ilk dönemlerinde Siirt’in Kurtalan ilçesi ile Banaz’da pratisyen hekim olarak görev yaptı.

İç Hastalıkları uzmanlık eğitimini Ankara Numune Hastanesi’nde tamamlayan Çakıroğlu, 1982 yılında dahiliye uzmanı oldu. Çankırı Devlet Hastanesi’ndeki görevinin ardından 1985 yılında Uşak Devlet Hastanesi’nde çalışmaya başladı.

Çakıroğlu, Uşak Devlet Hastanesi’nde 1985-2009 yılları arasında 24 yıl boyunca İç Hastalıkları Uzmanı olarak hizmet verdi.

Bu uzun görev süresi boyunca farklı kuşaklardan çok sayıda Uşaklının tedavisinde görev alan Çakıroğlu, kentte yakından tanınan hekimlerden biri haline geldi.

Emeklilikten sonra da hastalarını bırakmadı

Dr. Selahattin Çakıroğlu’nun hekimlik yolculuğu kamu görevinden ayrılmasıyla sona ermedi.

Uşak Devlet Hastanesi’ndeki uzun çalışma döneminin ardından özel sağlık kuruluşlarında mesleğini sürdüren Çakıroğlu, ilerleyen yıllarda Öztan Hastanesi’nde dahiliye uzmanı olarak hasta kabul etmeye devam etti.

İleri yaşlarına rağmen mesleğinden kopmayan Çakıroğlu’nun vefatı, birlikte çalıştığı sağlık çalışanlarının yanı sıra yıllar boyunca kendisine başvuran hastaları arasında da üzüntüyle karşılandı.

Son yolculuğuna uğurlanıyor

Dr. Selahattin Çakıroğlu için 19 Ağustos 2026 Çarşamba günü saat 11.00’de Öztan Hastanesi önünde tören düzenlenmesi, ardından cenazesinin Uşak merkeze bağlı Ortaköy’de öğle namazının ardından toprağa verilmesi bekleniyor

Hayvancılıkla uğraşan Nihat Yılmaz’a ait inek, yaylada otladığı sırada bir ayının saldırısına uğradı. Ayı, ineği öldürerek parçaladı.

Hayvanının saldırıya uğradığını gören Nihat Yılmaz, ineğini kurtarmak için müdahale etmeye çalıştı. Ancak ayı bu kez Yılmaz’a yöneldi.

Ayının saldırısından kaçarak uzaklaşmayı başaran Yılmaz, canını kurtardı. İnek ise saldırı sonucu telef oldu.

Yaylalarda ayı karşılaşmalarına dikkat

Olay, Doğu Karadeniz’de özellikle hayvancılığın yoğun olarak sürdürüldüğü yaylalarda insan ile yaban hayatının karşı karşıya gelmesiyle ortaya çıkan tehlikeyi yeniden gündeme taşıdı.

Ayıların bulunduğu bölgelerde vatandaşların, özellikle yavrusu bulunan ya da besin kaynağını koruyan bir ayıya yaklaşmaması büyük önem taşıyor. Uzmanların genel güvenlik tavsiyelerinde, ayıyla karşılaşıldığında hayvana yaklaşılmaması, ani hareketlerden ve onu kışkırtabilecek davranışlardan kaçınılması, güvenli mesafenin korunması ve mümkün olduğunca sakin biçimde bölgeden uzaklaşılması öne çıkıyor.

Telef olan hayvanı kurtarmak için hayatınızı riske atmayın

Görnek Yaylası’ndaki olayın ortaya koyduğu en önemli noktalardan biri de saldırıya uğrayan büyükbaş veya küçükbaş hayvanı kurtarmaya çalışırken insanların kendilerini doğrudan tehlikeye atabilmesi.

Ayının avına veya telef ettiği hayvana yakın bulunması halinde bölgeye yaklaşmak son derece riskli olabilir. Böyle bir durumda vatandaşların ayıya doğrudan müdahale etmek yerine güvenli bir noktaya çekilerek ilgili kamu birimlerine haber vermesi gerekiyor.

Yaylada tek başına çalışanların yakınlarına bulundukları bölgeyi bildirmeleri, mümkün olduğunca iletişim imkânı bulundurmaları ve yaban hayvanlarının yoğun görüldüğü alanlarda daha dikkatli hareket etmeleri de hayati önem taşıyor.

Hem insanı hem yaban hayatını koruyan tedbirler önemli

Ayıların doğal yaşam alanlarında bulunması olağan olmakla birlikte, yerleşim ve hayvancılık alanlarıyla yaban hayatının kesiştiği bölgelerde koruyucu tedbirlerin güçlendirilmesi gerekiyor.

Hayvan yemlerinin ve yiyecek atıklarının açıkta bırakılmaması, çöplerin güvenli şekilde muhafaza edilmesi, sürülerin mümkün olduğunca kontrol altında tutulması ve tekrarlayan ayı hareketlerinin yetkili birimlere bildirilmesi riski azaltabilecek önlemler arasında bulunuyor.

Köprübaşı Görnek Yaylası’nda yaşanan olayda Nihat Yılmaz’ın saldırıdan kurtulması teselli olurken, geçim kaynağı olan büyükbaş hayvanının telef olması aile için maddi kayba neden oldu.

Yetkililerin ve vatandaşların birlikte alacağı önleyici tedbirler, hem yaylacılık ve hayvancılığın güvenli biçimde sürdürülmesi hem de bölgenin yaban hayatının korunması açısından büyük önem taşıyor.

Computers in Biology and Medicine’da yayımlanan araştırma, özellikle durumu kritik hastalarda tansiyonun sürekli fakat vücuda damar içi kateter yerleştirilmeden izlenebilmesi açısından dikkat çekiyor.

Tansiyon neden yoğun bakımda sürekli izleniyor?

Yoğun bakım hastalarında kan basıncı kısa süre içinde önemli ölçüde değişebiliyor. Tansiyonun aşırı düşmesi beyin ve diğer hayati organlara yeterli kan ulaşmasını engelleyebilirken, aşırı yükselmesi de ciddi sağlık sorunlarıyla ilişkili olabiliyor.

Bu nedenle bazı kritik hastalarda kola takılan klasik tansiyon aleti yeterli görülmüyor. Çünkü manşetli cihazlar belirli aralıklarla ölçüm yapıyor ve iki ölçüm arasında yaşanan ani değişiklikleri kaçırabiliyor.

Sürekli ölçüm gerektiğinde ise günümüzde en güvenilir yöntemlerden biri, doğrudan atardamar içine ince bir kateter yerleştirilmesi.

Bu yöntem oldukça hassas ölçüm sağlıyor ancak girişimsel olması nedeniyle kanama, damar hasarı, pıhtılaşma ve enfeksiyon gibi komplikasyon risklerini beraberinde getirebiliyor. Ayrıca hastanın hareket kabiliyetini de sınırlayabiliyor.

Göğüste ve parmakta iki sensör

Araştırmacıların geliştirdiği MOSAIC adlı sistem bu noktada farklı bir yaklaşım kullanıyor.

Hastanın göğsüne ve parmağına yerleştirilen iki giyilebilir sensör, kalbin elektriksel faaliyetini ve dolaşımla ilişkili optik sinyalleri sürekli kaydediyor.

Sistem, elektrokardiyografi olarak bilinen EKG ile fotopletismografi adı verilen ve dokudaki kan hacmi değişikliklerini ışık yardımıyla algılayan yöntemin verilerini birlikte değerlendiriyor.

Bu sinyaller daha sonra derin öğrenme algoritmasına aktarılıyor.

Yapay zekâ yalnızca ekranda tek bir büyük ve küçük tansiyon değeri üretmek yerine, atardamar basıncının her kalp atımında nasıl değiştiğini gösteren sürekli basınç dalgasını yeniden oluşturmaya çalışıyor.

Bu ayrıntı özellikle yoğun bakım açısından önemli. Çünkü hekimler kritik hastalarda yalnızca tek bir tansiyon değerini değil, kan basıncının zaman içindeki seyrini de yakından izliyor.

28 yoğun bakım hastasında denendi

Araştırmaya Johns Hopkins Hastanesi’nin dört yoğun bakım ünitesinde tedavi gören 28 hasta dahil edildi.

Araştırmacılar hastalardan elde edilen 15 bin 489 adet beş saniyelik EKG ve optik nabız sinyali bölümünü analiz etti.

Yapay zekâ sisteminin oluşturduğu kan basıncı dalgaları, aynı anda hastaların atardamar kateterlerinden elde edilen gerçek ölçümlerle karşılaştırıldı.

Hakemli çalışmanın nihai sonuçlarında sistemin kan basıncı dalgasını tahmin etmedeki ortalama mutlak hatası 6,42 mmHg olarak hesaplandı.

Büyük tansiyon için ortalama hata 6,21 mmHg, küçük tansiyon için ise 3,41 mmHg düzeyinde bulundu.

Araştırmacılar ayrıca modelin ürettiği tahminlerdeki belirsizliği gösterebilecek istatistiksel bir yöntem kullandı. Bu yaklaşımın ileride sağlık çalışanlarına yalnızca tahmini tansiyon değerini değil, sistemin o tahmine ne ölçüde güvenebileceğine ilişkin ek bilgi sağlaması hedefleniyor.

Amaç damar içi kateteri hemen kaldırmak değil

Çalışmanın sonuçları umut verici olsa da teknoloji henüz standart yoğun bakım uygulamasının yerini alabilecek aşamada değil.

Araştırmanın yalnızca 28 hastayla gerçekleştirilmiş olması en önemli sınırlılıklardan biri. Farklı yaş gruplarında, hastalıklarda, cilt özelliklerinde ve dolaşım bozukluklarında sistemin aynı doğrulukla çalışıp çalışmadığının daha büyük hasta gruplarında gösterilmesi gerekiyor.

Giyilebilir tansiyon teknolojilerinde hareket, sensörün yerleşimi, sinyal kalitesi ve hastanın fizyolojik özellikleri ölçümlerin doğruluğunu etkileyebiliyor.

Bu nedenle araştırmacılar sistemi daha geniş bir Johns Hopkins yoğun bakım hasta grubunda doğrulamaya devam ediyor.

Yoğun bakımın dışına da taşınabilir

Teknolojinin daha büyük araştırmalarda doğrulanması halinde potansiyel kullanım alanı yalnızca yoğun bakımla sınırlı olmayabilir.

Araştırmacılar sistemin ileride normal hastane servislerinde de sürekli tansiyon takibi sağlayabileceğini düşünüyor.

Böyle bir kullanım, yoğun bakımdan servise çıkarılan ancak yakından takip edilmesi gereken hastalarda özellikle değerli olabilir. Günümüzde bu hastalarda tansiyon çoğunlukla belirli aralıklarla ölçülüyor.

Daha uzun vadeli hedeflerden biri ise teknolojinin ev ortamına taşınması.

Hipertansiyonda yeni bir takip modeli doğabilir

Araştırmacıların dikkat çektiği en iddialı kullanım alanlarından biri hipertansiyon.

Bugünkü tansiyon ölçümleri çoğunlukla günün belirli anlarından alınan değerleri gösteriyor. Oysa kan basıncı uyku, hareket, stres, egzersiz, beslenme ve günlük faaliyetlerle sürekli değişiyor.

Giyilebilir ve manşetsiz bir sistem yeterli klinik doğruluğa ulaşırsa, gelecekte tansiyonun gün boyunca nasıl değiştiğini çok daha ayrıntılı biçimde izlemek mümkün olabilir.

Araştırma ekibi bu yaklaşımın, diyabet hastalarında sürekli glikoz ölçüm cihazlarının oluşturduğu değişime benzer bir takip modelinin hipertansiyon alanında da ortaya çıkmasına katkı sağlayabileceğini değerlendiriyor.

Ancak bunun gerçekleşebilmesi için teknolojinin daha geniş ve farklı hasta gruplarında sınanması, klinik standartlara göre doğrulanması ve gerçek yaşam koşullarındaki performansının gösterilmesi gerekiyor.

Bu nedenle çalışma, damar içi tansiyon ölçümünün yerini aldığı kanıtlanmış yeni bir yöntemden çok, bu hedefe doğru atılmış dikkat çekici bir ilk klinik adım olarak değerlendiriliyor.

KAYNAKLAR

• Johns Hopkins Üniversitesi
• Johns Hopkins Medicine
• Computers in Biology and Medicine
• Johns Hopkins Hastanesi
• Johns Hopkins Institute for Clinical and Translational Research
• ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri

Obezite cerrahisinin ardından bazı hastalarda ortaya çıkabilen tekrarlayan ve tehlikeli kan şekeri düşüşlerine karşı geliştirilen avexitide adlı deneysel ilaçtan güçlü Faz III sonuçları geldi.

Amylyx Pharmaceuticals, 18 Ağustos 2026’da açıkladığı üst düzey sonuçlarda, avexitide’in Roux-en-Y gastrik bypass ameliyatı sonrasında post-bariatrik hipoglisemi gelişen yetişkinlerde Faz III LUCIDITY çalışmasının temel hedefini karşıladığını duyurdu.

Ciddi kan şekeri düşüşleri yüzde 55 azaldı

Çalışmanın en dikkat çekici sonucu, klinik açıdan önemli kan şekeri düşüşlerinde görüldü.

Avexitide kullanan grupta Seviye 2 ve Seviye 3 hipoglisemi olaylarının birleşik görülme oranı, 16 haftalık tedavi döneminde plasebo grubuna kıyasla yüzde 55 daha düşük bulundu.

Sonuç istatistiksel olarak da oldukça güçlüydü.

Araştırmada Seviye 2 hipoglisemi, kan şekerinin ciddi biçimde düştüğü olayları; Seviye 3 ise kişinin yardım almak zorunda kalabileceği ağır hipoglisemi tablolarını ifade ediyor. Şiddetli ataklar bilinç kaybı, nöbet veya ciddi fiziksel ve zihinsel bozulmayla sonuçlanabiliyor.

Faz III çalışmaya 78 yetişkin katıldı

LUCIDITY, çok merkezli, randomize, çift kör ve plasebo kontrollü bir Faz III klinik araştırma olarak yürütüldü.

Çalışmaya Roux-en-Y gastrik bypass ameliyatından sonra post-bariatrik hipoglisemi gelişen 78 yetişkin dahil edildi.

Katılımcılar 3’e 2 oranında iki gruba ayrıldı. Bir gruba günde bir kez deri altından 90 miligram avexitide uygulanırken diğer grup plasebo aldı.

Çift kör tedavi dönemi 16 hafta sürdü. Çalışmada ayrıca yaklaşık 32 haftalık açık etiketli uzatma dönemi bulunuyor.

Yalnızca ana hedef değil, diğer ölçümler de olumlu

Şirketin açıkladığı sonuçlara göre LUCIDITY yalnızca temel hedefini karşılamakla kalmadı, araştırmanın bildirilen ikincil hedeflerinin tamamında da olumlu sonuç verdi.

Hastaların kendi kan şekeri ölçümleriyle belirlenen Seviye 2 hipoglisemi olaylarında, sürekli glikoz takip cihazlarının tespit ettiği ciddi düşüşlerde ve bağımsız olarak değerlendirilen Seviye 3 olaylarda avexitide lehine sonuç elde edildi.

Ancak bu sonuçlar şu aşamada şirket tarafından açıklanan üst düzey Faz III verileri niteliğinde. Gruplardaki olay sayıları ve bütün güvenlilik verilerinin ayrıntılı bilimsel sunum veya hakemli yayınla değerlendirilmesi gerekiyor.

Zayıflama ameliyatından sonra neden kan şekeri düşebiliyor?

Post-bariatrik hipoglisemi, özellikle Roux-en-Y gastrik bypass ameliyatından sonra bazı kişilerde gelişebilen kronik bir metabolizma sorunu.

Yemeklerden sonra bağırsaklardan GLP-1 adlı hormonun aşırı miktarda salgılanması, pankreasın gereğinden fazla insülin üretmesine neden olabiliyor.

Bunun sonucunda kan şekeri yemekten bir süre sonra normal sınırların çok altına düşebiliyor.

Bazı hastalarda bu durum yalnızca hafif halsizlik veya terlemeye yol açarken, daha ağır vakalarda kafa karışıklığı, görme bozukluğu, bilinç kaybı, nöbet ve dışarıdan yardım gerektiren ciddi ataklar görülebiliyor.

GLP-1 ilaçlarının ters yönünde çalışıyor

Avexitide’in bilimsel açıdan ilginç taraflarından biri, son yıllarda obezite ve diyabet tedavisinin merkezine yerleşen GLP-1 mekanizmasını ters yönde hedeflemesi.

Semaglutid ve benzeri yaygın ilaçlar GLP-1 reseptörünü aktive ederken, avexitide bir GLP-1 reseptör antagonisti, yani bu reseptörün etkisini engelleyen bir molekül olarak geliştiriliyor.

Post-bariatrik hipoglisemide sorun, GLP-1 etkisinin yetersiz olması değil, bazı hastalarda aşırı güçlü hale gelmesi.

Avexitide, pankreastaki beta hücrelerinde GLP-1 reseptörünü bloke ederek aşırı insülin salınımını azaltmayı ve böylece kan şekerinin tehlikeli düzeylere düşmesini önlemeyi amaçlıyor.

Diyet tedavisine rağmen sorun yaşayan hastalar seçildi

LUCIDITY çalışmasına yalnızca ameliyat geçirmiş herkes alınmadı.

Katılımcıların Roux-en-Y gastrik bypass operasyonunun üzerinden en az bir yıl geçmiş olması, post-bariatrik hipoglisemi tanısının doğrulanması ve beslenme düzenlemelerine rağmen hipoglisemi ataklarının devam etmesi gerekiyordu.

Çalışmanın başlangıcındaki üç haftalık takip döneminde hastaların en az üç ayrı hipoglisemi olayı yaşamış olması da katılım koşulları arasında yer aldı.

Bu nedenle sonuçlar, özellikle diyet ve yaşam tarzı önlemleriyle yeterince kontrol edilemeyen hasta grubunu ilgilendiriyor.

Güvenlilik açısından yeni bir büyük sorun açıklanmadı

Amylyx, avexitide’in çalışma boyunca genel olarak iyi tolere edildiğini ve güvenlilik profilinin olumlu olduğunu bildirdi.

Ancak üst düzey açıklamada yan etkilerin bütün ayrıntıları ve gruplar arasındaki oranları henüz paylaşılmadı.

Bu nedenle ilacın yarar-risk dengesine ilişkin kesin değerlendirme için tam Faz III verilerinin görülmesi önem taşıyor.

Henüz onaylanmış bir ilaç değil

Faz III çalışmasının başarılı olması, avexitide’in hastalarda rutin kullanılmak üzere FDA tarafından onaylandığı anlamına gelmiyor.

Avexitide hâlen araştırma aşamasında bulunuyor.

Bununla birlikte FDA daha önce avexitide’e post-bariatrik hipoglisemi için Breakthrough Therapy, yani Çığır Açan Tedavi statüsü vermişti. Bu statü, ciddi hastalıklarda mevcut seçeneklere göre anlamlı iyileşme potansiyeli gösteren tedavilerin geliştirme ve değerlendirme sürecini hızlandırmayı amaçlıyor.

İlk onaylı tedavi olma potansiyeli taşıyor

Post-bariatrik hipogliseminin yönetiminde beslenme düzenlemeleri temel yaklaşım olmaya devam ediyor. Ancak ağır ve tekrarlayan atakları bulunan kişiler için tedavi seçenekleri sınırlı.

Amylyx, avexitide’in bu hasta grubuna yönelik ilk onaylı tedavi olma potansiyelini taşıdığını belirtiyor.

Faz III çalışmasının FDA ile önceden üzerinde anlaşılmış temel hedefi karşılamış olması, olası ruhsat başvurusu açısından önemli bir eşik niteliğinde. Yine de nihai karar ancak düzenleyici kurumun tüm etkinlik ve güvenlilik verilerini değerlendirmesinden sonra verilecek.

Türkiye’deki hastalar açısından ne anlama geliyor?

Türkiye’de de obezite cerrahisi uygulanan hasta sayısının artması, operasyon sonrası uzun dönem metabolik sorunların takibini önemli hale getiriyor.

LUCIDITY sonuçlarının ruhsat sürecine dönüşmesi halinde avexitide, özellikle Roux-en-Y gastrik bypass sonrasında tekrarlayan ciddi hipoglisemi yaşayan ve beslenme düzenlemeleriyle yeterli kontrol sağlanamayan belirli hastalar için yeni bir tedavi seçeneği oluşturabilir.

Türkiye’de kullanıma girebilmesi için ise uluslararası ruhsat sürecinin ardından TİTCK değerlendirmesi, erişim koşulları ve olası geri ödeme kararları gibi aşamaların ayrıca tamamlanması gerekecek.

Güçlü sonuç, ancak tam veriler henüz bekleniyor

LUCIDITY’nin yüzde 55’lik azalma göstermesi, post-bariatrik hipoglisemi gibi tedavi seçeneğinin sınırlı olduğu bir hastalık açısından dikkat çekici.

Bununla birlikte mevcut açıklama henüz hakemli tam Faz III makalesi değil.

Asıl tablo; hipoglisemi olaylarının mutlak sayıları, hastaların günlük yaşamına etkisi, uzun dönem güvenlilik verileri ve açık etiketli uzatma çalışmasının sonuçlarının ayrıntılı biçimde açıklanmasıyla netleşecek.

Bu nedenle gelişme güçlü bir Faz III başarısı olarak değerlendirilebilir, ancak henüz onaylanmış yeni bir tedavi olarak sunulmamalı.

KAYNAKLAR

• Amylyx Pharmaceuticals
• LUCIDITY Faz III klinik araştırması
• Stanford University School of Medicine
• PREVENT klinik araştırması
• Metabolism: Clinical and Experimental

Diyet yapmadan daha fazla kalori yakmak, metabolizmayı hızlandırmak ve kısa sürede kilo vermek… Bu vaatler bugün olduğu gibi yaklaşık bir asır önce de insanların ilgisini çekiyordu. Ancak 1930’larda hızla yayılan bir kimyasal, kısa süre içinde tıp ve ilaç güvenliği tarihinin en çarpıcı örneklerinden birine dönüştü.
Maddenin adı 2,4-dinitrofenol, kısa adıyla DNP idi.
DNP kullananlarda kilo kaybı görülebiliyordu. Bunun nedeni, hücrelerin enerji üretim sistemine müdahale ederek vücudun daha fazla enerji harcamasına yol açmasıydı. Fakat kilo kaybına neden olan mekanizma ile ağır zehirlenmeye neden olan mekanizma birbirinden ayrı değildi.
Sistem kontrolden çıktığında sonuç yalnızca kilo kaybı değildi. Vücut sıcaklığında tehlikeli yükselme, aşırı terleme, hızlı kalp atımı, solunum güçlüğü, organ hasarı ve ölüm görülebiliyordu.
DNP’nin öyküsü bu nedenle yalnızca eski bir zayıflama ürününün hikâyesi değil. Bir maddenin kilo verdirmesinin, onun güvenli bir tedavi olduğu anlamına gelmediğini gösteren önemli bir tıp tarihi dersi.
Dinitrofenol aslında neydi?
DNP başlangıçta obezite tedavisi için geliştirilmiş klasik bir ilaç değildi. Sanayide kullanılan bir kimyasaldı; boya, kimya ve mühimmat üretimi gibi farklı alanlarda kullanım geçmişi bulunuyordu.
Birinci Dünya Savaşı döneminde DNP ile çalışan mühimmat işçilerinde aşırı terleme, vücut sıcaklığında yükselme ve kilo kaybı gibi etkilerin fark edilmesi, kimyasalın metabolizma üzerindeki etkisine dikkat çekti.
Bu gözlemler daha sonra araştırmacıları DNP’nin kilo verme amacıyla kullanılıp kullanılamayacağını incelemeye yöneltti.
1933 yılında Stanford Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Maurice L. Tainter, A. B. Stockton ve W. C. Cutting, JAMA’da 113 ardışık obezite vakasına ilişkin sonuçlarını yayımladı.
Araştırmacılar DNP’nin metabolizma hızını belirgin biçimde artırabildiğini ve kilo kaybına yol açabildiğini bildiriyordu.
Dönemin koşullarında bu sonuç oldukça dikkat çekiciydi.
Kilo vermek isteyen insanlara, vücudun daha fazla enerji harcamasını sağlayan bir madde sunulmuştu.
Ancak kısa süre içinde bunun ağır bir bedeli olabileceği anlaşılmaya başladı.
DNP vücutta nasıl kilo kaybına yol açıyordu?
İnsan hücrelerinde enerji üretiminin büyük bölümü mitokondri adı verilen küçük yapılarda gerçekleşir. Mitokondriler, besinlerden gelen enerjinin hücrenin kullanabileceği biçime dönüştürülmesinde önemli rol oynar.
DNP bu sistemdeki normal eşleşmeyi bozar.
Normal koşullarda besinlerden elde edilen enerjinin önemli bir bölümü hücrelerin kullanabileceği enerji molekülü olan ATP’ye dönüştürülür. DNP ise bu sürecin verimliliğini düşürür ve enerjinin daha büyük bölümünün ısı olarak açığa çıkmasına neden olur.
Bunun sonucunda vücut aynı işi yapabilmek için daha fazla yakıt tüketmeye başlar. Enerji harcaması yükselir ve kilo kaybı görülebilir.
Ancak burada güvenli biçimde çevrilebilecek bir “metabolizma düğmesi” yoktur.
Enerjinin kontrolsüz biçimde ısıya dönüşmesi vücut sıcaklığını tehlikeli düzeylere yükseltebilir. Kalp ve solunum sistemi hızlanırken hücrelerin normal enerji dengesi de bozulabilir.
Başka bir ifadeyle DNP’nin kilo verdiren özelliği, aynı zamanda onu tehlikeli yapan özelliğidir.
1934’te en az 100 bin kişinin kullandığı tahmin ediliyordu
DNP’nin kilo kaybı üzerindeki etkisinin duyulmasının ardından kullanım olağanüstü hızla yayıldı.
1934 yılında yayımlanan dönem verilerinde, Amerika Birleşik Devletleri’nde muhtemelen en az 100 bin kişinin DNP ile tedavi edildiği tahmin ediliyordu.
Bu rakam modern bir ulusal kayıt sisteminden elde edilmiş kesin bir kullanıcı sayısı değildir. Dönemin araştırmacılarının, piyasadaki kullanım hacmine dayanarak yaptığı tahmindir. Ancak DNP’nin yalnızca kısa bir süre içinde ne ölçüde yaygınlaştığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Çok sayıda üretici DNP içeren zayıflama ürünlerini piyasaya sürdü. Bazı ürünler doğrudan tüketiciye ulaşıyordu.
Burada dönemin ilaç mevzuatı büyük önem taşıyordu.
1930’ların başında Amerika Birleşik Devletleri’nde bugün bildiğimiz anlamda, yeni bir ilacın piyasaya çıkmadan önce güvenli olduğunun FDA’ya gösterilmesini zorunlu tutan sistem henüz yoktu.
Bu nedenle DNP’yi bugünkü anlamıyla “FDA onaylı bir zayıflama ilacı” olarak tanımlamak doğru değildir. DNP 1930’larda hekimler tarafından kilo verme amacıyla kullanılmış olsa da FDA tarafından farmasötik bir ürün olarak onaylanmış değildi.
Kilo kaybının ardından ciddi yan etkiler ortaya çıktı
DNP kullananların sayısı arttıkça sağlık sorunlarına ilişkin bildirimler de çoğalmaya başladı.
DNP kullanımı ve zehirlenmesiyle ilişkilendirilen etkiler arasında:
aşırı terleme,
vücut sıcaklığında belirgin yükselme,
hızlı kalp atımı,
hızlı solunum,
bulantı ve kusma,
cilt döküntüleri,
sinir sistemi sorunları,
kas hasarı,
organ yetmezliği
yer alıyordu.
En dikkat çekici komplikasyonlardan biri ise katarakt oldu.
1930’ların ortalarında DNP kullanan kişilerde göz merceğinin saydamlığını kaybetmesine yol açan katarakt vakaları bildirilmeye başlandı. Vakaların artması, DNP’nin güvenliği konusundaki endişelerin büyümesine önemli ölçüde katkıda bulundu.
Ölüm vakaları da bildiriliyordu.
Modern toksikoloji bilgileri, DNP zehirlenmesinin en tehlikeli özelliklerinden birinin kontrol edilemeyen vücut sıcaklığı artışı olduğunu gösteriyor.
Bu yalnızca sıradan bir ateş değildir. Hücrelerin enerji üretimindeki dengenin bozulması nedeniyle vücut sürekli ısı üretebilir ve normal soğutma mekanizmaları yetersiz kalabilir.
Bu durum kalp, böbrekler, kaslar, beyin ve diğer organları etkileyen ağır bir zehirlenme tablosuna dönüşebilir.
“Az alınırsa güvenlidir” düşüncesi neden tehlikeli?
DNP’nin en büyük sorunlarından biri, toksik etkilerinin kişiden kişiye değişebilmesi ve güvenli kullanım sınırının belirlenememiş olmasıdır.
Bir kişide belirli miktarda ortaya çıkan etkiler, başka bir kişide daha ağır seyredebilir. Çevre sıcaklığı, kişinin genel sağlık durumu ve kullanılan miktar gibi etkenler de zehirlenmenin şiddetini etkileyebilir.
Bu nedenle DNP için kilo verme amacıyla kabul edilmiş güvenli bir kullanım şekli veya güvenilir bir doz bulunmamaktadır.
Modern toksikoloji literatüründe DNP’ye bağlı ağır zehirlenmeler ve ölümler bildirilmeye devam etmektedir.
Dolayısıyla “çok az kullanılırsa sorun olmaz” düşüncesi bilimsel olarak güvenli kabul edilemez.
FDA neden başlangıçta hemen müdahale edemedi?
DNP hikâyesinin en önemli bölümlerinden biri, 1930’lardaki ilaç mevzuatının sınırlarını göstermesidir.
Amerika Birleşik Devletleri’nde yürürlükte bulunan 1906 tarihli Food and Drugs Act, yanlış etiketlenmiş veya içeriği konusunda tüketiciyi yanıltan gıda ve ilaçlarla mücadelede önemli bir adımdı.
Ancak sistemin büyük boşlukları vardı.
Yeni bir ilacın piyasaya çıkmadan önce güvenli olduğunun üretici tarafından kanıtlanması zorunlu değildi. FDA’nın da yalnızca bir ürünün doğası gereği tehlikeli olması nedeniyle onu piyasadan kaldırabilecek bugünkü düzeyde yetkileri bulunmuyordu.
DNP konusunda ayrıca önemli bir hukuki sorun daha vardı. FDA’nın tarihsel kayıtlarına göre DNP içeren bazı ürünler dönemin mevzuatı kapsamında ilaçtan çok kozmetik ürün olarak değerlendirildiği için yasanın erişiminin dışında kalabiliyordu.
DNP böylece dönemin tüketici ve ilaç güvenliği sistemindeki eksiklikleri görünür hale getiren örneklerden biri oldu.
Ancak önemli bir tarihsel ayrım var:
1938’de çıkarılan yeni ilaç yasasının tek nedeni DNP değildi.
Asıl kırılma 1937’deki Elixir Sulfanilamide faciasıyla geldi
1930’larda ilaç güvenliği konusunda tartışmalar giderek büyürken 1937’de çok daha büyük bir facia yaşandı.
Elixir Sulfanilamide adıyla satılan sıvı bir ilaçta çözücü olarak zehirli dietilen glikol kullanılmıştı.
Ürün piyasaya çıkmadan önce güvenliği test edilmemişti.
Sonuç felaketti.
FDA’nın tarihsel kayıtlarına göre 107 kişi hayatını kaybetti ve ölenlerin önemli bölümünü çocuklar oluşturuyordu.
Bu olay kamuoyunda büyük tepki yarattı ve yıllardır tartışılan kapsamlı ilaç düzenlemesinin kabul edilmesini hızlandırdı.
1938’de Federal Food, Drug, and Cosmetic Act kabul edildi.
Yeni düzenlemeyle yeni ilaçların piyasaya çıkmadan önce güvenli olduklarını gösteren bilgilerin FDA’ya sunulması zorunlu hale geldi. Kurumun ürün güvenliği üzerindeki yetkileri de önemli ölçüde genişledi.
Bu nedenle DNP, mevzuattaki eksiklikleri gösteren önemli örneklerden biri olarak görülmelidir; 1938 yasasının çıkışını tek başına DNP’ye bağlamak doğru değildir.
1938 yasası ilaçların etkili olduğunu da kanıtlamayı zorunlu kıldı mı?
Hayır.
Bu ayrım ilaç tarihi açısından önemlidir.
1938 düzenlemesi esas olarak ilaç güvenliğini merkeze aldı. Yeni ilaçların piyasaya girmeden önce güvenli olduklarına ilişkin verilerin değerlendirilmesini zorunlu hale getirdi.
Bir ilacın yalnızca güvenli değil, aynı zamanda gerçekten etkili olduğunun bilimsel olarak gösterilmesi yönündeki açık yasal zorunluluk ise 1962’de kabul edilen Kefauver-Harris değişiklikleriyle geldi.
Modern ilaç onay sisteminin bugünkü biçimine ulaşması böylece onlarca yıl süren bir süreç sonunda gerçekleşti.
1938’de DNP için ne değişti?
DNP’nin ciddi yan etkileri 1930’lar boyunca giderek daha görünür hale geldi.
ABD Zehirli Maddeler ve Hastalık Kayıt Ajansı’nın toksikoloji değerlendirmesine göre FDA, 1938’de DNP’yi son derece tehlikeli ve insan tüketimine uygun olmayan bir madde olarak ilan etti.
DNP’nin kilo verme amacıyla tıbbi kullanımı ciddi sağlık etkileri ve ölümler nedeniyle sona erdi.
Burada önemli bir nokta var:
DNP, kilo kaybına yol açmadığı için terk edilmedi.
Tam tersine, metabolizma hızını artırabiliyor ve kilo kaybına neden olabiliyordu.
Sorun bunu güvenli biçimde yapamamasıydı.
Bu ayrım, DNP hikâyesinin en önemli derslerinden biridir.
DNP ortadan kaybolmadı
DNP’nin hikâyesi 1930’larda tamamen sona ermedi.
On yıllar sonra madde özellikle hızlı yağ kaybı isteyen bazı vücut geliştirme çevrelerinde yeniden ortaya çıktı. İnternet üzerinden insan tüketimine uygun olmayan ürünler şeklinde satılması da yeni zehirlenme vakalarına yol açtı.
Modern tıp literatüründe DNP kullanımından sonra gelişen ağır hipertermi, çoklu organ yetmezliği ve ölüm vakaları bildirilmiştir.
Bu nedenle DNP geçmişte kalmış zararsız bir “eski ilaç” değildir.
İnsanlarda kilo verme amacıyla güvenli ve onaylanmış bir tedavi değildir.
DNP zehirlenmesinde hangi belirtiler görülebilir?
DNP alındığında zehirlenme hızla ağırlaşabilir.
Özellikle:
olağan dışı yoğun terleme,
vücut sıcaklığında hızla yükselme,
hızlı kalp atımı,
hızlı veya güçlükle soluma,
bulantı ve kusma,
ciltte kızarma,
belirgin huzursuzluk,
bilinç değişikliği,
kaslarda ciddi güçsüzlük veya sertlik,
nöbet
gibi belirtiler ağır zehirlenmeye işaret edebilir.
DNP aldığı bilinen veya bundan şüphelenilen bir kişide belirtilerin ortaya çıkmasını beklemek doğru değildir.
DNP maruziyeti acil tıbbi değerlendirme gerektirir.
DNP’nin hikâyesinden bugün ne öğrenebiliriz?
Dinitrofenol hikâyesini çarpıcı yapan nokta, kilo verdirici etkisinin bütünüyle uydurma olmamasıdır.
DNP gerçekten metabolizma hızını artırabiliyordu.
Gerçekten enerji tüketimini yükseltebiliyordu.
Gerçekten kilo kaybına yol açabiliyordu.
Fakat bir ürünün etkili olması, onun güvenli olduğu anlamına gelmez.
Modern tıpta bir tedavinin yalnızca işe yarayıp yaramadığına bakılmaz. Hangi miktarlarda güvenli olduğu, yan etkileri, diğer maddelerle etkileşimleri, kimlerin daha fazla risk taşıdığı ve yararının riskinden üstün olup olmadığı da değerlendirilir.
1930’ların DNP deneyimi, yaklaşık bir asır sonra bile geçerliliğini koruyan bir sağlık dersini hatırlatıyor:
Hızlı sonuç vaat eden bir yöntem, güvenli ve sağlıklı bir yöntem olmayabilir.
DNP’nin öyküsü, ilaç güvenliği kurallarının neden yalnızca bürokratik bir formalite olmadığının da güçlü tarihsel örneklerinden biri olmaya devam ediyor.
KAYNAKLAR
JAMA – Use of Dinitrophenol in Obesity and Related Conditions: A Progress Report – M. L. Tainter, A. B. Stockton, W. C. Cutting – 1933 – DOI: 10.1001/jama.1933.02740440032009
JAMA – Dinitrophenol in the Treatment of Obesity: Final Report – M. L. Tainter, A. B. Stockton, W. C. Cutting – 1935 – DOI: 10.1001/jama.1935.02760310006002
American Journal of Public Health and the Nation’s Health – Use of Dinitrophenol in Nutritional Disorders – M. L. Tainter, W. C. Cutting, A. B. Stockton – 1934
Regulatory Toxicology and Pharmacology – Dinitrophenol and Obesity: An Early Twentieth-Century Regulatory Dilemma – Eric Colman – 2007 – DOI: 10.1016/j.yrtph.2007.03.006
Journal of Medical Toxicology – 2,4-Dinitrophenol (DNP): A Weight Loss Agent with Significant Acute Toxicity and Risk of Death – Johann Grundlingh, Paul I. Dargan, Marwa El-Zanfaly, David M. Wood – 2011 – DOI: 10.1007/s13181-011-0162-6
Survey of Ophthalmology – Diet Pills and the Cataract Outbreak of 1935: Reflections on the Evolution of Consumer Protection Legislation – Curtis E. Margo, Lynn E. Harman – 2014 – DOI: 10.1016/j.survophthal.2014.02.005
Agency for Toxic Substances and Disease Registry – Toxicological Profile for Dinitrophenols – 2021
ABD Gıda ve İlaç Dairesi – 80 Years of the Federal Food, Drug, and Cosmetic Act – 2018
ABD Gıda ve İlaç Dairesi – Milestones of Drug Regulation in the United States – 2026

Karara konu uyuşmazlıkta, 18 Ocak 2014 tarihinde usulüne uygun muayenehanesi bulunan bir öğretim üyesi hekimin, daha sonra yapılan kanuni düzenleme nedeniyle muayenehanesini kendi iradesi dışında kapatmak zorunda kaldığı belirtildi.

Hekimin mesai saatleri dışında yeniden muayenehane faaliyeti yürütmek amacıyla yaptığı başvurunun idare tarafından kabul edilmemesi üzerine konu yargıya taşındı.

Danıştay 10. Dairesi kararını verdi

Yargılama sürecinde muayenehane faaliyetinin yeniden sürdürülmesine yönelik talebin reddedilmesine ilişkin idari işlemin iptaline karar verildi.

Uyuşmazlığın temyiz aşamasında dosyayı inceleyen Danıştay 10. Dairesi ise valiliğin temyiz istemini reddetti. Böylece işlemin iptaline ilişkin yargı kararı onanmış oldu.

Danıştay 10. Dairesinin kararı 4 Şubat 2026 tarihinde verildi.

Kararın esas numarası 2022/2643, karar numarası ise 2026/342 olarak kayıtlara geçti.

18 Ocak 2014 tarihi belirleyici

Kararda öne çıkan en önemli ayrıntılardan biri 18 Ocak 2014 tarihi oldu.

Buna göre, bu tarihte usulüne uygun biçimde muayenehanesi bulunan ve serbest meslek faaliyetinde bulunan öğretim üyesi hekimin, daha sonra yürürlüğe giren kanuni düzenleme nedeniyle muayenehanesini kendi iradesi dışında kapatmak zorunda kalması dikkate alındı.

Danıştay, bu durumdaki öğretim üyesi hekimin mesai saatleri sonrasında muayenehane faaliyetini yeniden sürdürebilmesine ilişkin işlemin iptaline yönelik kararı hukuka uygun buldu.

Karar tüm öğretim üyeleri için genel bir hak anlamına gelmiyor

Kararın kapsamı açısından 18 Ocak 2014 tarihinde muayenehane faaliyetinin bulunup bulunmadığı önem taşıyor.

Bu nedenle kararın, halen görev yapan bütün öğretim üyesi hekimlere herhangi bir şart aranmaksızın yeni muayenehane açma hakkı tanıdığı şeklinde değerlendirilmemesi gerekiyor.

Karar özellikle 18 Ocak 2014 tarihinde usulüne uygun muayenehanesi bulunan, ancak sonraki kanuni düzenleme nedeniyle bu faaliyeti kendi iradesi dışında sonlandırmak zorunda kalan öğretim üyesi hekimler açısından önem taşıyor.

Söz konusu tarihte muayenehanesi bulunmayan öğretim üyelerinin ise yalnızca bu karardan hareketle sonradan muayenehane açma hakkına sahip olduğu sonucu çıkmıyor.

Benzer durumdaki hekimler açısından önem taşıyor

Danıştay’ın kararı, aynı veya benzer hukuki durumda bulunan öğretim üyesi hekimlerin başvuruları ve devam eden uyuşmazlıklar bakımından önem taşıyor.

Bununla birlikte her başvurunun kendi koşulları içerisinde değerlendirilmesi gerekiyor. Hekimin 18 Ocak 2014 tarihindeki hukuki statüsü, o tarihte usulüne uygun bir muayenehanesinin bulunması ve faaliyetin hangi nedenle sona erdiği değerlendirmede belirleyici unsurlar arasında yer alıyor.

Kararın künyesi

Danıştay 10. Daire
Esas No: 2022/2643
Karar No: 2026/342
Karar Tarihi: 04.02.2026

Bir hastalığı iyileştirmek için hastaya bilerek başka bir hastalık bulaştırmak, günümüz tıbbının ölçüleriyle oldukça ürkütücü geliyor. Ancak 20. yüzyılın başında hekimlerin karşısında, insanın kişiliğini ve zihinsel yetilerini değiştirebilen, felce yol açabilen ve çoğu zaman ağır seyreden bir tablo vardı: nörosifilize bağlı ilerleyici felç.
Henüz penisilin yoktu. Frenginin, yani sifilizin beyni ve sinir sistemini tuttuğu ağır vakalarda etkili tedavi seçenekleri son derece sınırlıydı.
Avusturyalı psikiyatrist Julius Wagner-Jauregg ise yıllardır dikkatini çeken bir gözlemden yola çıktı: Bazı psikiyatri hastalarında ağır ateşli hastalıkların ardından belirtiler geçici olarak hafifliyor gibiydi.
Bu fikir onu tıp tarihinin en sıra dışı tedavilerinden birine götürdü.
Hastalara bilerek sıtma bulaştırdı.
Hedef genel olarak frengi değil, ağır nörosifilizdi
Frengi, Treponema pallidum adlı bakterinin neden olduğu bir enfeksiyon hastalığıdır. Tedavi edilmediğinde yıllar içinde farklı organları etkileyebilir.
Enfeksiyon sinir sistemini tuttuğunda nörosifiliz adı verilen tablo ortaya çıkabilir. Nörosifiliz yalnızca hastalığın çok geç döneminde görülmek zorunda değildir; sinir sistemi tutulumu enfeksiyonun farklı dönemlerinde gelişebilir.
Ancak antibiyotiklerden önce hekimleri özellikle çaresiz bırakan tablolardan biri, dönemin kaynaklarında “dementia paralytica”, “progressive paralysis” veya “general paresis” olarak adlandırılan ağır nörosifiliz biçimiydi.
Hastalarda zamanla kişilik değişiklikleri, davranış bozuklukları, hafıza ve düşünme yetilerinde gerileme, konuşma sorunları, hareket bozuklukları ve felç görülebiliyordu.
Hastalık ilerlediğinde yaşamı tehdit edebiliyordu.
Bu nedenle malaryoterapiyi genel olarak bütün frengi hastalarına uygulanan bir yöntem gibi düşünmek doğru değil. Yöntem esas olarak nörosifilize bağlı ağır ilerleyici felç tablolarında kullanıldı.
Wagner-Jauregg’in aklına neden ateş geldi?
Julius Wagner-Jauregg ateşli hastalıkların psikiyatrik belirtiler üzerindeki etkisiyle 19. yüzyılın sonlarından itibaren ilgileniyordu.
O yıllarda kontrollü klinik araştırmaların, antibiyotiklerin ve günümüzdeki modern tedavi seçeneklerinin bulunmadığını hatırlamak gerekiyor.
Hekimler bazen ateşin hastalıkların seyrini değiştirebileceği düşüncesinden hareket ederek “ateş tedavisi” olarak çevrilebilecek yöntemleri deniyordu.
Wagner-Jauregg’in dikkatini çeken nokta, bazı ağır psikiyatrik tabloların yüksek ateşle seyreden enfeksiyonlardan sonra düzelme gösterebilmesiydi.
En sonunda bu gözlemini nörosifilize bağlı ilerleyici felç üzerinde sınamaya karar verdi.
1917’de dokuz hastaya sıtma bulaştırıldı
1917 yılında Wagner-Jauregg, ilerleyici felci bulunan dokuz hastaya sıtmalı bir kişiden alınan enfekte kanı vererek sıtma oluşturdu.
İlk gözlemlerinde dokuz hastanın altısında belirgin iyileşme bildirildi.
Ancak bu sonuçları bugünün anlamıyla “altı hasta iyileşti” şeklinde yorumlamak doğru değil. Tarihsel kayıtlara göre iyileşme gösteren hastaların önemli bir bölümünde daha sonra hastalık yeniden ilerledi veya kalıcı düzelme sağlanamadı.
Üstelik hasta sayısı son derece küçüktü. Kontrol grubu yoktu; hastaların seçimi, sonuçların değerlendirilmesi ve takip yöntemleri günümüzde beklenen klinik araştırma standartlarından çok uzaktı.
Buna rağmen, o dönemde büyük ölçüde çaresiz kabul edilen bir hastalıkta gözlenen düzelmeler tıp dünyasında büyük ilgi uyandırdı.
Böylece malaryoterapi ya da sıtma tedavisi olarak bilinen yöntem doğdu.
Hastalar önce sıtmaya yakalanıyor, sonra sıtma tedavi ediliyordu
Yöntemin mantığı oldukça sıra dışıydı.
Hastalara tekrarlayan yüksek ateş nöbetleri oluşturabilen sıtma bulaştırılıyor, belirli sayıda ateş atağından sonra sıtma kinin gibi dönemin mevcut ilaçlarıyla tedavi edilmeye çalışılıyordu.
Başka bir ifadeyle hekimler, kontrol edebileceklerini düşündükleri ikinci bir enfeksiyonu, tedavisi çok daha zor olan nörosifilize bağlı ilerleyici felce karşı kullanıyordu.
Sıtmanın tercih edilmesinin önemli nedenlerinden biri de buydu: Hastalığın yüksek ateş oluşturduğu biliniyor ve sıtmaya karşı kinin gibi bir tedavi seçeneği bulunuyordu.
Peki yüksek ateş nörosifilize nasıl etki ediyordu?
Dönemin temel düşüncesi, tekrarlayan yüksek ateşin frengiye neden olan Treponema pallidum bakterisi için elverişsiz bir ortam yaratabileceğiydi.
Ateşin bağışıklık sistemi üzerindeki etkilerinin de rol oynayabileceği düşünülüyordu.
Ancak malaryoterapinin nasıl etki etmiş olabileceği konusunda geçmişte ileri sürülen açıklamaları bugün kesinleşmiş bir mekanizma gibi sunmak doğru değil.
Daha da önemlisi, yöntemin gerçekten ne kadar etkili olduğu konusunda dönemin sonuçlarını günümüzün klinik araştırmalarıyla doğrudan karşılaştırmak mümkün değil.
1992 yılında JAMA’da yayımlanan tarihsel değerlendirme, dönemin araştırma yöntemlerindeki eksiklikler nedeniyle malaryoterapinin gerçek yararının kesin biçimde ölçülemeyeceğine dikkat çekti.
Bu nedenle hikâyeyi “sıtma nörosifilizi kesin olarak iyileştiriyordu” şeklinde anlatmak bilimsel açıdan doğru olmaz.
Buna rağmen tedavi dünyaya yayıldı
Wagner-Jauregg’in sonuçları tıp dünyasında büyük yankı uyandırdı.
Antibiyotiklerin bulunmadığı bir çağda, ağır nörosifiliz karşısında başka seçeneklerin çok sınırlı olması yöntemin farklı ülkelerde uygulanmasına yol açtı.
Malaryoterapi bir süre nörosifilize bağlı ilerleyici felcin en önemli tedavi yöntemlerinden biri haline geldi.
Bugünden bakıldığında yöntem son derece tehlikeli görünse de dönemin hekimleri farklı bir risk hesabı yapıyordu: Bir tarafta ilerleyen ve yaşamı tehdit eden nörosifiliz, diğer tarafta ise oluşturulduktan sonra kininle kontrol edilmeye çalışılabilecek sıtma vardı.
Ancak bu yaklaşım kesinlikle risksiz değildi.
Sıtmanın kendisi ağır hastalığa, ciddi komplikasyonlara ve ölüme yol açabiliyordu. Tarihsel serilerde malaryoterapi sırasında tedaviye bağlı ciddi sorunlar ve ölümler bildirildi.
Bu nedenle malaryoterapiyi “zararsız bir ateş tedavisi” olarak tanımlamak doğru olmaz.
1927 Nobel Tıp Ödülü geldi
Wagner-Jauregg’in çalışmasının tıp tarihindeki yeri, 1927 yılında aldığı Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü ile kesinleşti.
Nobel Komitesi ödülü, ilerleyici nörosifiliz tablosu olan dementia paralytica tedavisinde sıtma inokülasyonunun terapötik değerinin keşfi nedeniyle verdi.
Wagner-Jauregg böylece psikiyatri alanındaki çalışmasıyla Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü alan ilk psikiyatrist oldu.
Bir hastaya başka bir hastalık bulaştırılması üzerine kurulu bir yöntemin Nobel getirmesi bugün şaşırtıcı görünebilir.
Fakat bu ödülü anlayabilmek için 1920’lerin tıbbına bakmak gerekiyor.
Çünkü hikâyenin eksik parçası henüz modern tedavinin parçası haline gelmemişti:
Penisilin.
Penisilin her şeyi değiştirdi
Alexander Fleming, penisilinin antibakteriyel etkisini 1928’de gözlemledi. Penisilinin yaygın klinik kullanıma girmesi ise 1940’lı yıllarda gerçekleşti.
Frengiye neden olan bakterinin penisiline duyarlı olduğunun anlaşılmasıyla hastalığın tedavisinde yeni bir dönem başladı.
Artık nörosifilize bağlı ağır hastalık tablolarını tedavi etmek için hastaya sıtma bulaştırmaya gerek kalmamıştı.
Penisilin çok daha öngörülebilir ve güvenli bir tedavi yaklaşımı sundu.
Malaryoterapi de giderek tıp tarihindeki yerini aldı.
Nörosifiliz bugün hâlâ görülebilir mi?
Evet.
Frengi geçmişte kalmış bir hastalık değildir ve nörosifiliz de günümüzde görülebilir.
Sinir sistemi tutulumu; baş ağrısı, görme veya işitme sorunları, denge bozukluğu, duyu değişiklikleri, bilişsel bozulma, kişilik değişiklikleri veya başka nörolojik belirtilerle ortaya çıkabilir.
Üstelik nörosifiliz yalnızca enfeksiyondan onlarca yıl sonra gelişen bir hastalık olarak düşünülmemelidir. Sinir sistemi tutulumu sifilizin farklı dönemlerinde meydana gelebilir.
Günümüzde tanı; kişinin öyküsü, muayene bulguları, kan testleri ve gerekli görülen durumlarda beyin-omurilik sıvısının değerlendirilmesi gibi yöntemlerin birlikte ele alınmasıyla konulur.
Tedavinin temelini uygun penisilin tedavisi oluşturur.
Malaryoterapinin günümüz nörosifiliz tedavisinde yeri yoktur.
Nobel kazanmış olması bugün uygulanabileceği anlamına gelmiyor
Malaryoterapinin öyküsü, tıp tarihinin önemli bir gerçeğini de gösteriyor:
Bir tedavinin geçmişte kabul görmüş veya büyük bir bilimsel ödüle konu olmuş olması, onun sonsuza kadar geçerli olduğu anlamına gelmez.
Tıp; yeni ilaçlar, daha iyi araştırma yöntemleri, daha güçlü bilimsel kanıtlar ve değişen etik standartlarla sürekli dönüşür.
Wagner-Jauregg döneminde hastalara sıtma bulaştırılması, ölümcül seyreden ve etkili tedavisi bulunmayan ağır bir nörosifiliz tablosuna karşı seçenek olarak görülüyordu.
Bugün ise böyle bir uygulamanın nörosifiliz tedavisinde yeri bulunmuyor.
Tıp tarihinin verdiği asıl ders
Malaryoterapi hikâyesini yalnızca “doktorlar hastalara sıtma bulaştırıyordu” şeklinde okumak eksik kalır.
Bu hikâye aynı zamanda modern tıbbın nasıl geliştiğini anlatıyor.
Bir zamanlar nörosifilize bağlı ilerleyici felç karşısında hekimlerin elindeki en dikkat çekici seçeneklerden biri, hastada başka bir enfeksiyon oluşturmaktı.
Aradan birkaç on yıl geçmeden antibiyotikler aynı hastalığın tedavisini kökten değiştirdi.
Bugün şaşırtıcı hatta ürkütücü görünen malaryoterapi, kendi döneminin çaresizliği ile bilimsel arayışının kesiştiği noktada ortaya çıktı.
Ve tıp tarihinin en sıra dışı paradokslarından birini bıraktı:
Bir hastalığı başka bir hastalıkla tedavi etmeye çalışan yöntem, Nobel Tıp Ödülü getirdi.
KAYNAKLAR
Nobel Foundation – The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1927; Julius Wagner-Jauregg – 1927.
Nobel Foundation – The Treatment of Dementia Paralytica by Malaria Inoculation – Julius Wagner-Jauregg, Nobel Lecture – 1927.
American Journal of Psychiatry – The History of the Malaria Treatment of General Paralysis – Julius Wagner-Jauregg, Walter L. Bruetsch – 1946 – DOI: 10.1176/ajp.102.5.577
JAMA – The History of Malariotherapy for Neurosyphilis: Modern Parallels – Stephanie C. Austin, Paul D. Stolley, Tamar Lasky – 1992 – DOI: 10.1001/jama.1992.03490040092031
Yale Journal of Biology and Medicine – Julius Wagner-Jauregg and the Legacy of Malarial Therapy for the Treatment of General Paresis of the Insane – Cynthia J. Tsay – 2013 – 86(2):245-254.
Revista da Sociedade Brasileira de Medicina Tropical – Healing with Malaria: A Brief Historical Review of Malariotherapy for Neurosyphilis, Mental Disorders and Other Infectious Diseases – Daniel Roberto Coradi Freitas, João Barberino Santos, Cleudson Nery Castro – 2014 – DOI: 10.1590/0037-8682-0209-2013
CNS Neuroscience & Therapeutics – Neurosyphilis: A Historical Perspective and Review – Khalil G. Ghanem – 2010 – DOI: 10.1111/j.1755-5949.2010.00183.x
Centers for Disease Control and Prevention – Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines: Neurosyphilis, Ocular Syphilis, and Otosyphilis – 2021.

Osmaniye Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde görev yapan Zeynep Küçük’ün hayatını kaybettiği bildirildi. Küçük’ün vefatının ardından hastane yönetimi ve sağlık camiasından taziye mesajları yayımlandı.

Hastaneden taziye mesajı

Osmaniye Eğitim ve Araştırma Hastanesi tarafından yayımlanan taziye mesajında Zeynep Küçük’ten “değerli çalışma arkadaşımız” ifadeleriyle söz edildi.

Meslek hayatındaki çalışma disiplini, güler yüzü ve insanlara yaklaşımıyla hatırlanan Küçük’ün vefatının hastane çalışanları arasında derin üzüntüye yol açtığı belirtildi.

Hastane Başhekimi Prof. Dr. Hakan Hakkoymaz adına yayımlanan mesajda da Küçük’e Allah’tan rahmet, ailesine, yakınlarına ve çalışma arkadaşlarına başsağlığı dilekleri iletildi.

İl Sağlık Müdürü Ceviz’den başsağlığı

Osmaniye İl Sağlık Müdürü Uzm. Dr. Emrah Ceviz de Zeynep Küçük’ün vefatı dolayısıyla taziye mesajı yayımladı. Ceviz, Küçük’e Allah’tan rahmet; ailesine, yakınlarına, sevenlerine ve sağlık camiasına sabır ve başsağlığı diledi.

Zeynep Küçük’ün vefat nedenine ilişkin resmi kaynaklardan kamuoyuna yansıyan ayrıntılı bir açıklama bulunmuyor.

Elazığ Fethi Sekin Şehir Hastanesi tarafından yapılan açıklamada, hastanede Göğüs Hastalıkları Uzmanı olarak görev yapan Dr. Mesut Bıçak’ın hayatını kaybettiği duyuruldu.

Hastanenin resmi internet sitesindeki hekim kaydında da Mesut Bıçak’ın uzmanlık alanının Göğüs Hastalıkları olduğu bilgisi yer alıyor.

Hastaneden başsağlığı mesajı

Elazığ Fethi Sekin Şehir Hastanesi, Dr. Bıçak’ın vefatının ardından yayımladığı mesajda duyduğu üzüntüyü paylaşarak merhuma Allah’tan rahmet, ailesi ve yakınlarına sabır ve metanet diledi.

Dr. Mesut Bıçak’ın vefatı, birlikte görev yaptığı sağlık çalışanları ve Elazığ sağlık camiasında üzüntüyle karşılandı.

Cenaze ve defin programına ilişkin ayrıntılar henüz kamuoyuna yansıyan doğrulanmış bilgiler arasında yer almıyor.

Bir müzede birkaç saat geçirmek, fotoğraf çekmek, resim yapmak, dans etmek ya da bir koroda şarkı söylemek… Bunların çoğunu boş zamanlarımızı değerlendiren keyifli uğraşlar olarak görüyoruz. Ancak bilim insanlarının üzerinde durduğu yeni bir soru var: Sanat ve kültürle düzenli olarak ilgilenmek, vücudumuzun yaşlanma biçimiyle de ilişkili olabilir mi?
2026 yılında yayımlanan dikkat çekici bir araştırma, sanat ve kültür katılımı ile biyolojik yaşlanma arasındaki ilişkiyi DNA üzerindeki yaşlanma göstergeleri üzerinden inceledi. İngiltere'den 3.556 yetişkinin verilerinin değerlendirildiği çalışmada, sanat ve kültür etkinliklerine daha sık ve daha çeşitli biçimde katılan kişilerde bazı gelişmiş epigenetik yaşlanma ölçümleri daha olumlu bulundu.
Ancak araştırmanın sonucu “sanat insanı gençleştiriyor” anlamına gelmiyor.
Çalışma gözlemsel nitelikte ve sanatla ilgilenmenin biyolojik yaşlanmayı doğrudan yavaşlattığını kanıtlamıyor. Bulgular yalnızca iki durum arasında dikkat çekici bir ilişkiye işaret ediyor.
Takvim yaşı ile biyolojik yaş aynı şey değil
Nüfus cüzdanındaki yaşımız doğduğumuz günden itibaren geçen süreyi gösterir. Buna kronolojik yaş denir.
Biyolojik yaş ise daha farklı bir kavramdır. Aynı yaşta iki kişinin kalp-damar sistemi, bağışıklığı, kasları ve hücresel yapıları aynı hızda yaşlanmayabilir.
Bilim insanları bu farklılıkları araştırabilmek için son yıllarda “epigenetik saatler” adı verilen yöntemlerden yararlanıyor.
Epigenetik, DNA'nın harf dizisini değiştirmeden genlerin çalışma biçimini etkileyebilen biyolojik düzenlemeleri ifade ediyor. Bunlardan biri olan DNA metilasyonundaki belirli değişiklikler yaşla birlikte farklılaşabiliyor.
Araştırmacılar kandaki bu değişimleri kullanarak yaşlanmayla ilişkili matematiksel göstergeler hesaplıyor.
Ancak burada önemli bir nokta var: Biyolojik yaşın tek ve kesin bir ölçümü bulunmuyor. Farklı epigenetik saatler aynı kişide farklı özellikleri değerlendirebiliyor ve bu yöntemler esas olarak araştırmalarda kullanılıyor.
3.556 kişinin sanat ve kültür alışkanlıkları incelendi
University College London araştırmacılarının yürüttüğü çalışma, Birleşik Krallık Hanehalkı Boylamsal Araştırması'nın verilerine dayanıyordu.
Analize yaşları 16 ile 90 arasında değişen 3.556 yetişkin dahil edildi. Katılımcıların ortalama yaşı yaklaşık 52 idi.
Araştırmacılar kan örneklerinden DNA metilasyonunu inceleyerek toplam yedi farklı epigenetik yaşlanma göstergesi hesapladı.
Aynı zamanda kişilerin önceki 12 ay içinde hangi sanat ve kültür faaliyetlerine katıldığı değerlendirildi.
Bunlar arasında:
Şarkı söylemek
Dans etmek
Resim yapmak
Fotoğrafçılıkla uğraşmak
El işi yapmak
Sanat sergilerine veya etkinliklerine katılmak
Tarihî yerleri ve yapıları ziyaret etmek
Müzeye gitmek
Kütüphane veya arşivleri ziyaret etmek
yer alıyordu.
Araştırmacılar yalnızca bu etkinliklere ne kadar sık katılındığını değil, kişinin kaç farklı sanat ve kültür etkinliğinde bulunduğunu da değerlendirdi.
Bazı epigenetik ölçümlerde yaklaşık bir yıllık fark görüldü
Araştırmanın en dikkat çekici bulgularından biri PhenoAge adı verilen epigenetik göstergede ortaya çıktı.
Sanat ve kültür etkinliklerine ayda en az bir kez katılan kişilerin PhenoAge değeri, yılda yalnızca bir veya iki kez katılanlara kıyasla ortalama yaklaşık 1,02 yıl daha düşük bulundu.
Haftada en az bir kez katılanlarda ise yaklaşık 0,80 yıllık fark görüldü.
Bu sonuç, söz konusu kişilerin bütün vücudunun “bir yıl genç” olduğu anlamına gelmiyor. Yalnızca PhenoAge adı verilen belirli bir epigenetik yaşlanma göstergesindeki ortalama farkı ifade ediyor.
Ayrıca aylık katılım grubundaki farkın haftalık gruptan biraz daha yüksek olması, sonuçların kusursuz biçimde “ne kadar fazla sanat, o kadar az yaşlanma” şeklinde yorumlanamayacağını da gösteriyor.
Etkinlik çeşitliliği bakımından en yüksek grupta bulunan kişilerin PhenoAge değeri de en düşük çeşitliliğe sahip gruba göre yaklaşık 0,96 yıl daha düşük bulundu.
Yaşlanmanın hızını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş DunedinPoAm ve DunedinPACE adlı daha yeni ölçümlerde de daha sık ve çeşitli sanat-kültür katılımıyla daha yavaş yaşlanma göstergeleri arasında ilişki saptandı.
Yedi epigenetik saatin dördünde ilişki bulunmadı
Çalışmanın sonuçlarını değerlendirirken gözden kaçırılmaması gereken en önemli ayrıntılardan biri bu.
Araştırmacılar toplam yedi farklı epigenetik saat kullandı.
Sanat ve kültür katılımıyla anlamlı ilişkiler PhenoAge, DunedinPoAm ve DunedinPACE ölçümlerinde görülürken diğer dört epigenetik saatte benzer bir ilişki saptanmadı.
Bu durum sonuçların neden temkinli yorumlanması gerektiğini gösteriyor.
Epigenetik saatlerin hepsi aynı şeyi ölçmüyor. Daha eski modellerin bir bölümü kronolojik yaşı tahmin etmeye odaklanırken daha yeni modeller hastalık riski, organ işlevleri veya yaşlanma hızıyla ilişkili biyolojik değişiklikleri daha fazla dikkate alabiliyor.
Bu nedenle araştırmanın sonucu:
“Sanat insanı gençleştiriyor”
şeklinde değil,
“Sanat ve kültürle daha sık ve çeşitli biçimde ilgilenmek bazı biyolojik yaşlanma göstergeleriyle olumlu yönde ilişkili bulundu”
şeklinde yorumlanmalı.
40 yaş üzerindekilerde ilişki daha belirgin göründü
Araştırmacılar sonuçların yaşa göre değişip değişmediğini anlamak için ek analizler de yaptı.
Analiz yalnızca 40 yaş ve üzerindeki katılımcılarla sınırlandırıldığında genel sonuçlar büyük ölçüde korunurken bazı ilişkilerin büyüklüğü daha belirgin hale geldi.
Ancak bundan “sanat 40 yaşından sonra daha etkili” sonucu çıkarılamaz.
Bu bulgu yalnızca çalışmanın belirli bir alt grubunda ilişkinin daha güçlü göründüğünü gösteriyor. Yaşa bağlı gerçek bir etki olup olmadığının anlaşılması için başka araştırmalara ihtiyaç var.
Sanatla uğraşmak neden yaşlanmayla ilişkili olabilir?
Araştırma tek bir biyolojik mekanizma ortaya koymadı.
Ancak sanat ve kültür etkinliklerinin aynı anda çok sayıda davranışsal, zihinsel ve sosyal süreci harekete geçirebilmesi dikkat çekiyor.
Bir müzeye gitmek yalnızca tablolara bakmak anlamına gelmez. Evden çıkmayı, yürümeyi, yeni şeyler görmeyi ve çoğu zaman başka insanlarla aynı ortamı paylaşmayı da içerir.
Dans hem yaratıcı hem fiziksel bir etkinliktir.
Koroda şarkı söylemek müzik, nefes kontrolü, dikkat, hafıza ve sosyal etkileşimi bir araya getirebilir.
Resim yapmak veya fotoğraf çekmek ise kişinin dikkatini belli bir noktaya yoğunlaştırabilir, yaratıcılığı harekete geçirebilir ve zihinsel uğraş sağlayabilir.
Araştırmacılar stresin azalması, zihinsel uyarılma, sosyal bağların güçlenmesi ve fiziksel hareketliliğin artmasının olası açıklamalar arasında bulunabileceğini düşünüyor.
Ancak bu mekanizmaların hangisinin biyolojik yaşlanmaya ne ölçüde katkıda bulunduğu henüz kesin değil.
Peki müzik dinlemek?
Müzik ve sağlık üzerine ayrıca geniş bir bilimsel literatür bulunuyor.
Bazı sistematik derlemeler, müzik temelli uygulamaların stres ve stresle ilişkili psikolojik veya fizyolojik sonuçlar üzerinde olumlu etkileri olabileceğini gösteriyor.
Bazı deneysel çalışmalar da müzik dinleme veya müzik icrasının genlerin çalışma biçimiyle ilişkili bazı moleküler değişikliklerle bağlantılı olabileceğine işaret ediyor.
Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.
3.556 kişinin değerlendirildiği 2026 tarihli epigenetik yaşlanma araştırmasında evde müzik dinlemek bağımsız bir sanat etkinliği olarak değerlendirilmedi.
Bu nedenle bu araştırmadan hareketle “müzik dinlemek biyolojik yaşınızı düşürür” ya da “müzik yaşlanmayı yavaşlatır” denemez.
Müzik sağlığı farklı yollarla etkileyebilir, ancak doğrudan biyolojik yaşlanma üzerindeki etkisinin anlaşılması için daha fazla araştırmaya ihtiyaç var.
Sanat ile uzun yaşam arasında daha önce de bağlantı bulunmuştu
Sanat ve sağlıklı yaşlanma arasındaki ilişki bilim dünyası için tamamen yeni değil.
BMJ'de yayımlanan daha önceki bir araştırmada, 50 yaş ve üzerindeki 6.710 yetişkin yaklaşık 14 yıl boyunca takip edildi.
Müze, sanat galerisi, sergi, tiyatro, konser veya opera gibi kültürel etkinliklere yılda bir ya da iki kez katılanlarda takip süresindeki ölüm riski, bu etkinliklere hiç katılmayanlara göre yüzde 14 daha düşük bulundu.
Birkaç ayda bir veya daha sık katılanlarda ise ölüm riski yüzde 31 daha düşüktü.
Araştırmacılar gelir, eğitim, sağlık durumu, fiziksel aktivite, ruh sağlığı ve sosyal ilişkiler dahil birçok değişkeni hesaba kattı.
Ancak bu çalışma da gözlemseldi.
Dolayısıyla kültürel etkinliklere katılmanın ömrü uzattığı kanıtlanmış değil. Daha sağlıklı, hareketli, eğitimli veya sosyal açıdan aktif kişilerin sanat etkinliklerine daha fazla katılması gibi tamamen ortadan kaldırılamayan başka açıklamalar bulunabilir.
Sanat sporun yerini tutabilir mi?
Hayır.
2026 araştırmasında sanat ve kültür katılımı ile bazı epigenetik yaşlanma göstergeleri arasındaki ilişkilerin büyüklüğü, aynı çalışmada fiziksel aktiviteyle görülen ilişkilerle karşılaştırılabilir düzeylerdeydi.
Ancak bundan “müzeye gitmek egzersizin yerini tutar” sonucu çıkarılamaz.
Düzenli fiziksel aktivitenin kalp-damar sağlığı, kas ve kemik sağlığı, diyabet, günlük işlevlerin korunması ve erken ölüm riskinin azaltılması açısından çok daha geniş ve güçlü bilimsel kanıtları bulunuyor.
Sanat ve kültür, egzersize alternatif olmaktan çok sağlıklı yaşlanmayı destekleyebilecek başka bir yaşam alanı olarak düşünülebilir.
Üstelik dans etmek, tarihî bir alanı gezmek veya müzede yürümek gibi bazı etkinlikler sanat ve kültürle fiziksel hareketi aynı anda bir araya getirebilir.
Ne kadar sanatla uğraşmak gerekiyor?
Henüz bilimsel olarak belirlenmiş bir “haftada şu kadar dakika sanat” önerisi bulunmuyor.
2026 araştırmasında katılımcılar sanat ve kültür etkinliklerine katılma sıklıklarına göre farklı gruplarda değerlendirildi.
Genel olarak daha sık katılım bazı olumlu biyolojik göstergelerle ilişkili görünse de bütün sonuçlarda düzenli ve kusursuz bir doz-cevap ilişkisi ortaya çıkmadı.
Araştırmada dikkat çeken bir başka nokta ise çeşitlilikti.
Daha fazla türde sanat ve kültür etkinliğine katılan kişilerde bazı epigenetik yaşlanma göstergelerinin daha olumlu olduğu görüldü.
Bu nedenle gelecekte yalnızca “Ne kadar sık?” sorusunun değil, “Kaç farklı biçimde?” sorusunun da önemli olabileceği düşünülüyor.
Pahalı sanat etkinlikleri şart değil
Sanat ve kültürle ilgilenmek yalnızca pahalı konserlere gitmek, opera bileti almak veya büyük müzeleri gezmek anlamına gelmiyor.
Resim yapmak, fotoğraf çekmek, örgü veya başka bir el işiyle uğraşmak, koroya katılmak, dans etmek, kütüphaneye gitmek veya tarihî alanları ziyaret etmek de araştırmada değerlendirilen etkinlikler arasında yer aldı.
Buradaki önemli nokta kişinin severek yaptığı, sürdürebildiği ve zihinsel, sosyal veya fiziksel açıdan aktif kalmasına katkı sağlayan uğraşlara hayatında yer vermesi olabilir.
Sanat bir ilaç değildir ve herhangi bir hastalığın tedavisinin yerine geçmez.
Ancak giderek büyüyen bilimsel literatür, sanat ve kültürün yalnızca eğlence veya boş zaman faaliyeti olarak değerlendirilmemesi gerektiğine işaret ediyor.
Araştırmanın önemli sınırlılıkları var
Sonuçları değerlendirirken çalışmanın sınırlarını da bilmek gerekiyor.
Araştırma gözlemseldi. Bu nedenle sanat ve kültür etkinliklerinin biyolojik yaşlanmadaki farklılıkların nedeni olduğu gösterilemedi.
Sanat ve kültür katılımına ilişkin bilgiler katılımcıların kendi bildirimlerine dayanıyordu.
Araştırmada biyolojik yaşlanmayı değerlendiren DNA metilasyonu verileri kan örneklerinden elde edildi. Kan hücrelerindeki epigenetik değişiklikler bütün organ ve dokulardaki yaşlanmayı birebir yansıtmayabilir.
Ayrıca kullanılan sanat-kültür ve biyolojik örnek verileri ağırlıklı olarak 2010-2012 döneminde toplandı.
Araştırmacıların çok sayıda sosyal, ekonomik ve sağlık değişkenini hesaba katmasına rağmen ölçülmeyen bazı özelliklerin sonuçları etkilemiş olması da mümkün.
Dolayısıyla çalışma önemli bir ipucu sunuyor ancak sanatın yaşlanmayı doğrudan yavaşlattığını göstermek için yeterli değil.
Bilim şimdilik ne söylüyor?
Araştırmacılara göre çalışma, sanat ve kültür katılımıyla epigenetik yaşlanma arasındaki ilişkiyi doğrudan inceleyen ilk araştırmalardan biri olma özelliği taşıyor.
Sonuçlar ilgi çekici:
Sanat ve kültür etkinliklerine daha sık ve daha çeşitli biçimde katılan kişilerde, bazı gelişmiş biyolojik yaşlanma göstergeleri daha olumlu bulundu.
Fakat yedi epigenetik saatin dördünde aynı ilişki görülmedi ve çalışmanın gözlemsel olması neden-sonuç ilişkisi kurulmasını engelliyor.
Bu nedenle bugünkü bilimsel kanıtlarla:
“Sanat yaşlanmayı yavaşlatır”
demek için erken.
Daha doğru cümle şu:
Sanat ve kültürle aktif biçimde ilgilenmek, sağlıklı yaşlanmayla ilişkili olabilecek davranışlardan biri olabilir.
Bundan sonraki önemli adım, insanları sanat ve kültür etkinliklerine yönlendiren uzun süreli araştırmalar yaparak biyolojik yaşlanma göstergelerinin zaman içinde gerçekten değişip değişmediğini görmek olacak.
Şimdilik sanatın ömrümüze kaç yıl eklediğini bilmiyoruz.
Ama bilim, bir tabloya bakmanın, dans etmenin, şarkı söylemenin ya da bir müzenin koridorlarında dolaşmanın yalnızca keyifli vakit geçirmekten ibaret olmayabileceğini giderek daha fazla araştırıyor.
KAYNAKLAR
Innovation in Aging – Does leisure activity matter for epigenetic aging? Analyses of arts engagement and physical activity in the UK Household Longitudinal Study – Daisy Fancourt, Lehané Masebo, Saoirse Finn, Hei Wan Mak, Feifei Bu – 2026 – DOI: 10.1093/geroni/igag038
BMJ – The art of life and death: 14 year follow-up analyses of associations between arts engagement and mortality in the English Longitudinal Study of Ageing – Daisy Fancourt, Andrew Steptoe – 2019 – DOI: 10.1136/bmj.l6377
Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi – What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review – Daisy Fancourt, Saoirse Finn – 2019
eLife – DunedinPACE, a DNA methylation biomarker of the pace of aging – Daniel W. Belsky ve arkadaşları – 2022

Monza, Victor Nelsson için yeniden masada

Monza’nın Nelsson’a ilgisi yeni değil. İtalyan kulübünün savunma hattındaki arayışları kapsamında Danimarkalı oyuncuyu daha önce de gündemine aldığı biliniyordu.

Yeni gelişme ise ilginin somut bir adıma dönüşmesi oldu. Di Marzio, Monza’nın Nelsson için yeniden güçlü biçimde harekete geçtiğini ve Galatasaray’a teklif sunduğunu bildirdi.

Yeni teklifin rakamı açıklanmadı

Transfer dosyasının en önemli belirsizliği bonservis bedeli.

İtalyan kaynağın son haberinde Monza’nın teklif yaptığı açık şekilde belirtilirken, yeni teklifin kaç milyon euro olduğu paylaşılmadı. Bu nedenle daha önce gündeme gelen rakamların son teklifin bedeliymiş gibi değerlendirilmemesi gerekiyor.

Galatasaray’ın yeni teklife vereceği yanıt transfer sürecinin yönünü belirleyebilir.

İtalya’yı yakından tanıyor

Nelsson açısından Monza ihtimalini dikkat çekici kılan unsurlardan biri de Danimarkalı savunmacının İtalya futboluna yabancı olmaması.

Nelsson daha önce Roma forması giyerken, geçen sezonu da Verona’da kiralık olarak geçirdi. İtalya’daki bu deneyiminin Monza’nın oyuncuya yönelik ilgisinde etkili olduğu değerlendiriliyor.

Galatasaray’ın kararı belirleyici olacak

Monza cephesinin teklifini sunmasıyla birlikte gözler Galatasaray yönetimine çevrildi. Sarı-kırmızılıların Nelsson için belirlediği bonservis beklentisi ve savunma rotasyonundaki planlama, olası ayrılık konusunda belirleyici olacak.

Transferin gerçekleşmesi halinde Galatasaray hem yabancı oyuncu planlamasında hareket alanı kazanabilir hem de Nelsson’dan bonservis geliri elde edebilir. Ancak bunun finansal boyutu, yeni teklifin rakamı açıklanmadığı için şu aşamada netleşmiş değil.

Victor Nelsson transferinde son durum

Dosyadaki yeni ve doğrulanabilen gelişme, Monza’nın Victor Nelsson için Galatasaray’a teklif sunmuş olması. Buna karşılık tarafların anlaşmaya vardığına veya Galatasaray’ın teklifi kabul ettiğine ilişkin şu an için bir bilgi bulunmuyor.

Dolayısıyla Victor Nelsson transferi henüz sonuçlanmış değil. Sürecin bundan sonraki aşamasında Galatasaray’ın Monza’dan gelen yeni teklife vereceği yanıt bekleniyor.

Kaynak: Gianluca Di Marzio

Peki gerçekten bazı yiyeceklerin kanserden koruyucu gücü var mı?

Bilimsel verilerin verdiği cevap, tek bir yiyeceğin peşinden koşmaktan çok daha farklı bir noktaya işaret ediyor: Kanserden koruyan mucize bir besin yok. Önemli olan beslenmenin bütünü.

Kanser riskinin azaltılmasına yönelik uluslararası öneriler, sebze, meyve, tam tahıl ve bakliyat ağırlıklı bir beslenme düzenini öne çıkarırken; işlenmiş etlerin, aşırı işlenmiş gıdaların, şekerli içeceklerin ve alkolün sınırlandırılmasını öneriyor.

“Kanserle savaşan besin” ifadesi neden yanıltıcı olabilir?

Bir besinin laboratuvar ortamında kanser hücrelerinin çoğalmasını yavaşlatması, o yiyeceğin insanlarda kanseri önlediği veya tedavi ettiği anlamına gelmez.

Bu ayrım özellikle zerdeçal, yeşil çay, üzüm ve bazı meyvelerde bulunan bitkisel bileşiklerle ilgili araştırmalarda önem taşıyor.

Laboratuvar çalışmalarında umut verici sonuçlar alınabilse de insan vücudu çok daha karmaşık. Bir yiyeceğin içindeki belirli bir maddenin hücre kültüründe gösterdiği etkiyi, o yiyeceği günlük yaşamda tüketerek aynı düzeyde elde etmek çoğu zaman mümkün değil.

Bu nedenle bilimsel yaklaşım tek tek “süper gıdalardan” ziyade uzun yıllar boyunca sürdürülen genel beslenme düzenine odaklanıyor.

1. Brokoli, lahana ve karnabahar

Brokoli, karnabahar, lahana, Brüksel lahanası ve karalahana aynı sebze ailesinin üyeleri.

Bu sebzeler lifin yanı sıra glukozinolat adı verilen doğal bitki bileşiklerini içeriyor. Sindirim sırasında bu maddeler farklı biyolojik bileşiklere dönüşebiliyor ve bunların hücreler üzerindeki etkileri uzun süredir araştırılıyor.

Laboratuvar çalışmalarındaki sonuçlar dikkat çekici olsa da insanlarda tek başına brokoli veya benzeri bir sebzenin belirli bir kanseri önlediğini söylemek için kanıt yeterli değil.

Buna karşılık bu sebzeleri düzenli olarak tüketmek, sebze çeşitliliğini artıran sağlıklı bir beslenme düzeninin değerli bir parçası.

2. Domates

Domatesin kırmızı renginden büyük ölçüde likopen adı verilen doğal pigment sorumlu.

Likopen güçlü antioksidan özellikleri nedeniyle özellikle prostat kanseriyle ilişkili araştırmaların odağında bulunuyor. Domates tüketimi ile bazı kanserlerin görülme olasılığı arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar bulunmakla birlikte sonuçlar tek başına domatesin koruyucu olduğunu kanıtlamıyor.

İlginç noktalardan biri, likopenin pişirilmiş ve işlenmiş domates ürünlerinden vücut tarafından daha kolay kullanılabilir hale gelebilmesi.

Ancak domates sosunun veya salçanın bir kanser ilacı olmadığı unutulmamalı. Buradaki kazanç, sebzelerden zengin genel beslenme düzeninin parçası olmasından geliyor.

3. Fasulye, mercimek ve nohut

Bakliyatlar kanserden korunmaya yönelik beslenmenin sessiz yıldızlarından biri olabilir.

Kuru fasulye, mercimek, nohut ve bezelye hem bitkisel protein hem de önemli miktarda lif sağlıyor.

Özellikle lif konusu dikkat çekiyor. Bilimsel kanıtlar, yeterli miktarda lif içeren beslenmenin kolorektal yani kalın bağırsak ve rektum kanseri riskinin azalmasıyla ilişkili olduğunu gösteriyor.

Lif aynı zamanda bağırsak hareketlerini destekliyor ve bağırsak bakterileri tarafından parçalandığında çeşitli kısa zincirli yağ asitlerinin oluşmasına katkıda bulunuyor.

Bu nedenle bakliyatları yalnızca “protein alternatifi” olarak görmek eksik kalıyor.

4. Tam tahıllar

Yulaf, bulgur, tam buğday ekmeği, esmer pirinç ve diğer tam tahıllar rafine edilmiş tahıllara göre daha fazla lif ve çeşitli bitkisel bileşikler içeriyor.

Kanserden korunma konusunda en güçlü beslenme bulgularından biri de burada ortaya çıkıyor.

Dünya Kanser Araştırma Fonu değerlendirmelerine göre tam tahıl tüketiminin kolorektal kanser riskini azalttığına ilişkin güçlü kanıt bulunuyor.

Tam tahılların sağladığı lif ayrıca kilo kontrolüne yardımcı olabilecek daha yüksek tokluk hissine katkıda bulunabilir.

Bu önemli çünkü fazla kilo ve obezite, birçok kanser türü açısından değiştirilebilir risk faktörleri arasında bulunuyor.

5. Koyu yeşil yapraklı sebzeler

Ispanak, pazı, marul ve diğer koyu yeşil yapraklı sebzeler; lif, folat ve karotenoidler dahil olmak üzere çok sayıda besin öğesi ve doğal bitki bileşiği içeriyor.

Ancak burada da “ne kadar çok, o kadar kesin koruma” şeklinde bir denklem kurmak doğru değil.

Asıl amaç tabağı farklı renk ve türlerde sebzelerle çeşitlendirmek.

Tek bir sebzeyi her gün büyük miktarlarda tüketmek yerine farklı sebze ve meyvelerin dönüşümlü olarak sofraya gelmesi, daha geniş bir besin çeşitliliği sağlıyor.

6. Çilek, ahududu ve yaban mersini

Kırmızı, mor ve mavi meyveler antioksidan özellik gösterebilen çeşitli polifenoller ve doğal bitki pigmentleri içeriyor.

Çilek ve ahudududa ellagik asit, yaban mersini gibi koyu renkli meyvelerde ise antosiyaninler dikkat çekiyor.

Bu maddelerin hücresel düzeydeki etkileri yoğun biçimde araştırılıyor.

Ancak laboratuvarda görülen antioksidan veya hücresel etkileri doğrudan “yaban mersini kanseri önler” şeklinde yorumlamak bilimsel olarak doğru değil.

Meyvelerin esas avantajı, sağlıklı ve çeşitli bir beslenme düzeninin parçası olmaları.

7. Üzüm

Özellikle kırmızı ve mor üzüm, resveratrol adı verilen doğal bir bitki bileşiği içeriyor.

Resveratrol antioksidan ve iltihapla ilişkili biyolojik süreçler üzerindeki potansiyel etkileri nedeniyle uzun yıllardır araştırılıyor.

Hücre ve hayvan çalışmalarında ilgi çekici sonuçlar görülmüş olsa da üzüm yemenin veya resveratrol takviyesi kullanmanın insanlarda kanseri önlediğini ya da tedavi ettiğini gösteren yeterli kanıt bulunmuyor.

Üstelik resveratrol içerdiği gerekçesiyle kırmızı şarap tüketmek de doğru bir yaklaşım değil. Alkol tüketiminin çeşitli kanserlerin riskini artırdığı biliniyor.

8. Zerdeçal

Zerdeçalın sarı rengini veren başlıca maddelerden biri kurkumin.

Kurkumin, kanser hücrelerinin büyümesi ve hücresel sinyal mekanizmaları üzerindeki potansiyel etkileri nedeniyle çok sayıda laboratuvar araştırmasına konu oldu.

Fakat laboratuvar bulguları zerdeçalın insanlarda kanseri önlediği veya tedavi ettiği anlamına gelmiyor.

Zerdeçal yemeklerde baharat olarak kullanılabilir ancak kanser tedavisinin alternatifi değildir. Özellikle yoğunlaştırılmış kurkumin takviyeleri, kullanılan ilaçlarla etkileşebileceğinden gelişigüzel kullanılmamalıdır.

Yeşil çay gerçekten koruyor mu?

Yeşil çaydaki kateşin adı verilen doğal bileşikler antioksidan özellikleri nedeniyle uzun süredir araştırılıyor.

Laboratuvar deneylerinde çeşitli olumlu etkiler bildirilmesine rağmen insan çalışmalarından elde edilen sonuçlar bütün kanser türleri için tutarlı değil.

Bu nedenle yeşil çayı “kanseri önleyen içecek” olarak tanımlamak bilimsel kanıtların önüne geçmek olur.

Şekersiz tüketildiğinde sağlıklı bir beslenme düzeninin parçası olabilir ancak tedavi veya koruyucu ilaç gibi görülmemeli.

Asıl önemli olan tabağın bütünü

Kanserden korunma konusunda bilimsel kanıtlar tek bir yiyecekten ziyade genel beslenme modeline dikkat çekiyor.

Sebze, meyve, tam tahıl ve bakliyatların günlük beslenmede ağırlık kazanması; vücudun ihtiyaç duyduğu lif, vitamin, mineral ve çok sayıda doğal bitki bileşiğinin birlikte alınmasını sağlıyor.

Dünya Kanser Araştırma Fonu, günlük beslenmenin önemli bölümünün tam tahıllar, sebzeler, meyveler ve bakliyatlardan oluşmasını öneriyor. Günlük en az 400 gram farklı türde nişastasız sebze ve meyve ile besinlerden yaklaşık 30 gram lif hedeflenmesi öneriler arasında yer alıyor.

Bu rakamları katı bir günlük matematiğe dönüştürmek yerine tabağın rengini ve çeşitliliğini artırmak daha uygulanabilir bir başlangıç olabilir.

Sadece ne yediğiniz değil, neyi azalttığınız da önemli

Kanser riskini azaltmaya yönelik beslenme yalnızca tabağa sağlıklı yiyecek eklemekten ibaret değil.

İşlenmiş et tüketiminin kolorektal kanserle nedensel ilişkisine dair güçlü bilimsel kanıt bulunuyor. Sucuk, salam, sosis ve benzeri işlenmiş et ürünlerinin mümkün olduğunca sınırlandırılması bu nedenle önem taşıyor.

Kırmızı et tamamen yasaklanmış bir yiyecek değil ancak aşırı tüketilmemesi öneriliyor.

Şekerli içecekler ve enerji yoğunluğu yüksek aşırı işlenmiş yiyecekler de fazla kalori alımını ve kilo artışını kolaylaştırabileceğinden sınırlanması önerilen ürünler arasında.

Alkol konusunda ise kanserden korunma açısından en düşük risk, alkol tüketmemekle ilişkili.

Vitamin hapları yiyeceklerin yerini tutar mı?

Meyve ve sebzelerin içindeki vitaminleri hap halinde almak aynı sonucu vermiyor.

Kanserden korunmak amacıyla yüksek doz vitamin, mineral veya antioksidan takviyesi kullanılması genel olarak önerilmiyor.

Besinlerde yüzlerce farklı biyolojik bileşik birlikte bulunuyor. Sağlık üzerindeki olası yararın tek bir vitamine veya antioksidana indirgenmesi mümkün değil.

Üstelik bazı yüksek doz takviyelerin belirli gruplarda yarar yerine zarar oluşturabileceğini gösteren araştırmalar da bulunuyor.

Bu nedenle ihtiyaç duyulan besin öğelerinin mümkün olduğunca dengeli beslenmeyle karşılanması temel yaklaşım olmalı.

Kanser tanısı alanlar için kurallar değişebilir

Kanserden korunmaya yönelik beslenme önerileri ile aktif kanser tedavisi sırasında uygulanacak beslenme programı aynı şey değildir.

Kemoterapi, radyoterapi veya ameliyat sürecinde iştahsızlık, bulantı, yutma güçlüğü, ağız yaraları, ishal, kabızlık veya istemsiz kilo kaybı görülebilir. Böyle dönemlerde hastanın enerji ve protein ihtiyacı genel toplumdan farklı olabilir.

Bu nedenle kanser tanısı bulunan kişilerin internetten gördükleri kısıtlayıcı diyetleri uygulamaları veya hekimlerinin verdiği tedavinin yerine herhangi bir besini, bitkisel ürünü ya da takviyeyi koymaları ciddi sorunlara yol açabilir.

Sofrada uygulanabilecek basit değişiklikler

Günlük beslenmeyi tamamen değiştirmek yerine küçük adımlarla ilerlemek daha sürdürülebilir olabilir.

Beyaz ekmek yerine tam tahıllı ekmek tercih etmek, ana öğünlere salata veya sebze eklemek, haftanın bazı günlerinde kuru baklagilleri ana yemek yapmak, tatlı ihtiyacında meyvelere daha sık yer vermek ve işlenmiş et tüketimini azaltmak bunlardan bazıları.

Brokoli de domates de mercimek de yaban mersini de sağlıklı bir sofrada yer bulabilir.

Fakat bilimsel mesaj bundan daha büyük:

Kanserden korunmanın sırrı tek bir “mucize besinde” değil; yıllar boyunca sürdürülebilen sağlıklı beslenme düzeninde, sağlıklı kilonun korunmasında, fiziksel aktivitede, tütünden uzak durmada ve alkol tüketiminin önlenmesinde yatıyor.

KAYNAKLAR

1. CA: A Cancer Journal for Clinicians – American Cancer Society Guideline for Diet and Physical Activity for Cancer Prevention – Rock CL, Thomson C, Gansler T ve arkadaşları – 2020 – DOI: 10.3322/caac.21591
2. World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research – Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective, Third Expert Report – 2018
3. World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research – Wholegrains, Vegetables and Fruit and the Risk of Cancer – 2018
4. The Journal of Nutrition – The World Cancer Research Fund/American Institute for Cancer Research Third Expert Report on Diet, Nutrition, Physical Activity, and Cancer: Impact and Future Directions – Clinton SK, Giovannucci EL, Hursting SD – 2020 – DOI: 10.1093/jn/nxz268
5. World Cancer Research Fund – Cancer Prevention Recommendations – bilimsel kanıt değerlendirmeleri ve beslenme önerileri

Nutrients dergisinde yayımlanan yeni bir bilimsel derleme; bitkisel ağırlıklı beslenme, baklagiller, diyet lifi, tam tahıllar ile kırmızı ve işlenmiş et tüketimine ilişkin mevcut araştırmaları bir araya getirdi. Bulguların ortak mesajı dikkat çekici: Bitkisel beslenmenin yararı yalnızca “daha fazla bitki yemek”ten değil, hangi bitkisel besinlerin tercih edildiğinden kaynaklanıyor.

Tam tahıllar, baklagiller, sebzeler, meyveler ve kuruyemişlerin ağırlıkta olduğu, daha az işlenmiş bir beslenme düzeni metabolik sağlık açısından avantajlı görünürken; rafine tahıllar, şekerli içecekler, ilave şeker ve düşük kaliteli yüksek işlenmiş ürünlerin ağırlıkta olduğu bir beslenme aynı avantajı sağlamıyor.

Tip 2 diyabette neden tabağın bütünü önemli?

Tip 2 diyabet, vücudun insülini yeterince etkili kullanamaması ve zaman içinde kan şekerinin yüksek seyretmesiyle karakterize kronik bir hastalık.

Genetik yatkınlık önemli olmakla birlikte fazla kilo, özellikle karın çevresinde yağlanma, fiziksel hareketsizlik, uyku düzeni ve beslenme alışkanlıkları da hastalığın gelişme riskini etkileyebiliyor.

Bu nedenle bilim insanları artık yalnızca “şeker yenmeli mi?” sorusuna odaklanmıyor. Karbonhidratın kaynağı, besinin lif içeriği, ne ölçüde işlendiği ve genel beslenme düzeninin kalitesi de değerlendiriliyor.

Buradaki kritik nokta şu: Karbonhidrat içeren bütün yiyecekler metabolik açıdan birbirinin eş değeri değil.

Tam tahıllar neden dikkat çekiyor?

Yulaf, bulgur, tam buğday, arpa ve diğer tam tahıllar rafine edilmiş tahıllara göre tahılın daha fazla doğal bileşenini koruyor.

Bu besinler özellikle lif açısından önem taşıyor. Lif, sindirimin ve karbonhidratların emiliminin daha yavaş gerçekleşmesine katkıda bulunabiliyor. Ayrıca bağırsak mikrobiyotası, tokluk hissi ve vücut ağırlığının kontrolü üzerinde de etkileri bulunuyor.

Daha önce gerçekleştirilen geniş kapsamlı bilimsel değerlendirmelerde yüksek tam tahıl tüketimi daha düşük tip 2 diyabet riskiyle ilişkili bulundu.

Ancak bu sonuç “Her gün belirli miktarda tam tahıl yiyen kişi diyabet olmaz” anlamına gelmiyor. Bu çalışmalar çoğunlukla toplumların uzun dönemli beslenme alışkanlıklarını karşılaştırıyor ve gözlemsel araştırmalar tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlayamıyor.

Yine de farklı araştırmalarda benzer sonuçların görülmesi, tam tahılların sağlıklı bir beslenme düzenindeki yerini destekliyor.

Mercimek ve nohut neden farklı?

Mercimek, nohut, kuru fasulye ve bezelye gibi baklagiller hem karbonhidrat hem bitkisel protein içeriyor. Fakat bunların önemli bir özelliği de yüksek lif içerikleri ve genellikle daha düşük glisemik etkiye sahip olmaları.

Glisemik etki, bir yiyeceğin tüketildikten sonra kan şekerini ne ölçüde ve ne hızda yükseltebildiğini anlatmak için kullanılan bir kavram.

Baklagiller üzerine yapılan kontrollü çalışmalar, özellikle yemek sonrasındaki kan şekeri yanıtında olumlu etkiler bulunabileceğini gösteriyor.

Bununla birlikte uzun dönemli sonuçlar daha karmaşık. Bazı araştırmalarda açlık kan şekeri ve HbA1c gibi göstergelerde iyileşmeler bildirilirken, çalışmalar arasındaki farklılıklar nedeniyle etkinin büyüklüğünü kesin olarak belirlemek kolay değil.

Bu nedenle baklagilleri bir “diyabet ilacı” gibi görmek doğru değil. Ancak sağlıklı bir beslenme düzeninde rafine karbonhidratların veya bazı işlenmiş et ürünlerinin yerine kullanılması önemli bir avantaj sağlayabilir.

“Bitkisel besleniyorum” demek tek başına yeterli değil

Yeni değerlendirmenin belki de halk açısından en önemli mesajlarından biri burada ortaya çıkıyor.

Çünkü her bitkisel yiyecek otomatik olarak sağlıklı değil.

Mercimek, nohut, sebze, meyve, tam tahıl ve kuruyemiş de bitkisel kaynaklıdır; şekerli içecekler, rafine tahıllardan hazırlanan pek çok ürün ve yoğun ilave şeker içeren yiyecekler de büyük ölçüde bitkisel kaynaklardan üretilebilir.

Metabolik etkileri ise aynı değildir.

Bilimsel araştırmalarda tam ve az işlenmiş bitkisel besinlerden zengin beslenme modelleri daha düşük tip 2 diyabet riskiyle ilişkilendirilirken, rafine tahıllar ve ilave şeker açısından zengin düşük kaliteli bitkisel beslenme modellerinde aynı koruyucu ilişki görülmüyor.

Bu nedenle asıl soru “Bitkisel mi?” değil, “Ne kadar kaliteli ve ne kadar işlenmiş?” olmalı.

307 binden fazla kişinin verileri ne gösterdi?

JAMA Internal Medicine’da yayımlanan sistematik derleme ve meta-analizde dokuz prospektif çalışmadan toplam 307 bin 99 kişinin verileri değerlendirildi. Takip dönemlerinde 23 bin 544 yeni tip 2 diyabet vakası kaydedildi.

Bitkisel ağırlıklı beslenmeye daha fazla bağlılık, daha düşük tip 2 diyabet riskiyle ilişkili bulundu. İlişki özellikle meyve, sebze, tam tahıl, baklagil ve kuruyemiş gibi daha sağlıklı bitkisel besinlere ağırlık verildiğinde güçlendi.

Burada önemli bir bilimsel ayrıntı var: Bu çalışmalar büyük ölçüde gözlemsel nitelikte. Dolayısıyla sonuçlar sağlıklı bitkisel beslenme ile daha düşük diyabet riski arasında güçlü bir bağlantı olduğunu gösterse de tek başına bu beslenme biçiminin riskteki azalmanın doğrudan nedeni olduğunu kanıtlamıyor.

Sebzeler neden sofranın önemli parçalarından biri?

Sebzelerin avantajı yalnızca düşük kalorili olmalarından kaynaklanmıyor.

Sebzeler türlerine göre lif, vitaminler, mineraller ve çeşitli biyoaktif bileşikler sağlayabiliyor. Ayrıca tabağın önemli bir bölümünü sebzelerle oluşturmak, enerji yoğunluğu yüksek ve daha fazla işlenmiş yiyeceklerin porsiyonunun doğal olarak azalmasına yardımcı olabiliyor.

Fakat “ne kadar çok sebze, o kadar düşük diyabet riski” şeklinde basit bir denklem kurmak bilimsel açıdan doğru değil. Bazı eski meta-analizlerde toplam sebze tüketimi ile tip 2 diyabet riski arasındaki ilişki istatistiksel olarak belirgin bulunmadı.

Bu da beslenme araştırmalarının temel gerçeğini hatırlatıyor: Sağlık sonuçlarını genellikle tek bir yiyecekten ziyade toplam beslenme düzeni belirliyor.

Akdeniz tipi beslenme neden sürekli gündeme geliyor?

Sebze, baklagil, tam tahıl, meyve, kuruyemiş ve zeytinyağının öne çıktığı Akdeniz tipi beslenme, tip 2 diyabet araştırmalarında en fazla incelenen modeller arasında.

Bu beslenme biçimi yalnızca kan şekeri açısından değil; vücut ağırlığı, kan basıncı ve kan yağları gibi kalp-damar sağlığını ilgilendiren göstergeler açısından da araştırılıyor.

Benzer şekilde DASH ve sağlıklı bitkisel beslenme modellerinin ortak paydasında da çoğunlukla aynı tablo görülüyor: Daha fazla tam veya az işlenmiş bitkisel besin, daha fazla lif ve daha az rafine edilmiş ürün.

Dolayısıyla bilimsel veriler tek bir “diyabet diyeti”nden ziyade, farklı sağlıklı beslenme modellerinin kesiştiği ortak noktaları işaret ediyor.

İşlenmiş et konusunda veriler ne söylüyor?

Bitkisel besinlerin yanında tabağın diğer tarafı da önemli.

The Lancet Diabetes & Endocrinology’de yayımlanan ve 20 ülkedeki 31 kohorttan yaklaşık 1,97 milyon yetişkinin verilerini içeren geniş kapsamlı analizde, 107 binden fazla yeni tip 2 diyabet vakası değerlendirildi.

Daha yüksek işlenmiş et ve işlenmemiş kırmızı et tüketimi, tip 2 diyabet görülme sıklığının artmasıyla ilişkili bulundu. Analizde günlük her 50 gramlık ek işlenmiş et tüketimi yüzde 15, günlük her 100 gramlık ek işlenmemiş kırmızı et tüketimi ise yüzde 10 daha yüksek tip 2 diyabet görülme sıklığıyla bağlantılıydı.

Bu rakamların göreceli risk artışını ifade ettiği unutulmamalı. Ayrıca çalışma gözlemsel veriler içerdiği için tek başına et tüketiminin diyabete doğrudan neden olduğunu kanıtlamıyor.

Buna karşılık araştırmanın büyüklüğü ve farklı ülkelerden verileri içermesi, beslenmenin genel kalitesine ilişkin değerlendirmelere önemli katkı sağlıyor.

Düşük karbonhidratlı beslenme daha mı iyi?

Tip 2 diyabette düşük karbonhidratlı diyetler son yıllarda oldukça popüler hale geldi.

Bazı randomize kontrollü araştırmalarda düşük karbonhidratlı beslenmeyle kısa dönemde HbA1c, kilo ve trigliserit düzeylerinde iyileşmeler görülebiliyor. Ancak uzun dönemde hangi beslenme biçiminin üstün olduğu çok daha karmaşık.

Karbonhidratı azaltırken yerine ne konulduğu da önemli.

Sebzeler, kuruyemişler, baklagiller, bitkisel proteinler ve doymamış yağların ağırlık kazandığı bir düzen ile karbonhidratın azaltılıp işlenmiş veya doymuş yağdan zengin hayvansal ürünlerin artırıldığı bir beslenme metabolik açıdan aynı kabul edilemez.

Bu nedenle yalnızca günlük karbonhidrat yüzdesine bakmak tabağın önemli bir bölümünü gözden kaçırabilir.

Diyabetten korunmak isteyen biri tabağını nasıl düşünmeli?

Bilimsel bulguları günlük hayata tercüme ettiğimizde temel yaklaşım oldukça anlaşılır hale geliyor.

Tabağın önemli bölümünde sebzelere yer vermek, beyaz ve yoğun rafine tahıllar yerine mümkün olduğunca tam tahılları tercih etmek, mercimek, nohut ve kuru fasulye gibi baklagilleri düzenli beslenmenin parçası yapmak ve şekerli içeceklerle yoğun işlenmiş yiyecekleri sınırlamak sağlıklı beslenmenin temel taşları arasında bulunuyor.

Meyve suyu yerine bütün meyvenin, rafine tahıl yerine tam tahılın tercih edilmesi de besinin doğal yapısının ve lif içeriğinin korunmasına yardımcı oluyor.

Burada porsiyon miktarı da unutulmamalı. Sağlıklı kabul edilen bir besinin sınırsız tüketilmesi gerekmiyor. Özellikle diyabeti bulunan kişilerde toplam karbonhidrat miktarı, kullanılan ilaçlar, vücut ağırlığı ve günlük fiziksel aktivite kan şekeri yanıtını etkileyebilir.

Tek bir yiyecek diyabeti önleyebilir mi?

Hayır.

Ne mercimek ne yulaf ne brokoli ne de başka bir yiyecek tek başına tip 2 diyabeti önleyen veya tedavi eden bir araçtır.

Beslenme araştırmalarında en güçlü mesajlardan biri, tek bir “süper besin” aramak yerine sürdürülebilir beslenme düzenine odaklanılması gerektiğidir.

Vücut ağırlığının sağlıklı aralıkta tutulması, düzenli fiziksel aktivite, yeterli uyku, sigaradan uzak durma ve dengeli beslenme birlikte değerlendirildiğinde çok daha anlamlı bir tablo ortaya çıkar.

Diyabeti olanlar için önemli bir ayrıntı

Tip 2 diyabet tanısı bulunan kişilerin beslenme düzeninde yapacağı büyük değişiklikler kan şekeri değerlerini etkileyebilir.

Özellikle insülin veya kan şekerini düşüren bazı ilaçları kullanan kişilerde karbonhidrat miktarının hızlı ve belirgin biçimde değiştirilmesi kan şekerinin gereğinden fazla düşmesine yol açabilir. Bu nedenle mevcut tedaviyi kendi kendine değiştirmek yerine beslenme ve ilaç planının birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Yeni bilimsel derlemenin mesajı bir yasaklar listesi değil. Daha çok tabağın yönünü gösteren bir pusula niteliğinde: Daha az rafine edilmiş ürün, daha fazla lif, daha fazla tam tahıl, baklagil ve sebze; besin seçiminde ise yalnızca “bitkisel” etiketine değil, gerçek gıda kalitesine odaklanmak.

KAYNAKLAR

1. Nutrients – Plant-Based Nutrition and Type 2 Diabetes Mellitus: Prevention, Risk, Metabolic Health and the Role of Legumes, Dietary Fiber, and Red Meat – Frigo F, Fasching P, Brath H – 2026 – DOI: 10.3390/nu18162672
2. JAMA Internal Medicine – Association Between Plant-Based Dietary Patterns and Risk of Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis – Qian F ve arkadaşları – 2019 – DOI: 10.1001/jamainternmed.2019.2195
3. The Lancet Diabetes & Endocrinology – Meat consumption and incident type 2 diabetes: an individual-participant federated meta-analysis of 1·97 million adults with 100 000 incident cases from 31 cohorts in 20 countries – Li C ve arkadaşları – 2024 – DOI: 10.1016/S2213-8587(24)00179-7
4. Nutrients – The Effects of Legume Consumption on Markers of Glycaemic Control in Individuals with and without Diabetes Mellitus: A Systematic Literature Review of Randomised Controlled Trials – Bielefeld D, Grafenauer S, Rangan A – 2020 – DOI: 10.3390/nu12072123
5. Nutrients – Preventive Role of Diet Interventions and Dietary Factors in Type 2 Diabetes Mellitus: An Umbrella Review – 2020 – DOI: 10.3390/nu12092722

Yürüme hızı, tek ayak üzerinde durabilme, sandalyeden kalkma ve yerden yeniden ayağa doğrulma gibi oldukça basit görünen hareketlerin ileri yaşlarda sağlık durumu ve ölüm riski hakkında önemli ipuçları verebildiğini gösteren araştırmalar bulunuyor.

Ancak bu testlerin hiçbiri tek başına “kaç yıl yaşayacağınızı” söylemiyor. Araştırmalar esas olarak ilişki gösteriyor; kişinin gelecekteki yaşam süresini kesin biçimde tahmin etmiyor.

10 Saniye Tek Ayak Üzerinde Durabiliyor musunuz?

Bu konuda en fazla dikkat çeken araştırmalardan biri British Journal of Sports Medicine dergisinde yayımlandı.

Araştırmada 51-75 yaş arasındaki 1.702 yetişkinin, 10 saniye boyunca tek ayak üzerinde durup duramadığı değerlendirildi. Katılımcılar yaklaşık yedi yıl takip edildi.

Sonuçlara göre testi tamamlayamayan kişilerde, yaş, cinsiyet, vücut kitle indeksi ve bazı sağlık sorunları dikkate alındıktan sonra bile tüm nedenlere bağlı ölüm riski testi başarıyla tamamlayanlara göre yaklaşık %84 daha yüksek bulundu.

Bu sonuç, “10 saniye duramayan kişi erken ölür” anlamına gelmiyor.

Araştırma gözlemsel olduğu için denge kaybının doğrudan ölüme yol açtığını kanıtlamıyor. Ancak denge, vücudun pek çok sisteminin aynı anda çalışmasını gerektirdiğinden genel sağlık kapasitesi hakkında değerli bir işaret olabilir.

Tek ayak üzerinde dururken kaslar, eklemler, görme sistemi, iç kulaktaki denge mekanizması ve beyin sürekli olarak birlikte çalışıyor.

Bu sistemlerden bir veya birkaçındaki gerileme, kişinin dengesine de yansıyabiliyor.

Yürüme Hızınız da Önemli Bir Gösterge Olabilir

Yürüme hızı, geriatri alanında uzun süredir kullanılan işlevsel sağlık göstergelerinden biri.

Dokuz farklı çalışmadan elde edilen verilerin birlikte değerlendirildiği büyük bir analizde 65 yaş ve üzerindeki 34.485 kişi incelendi.

Sonuçlar, daha yüksek yürüme hızının daha iyi sağkalımla ilişkili olduğunu gösterdi.

Yürüme hızındaki her 0,1 metre/saniyelik artış, daha düşük ölüm riskiyle ilişkili bulundu.

Fakat burada da neden-sonuç ilişkisini dikkatli değerlendirmek gerekiyor.

Hızlı yürümek tek başına ömrü uzatan bir yöntem değil.

Yürüme hızı; kalp ve akciğer kapasitesi, kas kuvveti, eklem hareketliliği, sinir sistemi, denge ve genel sağlık durumunun ortak sonucunu yansıtıyor.

Bu nedenle kişinin ne kadar hızlı yürüyebildiği, vücudun farklı sistemlerinin birlikte ne kadar iyi çalıştığına dair pratik bir gösterge kabul ediliyor.

Sandalyeden Kalkıp Birkaç Metre Yürümek Neden Ölçülüyor?

Geriatri ve rehabilitasyon alanında kullanılan en bilinen testlerden biri Timed Up and Go, yani “Kalk ve Yürü Testi”.

Kişiden bir sandalyeden kalkması, yaklaşık üç metre yürümesi, dönmesi, sandalyeye geri gelmesi ve yeniden oturması isteniyor.

Bu sırada geçen süre ölçülüyor.

Test yalnızca yürüme hızını değil; ayağa kalkma gücü, denge, yön değiştirme, koordinasyon ve kontrollü biçimde yeniden oturabilme yeteneğini de değerlendiriyor.

60 yaş üzerindeki kişilerin incelendiği bir çalışmada test süresindeki her bir saniyelik artış, takip dönemindeki tüm nedenlere bağlı ölüm riskinde yaklaşık %5 artışla ilişkili bulundu.

Bu hareket günlük yaşamın küçük bir özeti gibi düşünülebilir:

Ayağa kalkmak, dengede durmak, yürümek, yön değiştirmek ve yeniden güvenli biçimde oturmak.

Asıl Dikkat Çekici Test: Yerden Kalkabiliyor musunuz?

2025 yılında European Journal of Preventive Cardiology dergisinde yayımlanan geniş bir çalışma, yerden oturup kalkma becerisinin uzun dönem sağlık sonuçlarıyla ilişkisini inceledi.

Araştırmaya 46-75 yaş arasındaki 4.282 kişi katıldı.

Katılımcılardan yere oturmaları ve ardından mümkün olduğunca ellerinden, dizlerinden veya başka destek noktalarından yardım almadan yeniden ayağa kalkmaları istendi.

Oturma ve kalkma hareketleri ayrı ayrı beşer puan üzerinden değerlendirildi.

El, diz veya ön kol gibi bir destek kullanılması halinde puan düşürüldü. Belirgin denge kaybında da puan kaybı oldu. En yüksek toplam puan 10 olarak belirlendi.

Katılımcılar ortanca 12,3 yıl takip edildi.

Bu dönemde 665 ölüm kaydedildi.

Sağlık durumu ve kalp-damar risk faktörleri hesaba katıldığında, testten 0-4 puan alan kişilerde doğal nedenlere bağlı ölüm riski, 10 puan alanlara göre yaklaşık 3,8 kat daha yüksek bulundu.

Kardiyovasküler ölümler açısından ilişki daha da güçlüydü.

Ancak araştırmanın önemli sınırlılıkları da var.

Katılımcıların yaklaşık %68'i erkekti ve çalışma genel toplumdan rastgele seçilmiş bir örneklem yerine özel bir klinikte değerlendirilen gönüllüler üzerinde gerçekleştirildi. Bu nedenle sonuçların bütün toplum gruplarına aynı şekilde genellenmesi mümkün değil.

Üstelik çalışma gözlemsel olduğundan düşük puanın ölümün doğrudan nedeni olduğu söylenemez.

Bu Hareketler Yaşlanma Hakkında Neden Bu Kadar Çok Şey Söylüyor?

Çünkü günlük hareket kabiliyeti tek bir organa bağlı değil.

Yerden kalkabilmek için bacak ve kalça kaslarının yeterli kuvvet üretmesi gerekiyor.

Dengede kalabilmek için gözlerden, iç kulaktan, eklemlerden ve kaslardan gelen bilgilerin beyinde doğru biçimde işlenmesi gerekiyor.

Yürüyebilmek için kalp, akciğerler, damar sistemi, kaslar, eklemler ve sinir sisteminin birlikte çalışması gerekiyor.

Bu nedenle fiziksel performans, vücudun farklı sistemlerinin ortak kapasitesini gösteren bir çeşit işlevsel sağlık göstergesi olarak kabul ediliyor.

Yaş ilerledikçe yalnızca kas miktarı değil, kasın gerektiği anda ne kadar hızlı güç üretebildiği de önem kazanıyor.

Merdiven çıkmak, tökezlediğinizde yeniden dengeyi sağlamak veya sandalyeden hızla doğrulmak, yalnızca kas kuvvetine değil, bu kuvvetin doğru zamanda kullanılmasına da bağlı.

Evde Denemek İsteyenler İçin Önce Güvenlik

Bu hareketlerin araştırmalarda belirli protokollerle ve çoğu zaman sağlık profesyonellerinin gözetiminde uygulandığını unutmamak gerekiyor.

Baş dönmesi, sık düşme öyküsü, ciddi denge problemi, nörolojik hastalık, önemli eklem sorunu, yakın zamanda geçirilmiş ameliyat veya belirgin hareket kısıtlılığı bulunan kişilerin bu testleri tek başına denemesi uygun olmayabilir.

Düşme riski olmayan sağlıklı kişiler ise güvenli bir ortamda kendi günlük hareket kapasitelerini gözlemleyebilir.

Örneğin sabit bir tezgâh veya duvarın yanında durarak tek ayak üzerinde kısa süre dengede kalıp kalamadıklarına bakabilirler.

Bir sandalyeden kollarını kullanmadan kalkmanın kolay mı yoksa zor mu olduğunu gözlemleyebilirler.

Yürürken dönüşlerde dengenin bozulup bozulmadığına dikkat edebilirler.

Ancak bu denemeler tıbbi tanı veya yaşam süresi testi değildir.

Özellikle yerden oturup kalkma testi sırasında düşme riski bulunduğundan, hareket kabiliyeti sınırlı kişilerin bunu tek başına denememesi daha güvenlidir.

Denge ve Hareket Kabiliyeti Geliştirilebilir mi?

İşin umut verici tarafı burada başlıyor.

Denge, kas gücü ve hareket kapasitesi yaşla birlikte azalabilse de tamamen değiştirilemez özellikler değiller.

Düzenli fiziksel aktivite, direnç egzersizleri ve denge çalışmaları ileri yaşlarda işlevsel kapasitenin korunmasına katkı sağlayabiliyor.

Dünya Sağlık Örgütü, 65 yaş ve üzerindeki yetişkinlere aerobik fiziksel aktivitenin yanı sıra kas güçlendirme çalışmalarını da öneriyor.

Ayrıca özellikle düşme riskinin azaltılması ve işlevsel kapasitenin korunması için denge ve kuvveti birlikte geliştiren çok bileşenli fiziksel aktivitelerin haftada en az üç gün yapılması öneriliyor.

Egzersiz programının kişinin yaşı, sağlık durumu ve fiziksel kapasitesine göre düzenlenmesi ise önemli.

Uzun Yaşamın Sorusu Yalnızca “Kaç Yaşındasınız?” Değil

Takvim yaşı herkes için aynı hızla ilerliyor.

Ancak aynı yaştaki iki kişinin fiziksel kapasitesi birbirinden çok farklı olabiliyor.

65 yaşındaki bir kişi merdivenleri rahatça çıkarken aynı yaştaki başka biri sandalyeden kalkarken bile destek almak zorunda kalabiliyor.

Longevity araştırmalarının giderek daha fazla üzerinde durduğu noktalardan biri de tam olarak bu:

Kaç yaşında olduğumuz kadar, o yaşta neleri yapabildiğimiz de önemli.

Tek ayak üzerinde 10 saniye durabilmek, hızlı yürümek veya yerden rahatça kalkmak geleceği kesin biçimde gösteren testler değil.

Ancak bilimsel çalışmalar, denge ve hareket kapasitesinin genel sağlık durumuyla yakından ilişkili olduğunu gösteriyor.

Uzun yaşam açısından asıl hedef yalnızca daha fazla yıl yaşamak değil; mümkün olduğunca uzun süre güçlü, dengeli, hareketli ve bağımsız kalabilmek.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: