Obezite cerrahisinin ardından bazı hastalarda ortaya çıkabilen tekrarlayan ve tehlikeli kan şekeri düşüşlerine karşı geliştirilen avexitide adlı deneysel ilaçtan güçlü Faz III sonuçları geldi.

Amylyx Pharmaceuticals, 18 Ağustos 2026’da açıkladığı üst düzey sonuçlarda, avexitide’in Roux-en-Y gastrik bypass ameliyatı sonrasında post-bariatrik hipoglisemi gelişen yetişkinlerde Faz III LUCIDITY çalışmasının temel hedefini karşıladığını duyurdu.

Ciddi kan şekeri düşüşleri yüzde 55 azaldı

Çalışmanın en dikkat çekici sonucu, klinik açıdan önemli kan şekeri düşüşlerinde görüldü.

Avexitide kullanan grupta Seviye 2 ve Seviye 3 hipoglisemi olaylarının birleşik görülme oranı, 16 haftalık tedavi döneminde plasebo grubuna kıyasla yüzde 55 daha düşük bulundu.

Sonuç istatistiksel olarak da oldukça güçlüydü.

Araştırmada Seviye 2 hipoglisemi, kan şekerinin ciddi biçimde düştüğü olayları; Seviye 3 ise kişinin yardım almak zorunda kalabileceği ağır hipoglisemi tablolarını ifade ediyor. Şiddetli ataklar bilinç kaybı, nöbet veya ciddi fiziksel ve zihinsel bozulmayla sonuçlanabiliyor.

Faz III çalışmaya 78 yetişkin katıldı

LUCIDITY, çok merkezli, randomize, çift kör ve plasebo kontrollü bir Faz III klinik araştırma olarak yürütüldü.

Çalışmaya Roux-en-Y gastrik bypass ameliyatından sonra post-bariatrik hipoglisemi gelişen 78 yetişkin dahil edildi.

Katılımcılar 3’e 2 oranında iki gruba ayrıldı. Bir gruba günde bir kez deri altından 90 miligram avexitide uygulanırken diğer grup plasebo aldı.

Çift kör tedavi dönemi 16 hafta sürdü. Çalışmada ayrıca yaklaşık 32 haftalık açık etiketli uzatma dönemi bulunuyor.

Yalnızca ana hedef değil, diğer ölçümler de olumlu

Şirketin açıkladığı sonuçlara göre LUCIDITY yalnızca temel hedefini karşılamakla kalmadı, araştırmanın bildirilen ikincil hedeflerinin tamamında da olumlu sonuç verdi.

Hastaların kendi kan şekeri ölçümleriyle belirlenen Seviye 2 hipoglisemi olaylarında, sürekli glikoz takip cihazlarının tespit ettiği ciddi düşüşlerde ve bağımsız olarak değerlendirilen Seviye 3 olaylarda avexitide lehine sonuç elde edildi.

Ancak bu sonuçlar şu aşamada şirket tarafından açıklanan üst düzey Faz III verileri niteliğinde. Gruplardaki olay sayıları ve bütün güvenlilik verilerinin ayrıntılı bilimsel sunum veya hakemli yayınla değerlendirilmesi gerekiyor.

Zayıflama ameliyatından sonra neden kan şekeri düşebiliyor?

Post-bariatrik hipoglisemi, özellikle Roux-en-Y gastrik bypass ameliyatından sonra bazı kişilerde gelişebilen kronik bir metabolizma sorunu.

Yemeklerden sonra bağırsaklardan GLP-1 adlı hormonun aşırı miktarda salgılanması, pankreasın gereğinden fazla insülin üretmesine neden olabiliyor.

Bunun sonucunda kan şekeri yemekten bir süre sonra normal sınırların çok altına düşebiliyor.

Bazı hastalarda bu durum yalnızca hafif halsizlik veya terlemeye yol açarken, daha ağır vakalarda kafa karışıklığı, görme bozukluğu, bilinç kaybı, nöbet ve dışarıdan yardım gerektiren ciddi ataklar görülebiliyor.

GLP-1 ilaçlarının ters yönünde çalışıyor

Avexitide’in bilimsel açıdan ilginç taraflarından biri, son yıllarda obezite ve diyabet tedavisinin merkezine yerleşen GLP-1 mekanizmasını ters yönde hedeflemesi.

Semaglutid ve benzeri yaygın ilaçlar GLP-1 reseptörünü aktive ederken, avexitide bir GLP-1 reseptör antagonisti, yani bu reseptörün etkisini engelleyen bir molekül olarak geliştiriliyor.

Post-bariatrik hipoglisemide sorun, GLP-1 etkisinin yetersiz olması değil, bazı hastalarda aşırı güçlü hale gelmesi.

Avexitide, pankreastaki beta hücrelerinde GLP-1 reseptörünü bloke ederek aşırı insülin salınımını azaltmayı ve böylece kan şekerinin tehlikeli düzeylere düşmesini önlemeyi amaçlıyor.

Diyet tedavisine rağmen sorun yaşayan hastalar seçildi

LUCIDITY çalışmasına yalnızca ameliyat geçirmiş herkes alınmadı.

Katılımcıların Roux-en-Y gastrik bypass operasyonunun üzerinden en az bir yıl geçmiş olması, post-bariatrik hipoglisemi tanısının doğrulanması ve beslenme düzenlemelerine rağmen hipoglisemi ataklarının devam etmesi gerekiyordu.

Çalışmanın başlangıcındaki üç haftalık takip döneminde hastaların en az üç ayrı hipoglisemi olayı yaşamış olması da katılım koşulları arasında yer aldı.

Bu nedenle sonuçlar, özellikle diyet ve yaşam tarzı önlemleriyle yeterince kontrol edilemeyen hasta grubunu ilgilendiriyor.

Güvenlilik açısından yeni bir büyük sorun açıklanmadı

Amylyx, avexitide’in çalışma boyunca genel olarak iyi tolere edildiğini ve güvenlilik profilinin olumlu olduğunu bildirdi.

Ancak üst düzey açıklamada yan etkilerin bütün ayrıntıları ve gruplar arasındaki oranları henüz paylaşılmadı.

Bu nedenle ilacın yarar-risk dengesine ilişkin kesin değerlendirme için tam Faz III verilerinin görülmesi önem taşıyor.

Henüz onaylanmış bir ilaç değil

Faz III çalışmasının başarılı olması, avexitide’in hastalarda rutin kullanılmak üzere FDA tarafından onaylandığı anlamına gelmiyor.

Avexitide hâlen araştırma aşamasında bulunuyor.

Bununla birlikte FDA daha önce avexitide’e post-bariatrik hipoglisemi için Breakthrough Therapy, yani Çığır Açan Tedavi statüsü vermişti. Bu statü, ciddi hastalıklarda mevcut seçeneklere göre anlamlı iyileşme potansiyeli gösteren tedavilerin geliştirme ve değerlendirme sürecini hızlandırmayı amaçlıyor.

İlk onaylı tedavi olma potansiyeli taşıyor

Post-bariatrik hipogliseminin yönetiminde beslenme düzenlemeleri temel yaklaşım olmaya devam ediyor. Ancak ağır ve tekrarlayan atakları bulunan kişiler için tedavi seçenekleri sınırlı.

Amylyx, avexitide’in bu hasta grubuna yönelik ilk onaylı tedavi olma potansiyelini taşıdığını belirtiyor.

Faz III çalışmasının FDA ile önceden üzerinde anlaşılmış temel hedefi karşılamış olması, olası ruhsat başvurusu açısından önemli bir eşik niteliğinde. Yine de nihai karar ancak düzenleyici kurumun tüm etkinlik ve güvenlilik verilerini değerlendirmesinden sonra verilecek.

Türkiye’deki hastalar açısından ne anlama geliyor?

Türkiye’de de obezite cerrahisi uygulanan hasta sayısının artması, operasyon sonrası uzun dönem metabolik sorunların takibini önemli hale getiriyor.

LUCIDITY sonuçlarının ruhsat sürecine dönüşmesi halinde avexitide, özellikle Roux-en-Y gastrik bypass sonrasında tekrarlayan ciddi hipoglisemi yaşayan ve beslenme düzenlemeleriyle yeterli kontrol sağlanamayan belirli hastalar için yeni bir tedavi seçeneği oluşturabilir.

Türkiye’de kullanıma girebilmesi için ise uluslararası ruhsat sürecinin ardından TİTCK değerlendirmesi, erişim koşulları ve olası geri ödeme kararları gibi aşamaların ayrıca tamamlanması gerekecek.

Güçlü sonuç, ancak tam veriler henüz bekleniyor

LUCIDITY’nin yüzde 55’lik azalma göstermesi, post-bariatrik hipoglisemi gibi tedavi seçeneğinin sınırlı olduğu bir hastalık açısından dikkat çekici.

Bununla birlikte mevcut açıklama henüz hakemli tam Faz III makalesi değil.

Asıl tablo; hipoglisemi olaylarının mutlak sayıları, hastaların günlük yaşamına etkisi, uzun dönem güvenlilik verileri ve açık etiketli uzatma çalışmasının sonuçlarının ayrıntılı biçimde açıklanmasıyla netleşecek.

Bu nedenle gelişme güçlü bir Faz III başarısı olarak değerlendirilebilir, ancak henüz onaylanmış yeni bir tedavi olarak sunulmamalı.

KAYNAKLAR

• Amylyx Pharmaceuticals
• LUCIDITY Faz III klinik araştırması
• Stanford University School of Medicine
• PREVENT klinik araştırması
• Metabolism: Clinical and Experimental

Diyet yapmadan daha fazla kalori yakmak, metabolizmayı hızlandırmak ve kısa sürede kilo vermek… Bu vaatler bugün olduğu gibi yaklaşık bir asır önce de insanların ilgisini çekiyordu. Ancak 1930’larda hızla yayılan bir kimyasal, kısa süre içinde tıp ve ilaç güvenliği tarihinin en çarpıcı örneklerinden birine dönüştü.
Maddenin adı 2,4-dinitrofenol, kısa adıyla DNP idi.
DNP kullananlarda kilo kaybı görülebiliyordu. Bunun nedeni, hücrelerin enerji üretim sistemine müdahale ederek vücudun daha fazla enerji harcamasına yol açmasıydı. Fakat kilo kaybına neden olan mekanizma ile ağır zehirlenmeye neden olan mekanizma birbirinden ayrı değildi.
Sistem kontrolden çıktığında sonuç yalnızca kilo kaybı değildi. Vücut sıcaklığında tehlikeli yükselme, aşırı terleme, hızlı kalp atımı, solunum güçlüğü, organ hasarı ve ölüm görülebiliyordu.
DNP’nin öyküsü bu nedenle yalnızca eski bir zayıflama ürününün hikâyesi değil. Bir maddenin kilo verdirmesinin, onun güvenli bir tedavi olduğu anlamına gelmediğini gösteren önemli bir tıp tarihi dersi.
Dinitrofenol aslında neydi?
DNP başlangıçta obezite tedavisi için geliştirilmiş klasik bir ilaç değildi. Sanayide kullanılan bir kimyasaldı; boya, kimya ve mühimmat üretimi gibi farklı alanlarda kullanım geçmişi bulunuyordu.
Birinci Dünya Savaşı döneminde DNP ile çalışan mühimmat işçilerinde aşırı terleme, vücut sıcaklığında yükselme ve kilo kaybı gibi etkilerin fark edilmesi, kimyasalın metabolizma üzerindeki etkisine dikkat çekti.
Bu gözlemler daha sonra araştırmacıları DNP’nin kilo verme amacıyla kullanılıp kullanılamayacağını incelemeye yöneltti.
1933 yılında Stanford Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Maurice L. Tainter, A. B. Stockton ve W. C. Cutting, JAMA’da 113 ardışık obezite vakasına ilişkin sonuçlarını yayımladı.
Araştırmacılar DNP’nin metabolizma hızını belirgin biçimde artırabildiğini ve kilo kaybına yol açabildiğini bildiriyordu.
Dönemin koşullarında bu sonuç oldukça dikkat çekiciydi.
Kilo vermek isteyen insanlara, vücudun daha fazla enerji harcamasını sağlayan bir madde sunulmuştu.
Ancak kısa süre içinde bunun ağır bir bedeli olabileceği anlaşılmaya başladı.
DNP vücutta nasıl kilo kaybına yol açıyordu?
İnsan hücrelerinde enerji üretiminin büyük bölümü mitokondri adı verilen küçük yapılarda gerçekleşir. Mitokondriler, besinlerden gelen enerjinin hücrenin kullanabileceği biçime dönüştürülmesinde önemli rol oynar.
DNP bu sistemdeki normal eşleşmeyi bozar.
Normal koşullarda besinlerden elde edilen enerjinin önemli bir bölümü hücrelerin kullanabileceği enerji molekülü olan ATP’ye dönüştürülür. DNP ise bu sürecin verimliliğini düşürür ve enerjinin daha büyük bölümünün ısı olarak açığa çıkmasına neden olur.
Bunun sonucunda vücut aynı işi yapabilmek için daha fazla yakıt tüketmeye başlar. Enerji harcaması yükselir ve kilo kaybı görülebilir.
Ancak burada güvenli biçimde çevrilebilecek bir “metabolizma düğmesi” yoktur.
Enerjinin kontrolsüz biçimde ısıya dönüşmesi vücut sıcaklığını tehlikeli düzeylere yükseltebilir. Kalp ve solunum sistemi hızlanırken hücrelerin normal enerji dengesi de bozulabilir.
Başka bir ifadeyle DNP’nin kilo verdiren özelliği, aynı zamanda onu tehlikeli yapan özelliğidir.
1934’te en az 100 bin kişinin kullandığı tahmin ediliyordu
DNP’nin kilo kaybı üzerindeki etkisinin duyulmasının ardından kullanım olağanüstü hızla yayıldı.
1934 yılında yayımlanan dönem verilerinde, Amerika Birleşik Devletleri’nde muhtemelen en az 100 bin kişinin DNP ile tedavi edildiği tahmin ediliyordu.
Bu rakam modern bir ulusal kayıt sisteminden elde edilmiş kesin bir kullanıcı sayısı değildir. Dönemin araştırmacılarının, piyasadaki kullanım hacmine dayanarak yaptığı tahmindir. Ancak DNP’nin yalnızca kısa bir süre içinde ne ölçüde yaygınlaştığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Çok sayıda üretici DNP içeren zayıflama ürünlerini piyasaya sürdü. Bazı ürünler doğrudan tüketiciye ulaşıyordu.
Burada dönemin ilaç mevzuatı büyük önem taşıyordu.
1930’ların başında Amerika Birleşik Devletleri’nde bugün bildiğimiz anlamda, yeni bir ilacın piyasaya çıkmadan önce güvenli olduğunun FDA’ya gösterilmesini zorunlu tutan sistem henüz yoktu.
Bu nedenle DNP’yi bugünkü anlamıyla “FDA onaylı bir zayıflama ilacı” olarak tanımlamak doğru değildir. DNP 1930’larda hekimler tarafından kilo verme amacıyla kullanılmış olsa da FDA tarafından farmasötik bir ürün olarak onaylanmış değildi.
Kilo kaybının ardından ciddi yan etkiler ortaya çıktı
DNP kullananların sayısı arttıkça sağlık sorunlarına ilişkin bildirimler de çoğalmaya başladı.
DNP kullanımı ve zehirlenmesiyle ilişkilendirilen etkiler arasında:
aşırı terleme,
vücut sıcaklığında belirgin yükselme,
hızlı kalp atımı,
hızlı solunum,
bulantı ve kusma,
cilt döküntüleri,
sinir sistemi sorunları,
kas hasarı,
organ yetmezliği
yer alıyordu.
En dikkat çekici komplikasyonlardan biri ise katarakt oldu.
1930’ların ortalarında DNP kullanan kişilerde göz merceğinin saydamlığını kaybetmesine yol açan katarakt vakaları bildirilmeye başlandı. Vakaların artması, DNP’nin güvenliği konusundaki endişelerin büyümesine önemli ölçüde katkıda bulundu.
Ölüm vakaları da bildiriliyordu.
Modern toksikoloji bilgileri, DNP zehirlenmesinin en tehlikeli özelliklerinden birinin kontrol edilemeyen vücut sıcaklığı artışı olduğunu gösteriyor.
Bu yalnızca sıradan bir ateş değildir. Hücrelerin enerji üretimindeki dengenin bozulması nedeniyle vücut sürekli ısı üretebilir ve normal soğutma mekanizmaları yetersiz kalabilir.
Bu durum kalp, böbrekler, kaslar, beyin ve diğer organları etkileyen ağır bir zehirlenme tablosuna dönüşebilir.
“Az alınırsa güvenlidir” düşüncesi neden tehlikeli?
DNP’nin en büyük sorunlarından biri, toksik etkilerinin kişiden kişiye değişebilmesi ve güvenli kullanım sınırının belirlenememiş olmasıdır.
Bir kişide belirli miktarda ortaya çıkan etkiler, başka bir kişide daha ağır seyredebilir. Çevre sıcaklığı, kişinin genel sağlık durumu ve kullanılan miktar gibi etkenler de zehirlenmenin şiddetini etkileyebilir.
Bu nedenle DNP için kilo verme amacıyla kabul edilmiş güvenli bir kullanım şekli veya güvenilir bir doz bulunmamaktadır.
Modern toksikoloji literatüründe DNP’ye bağlı ağır zehirlenmeler ve ölümler bildirilmeye devam etmektedir.
Dolayısıyla “çok az kullanılırsa sorun olmaz” düşüncesi bilimsel olarak güvenli kabul edilemez.
FDA neden başlangıçta hemen müdahale edemedi?
DNP hikâyesinin en önemli bölümlerinden biri, 1930’lardaki ilaç mevzuatının sınırlarını göstermesidir.
Amerika Birleşik Devletleri’nde yürürlükte bulunan 1906 tarihli Food and Drugs Act, yanlış etiketlenmiş veya içeriği konusunda tüketiciyi yanıltan gıda ve ilaçlarla mücadelede önemli bir adımdı.
Ancak sistemin büyük boşlukları vardı.
Yeni bir ilacın piyasaya çıkmadan önce güvenli olduğunun üretici tarafından kanıtlanması zorunlu değildi. FDA’nın da yalnızca bir ürünün doğası gereği tehlikeli olması nedeniyle onu piyasadan kaldırabilecek bugünkü düzeyde yetkileri bulunmuyordu.
DNP konusunda ayrıca önemli bir hukuki sorun daha vardı. FDA’nın tarihsel kayıtlarına göre DNP içeren bazı ürünler dönemin mevzuatı kapsamında ilaçtan çok kozmetik ürün olarak değerlendirildiği için yasanın erişiminin dışında kalabiliyordu.
DNP böylece dönemin tüketici ve ilaç güvenliği sistemindeki eksiklikleri görünür hale getiren örneklerden biri oldu.
Ancak önemli bir tarihsel ayrım var:
1938’de çıkarılan yeni ilaç yasasının tek nedeni DNP değildi.
Asıl kırılma 1937’deki Elixir Sulfanilamide faciasıyla geldi
1930’larda ilaç güvenliği konusunda tartışmalar giderek büyürken 1937’de çok daha büyük bir facia yaşandı.
Elixir Sulfanilamide adıyla satılan sıvı bir ilaçta çözücü olarak zehirli dietilen glikol kullanılmıştı.
Ürün piyasaya çıkmadan önce güvenliği test edilmemişti.
Sonuç felaketti.
FDA’nın tarihsel kayıtlarına göre 107 kişi hayatını kaybetti ve ölenlerin önemli bölümünü çocuklar oluşturuyordu.
Bu olay kamuoyunda büyük tepki yarattı ve yıllardır tartışılan kapsamlı ilaç düzenlemesinin kabul edilmesini hızlandırdı.
1938’de Federal Food, Drug, and Cosmetic Act kabul edildi.
Yeni düzenlemeyle yeni ilaçların piyasaya çıkmadan önce güvenli olduklarını gösteren bilgilerin FDA’ya sunulması zorunlu hale geldi. Kurumun ürün güvenliği üzerindeki yetkileri de önemli ölçüde genişledi.
Bu nedenle DNP, mevzuattaki eksiklikleri gösteren önemli örneklerden biri olarak görülmelidir; 1938 yasasının çıkışını tek başına DNP’ye bağlamak doğru değildir.
1938 yasası ilaçların etkili olduğunu da kanıtlamayı zorunlu kıldı mı?
Hayır.
Bu ayrım ilaç tarihi açısından önemlidir.
1938 düzenlemesi esas olarak ilaç güvenliğini merkeze aldı. Yeni ilaçların piyasaya girmeden önce güvenli olduklarına ilişkin verilerin değerlendirilmesini zorunlu hale getirdi.
Bir ilacın yalnızca güvenli değil, aynı zamanda gerçekten etkili olduğunun bilimsel olarak gösterilmesi yönündeki açık yasal zorunluluk ise 1962’de kabul edilen Kefauver-Harris değişiklikleriyle geldi.
Modern ilaç onay sisteminin bugünkü biçimine ulaşması böylece onlarca yıl süren bir süreç sonunda gerçekleşti.
1938’de DNP için ne değişti?
DNP’nin ciddi yan etkileri 1930’lar boyunca giderek daha görünür hale geldi.
ABD Zehirli Maddeler ve Hastalık Kayıt Ajansı’nın toksikoloji değerlendirmesine göre FDA, 1938’de DNP’yi son derece tehlikeli ve insan tüketimine uygun olmayan bir madde olarak ilan etti.
DNP’nin kilo verme amacıyla tıbbi kullanımı ciddi sağlık etkileri ve ölümler nedeniyle sona erdi.
Burada önemli bir nokta var:
DNP, kilo kaybına yol açmadığı için terk edilmedi.
Tam tersine, metabolizma hızını artırabiliyor ve kilo kaybına neden olabiliyordu.
Sorun bunu güvenli biçimde yapamamasıydı.
Bu ayrım, DNP hikâyesinin en önemli derslerinden biridir.
DNP ortadan kaybolmadı
DNP’nin hikâyesi 1930’larda tamamen sona ermedi.
On yıllar sonra madde özellikle hızlı yağ kaybı isteyen bazı vücut geliştirme çevrelerinde yeniden ortaya çıktı. İnternet üzerinden insan tüketimine uygun olmayan ürünler şeklinde satılması da yeni zehirlenme vakalarına yol açtı.
Modern tıp literatüründe DNP kullanımından sonra gelişen ağır hipertermi, çoklu organ yetmezliği ve ölüm vakaları bildirilmiştir.
Bu nedenle DNP geçmişte kalmış zararsız bir “eski ilaç” değildir.
İnsanlarda kilo verme amacıyla güvenli ve onaylanmış bir tedavi değildir.
DNP zehirlenmesinde hangi belirtiler görülebilir?
DNP alındığında zehirlenme hızla ağırlaşabilir.
Özellikle:
olağan dışı yoğun terleme,
vücut sıcaklığında hızla yükselme,
hızlı kalp atımı,
hızlı veya güçlükle soluma,
bulantı ve kusma,
ciltte kızarma,
belirgin huzursuzluk,
bilinç değişikliği,
kaslarda ciddi güçsüzlük veya sertlik,
nöbet
gibi belirtiler ağır zehirlenmeye işaret edebilir.
DNP aldığı bilinen veya bundan şüphelenilen bir kişide belirtilerin ortaya çıkmasını beklemek doğru değildir.
DNP maruziyeti acil tıbbi değerlendirme gerektirir.
DNP’nin hikâyesinden bugün ne öğrenebiliriz?
Dinitrofenol hikâyesini çarpıcı yapan nokta, kilo verdirici etkisinin bütünüyle uydurma olmamasıdır.
DNP gerçekten metabolizma hızını artırabiliyordu.
Gerçekten enerji tüketimini yükseltebiliyordu.
Gerçekten kilo kaybına yol açabiliyordu.
Fakat bir ürünün etkili olması, onun güvenli olduğu anlamına gelmez.
Modern tıpta bir tedavinin yalnızca işe yarayıp yaramadığına bakılmaz. Hangi miktarlarda güvenli olduğu, yan etkileri, diğer maddelerle etkileşimleri, kimlerin daha fazla risk taşıdığı ve yararının riskinden üstün olup olmadığı da değerlendirilir.
1930’ların DNP deneyimi, yaklaşık bir asır sonra bile geçerliliğini koruyan bir sağlık dersini hatırlatıyor:
Hızlı sonuç vaat eden bir yöntem, güvenli ve sağlıklı bir yöntem olmayabilir.
DNP’nin öyküsü, ilaç güvenliği kurallarının neden yalnızca bürokratik bir formalite olmadığının da güçlü tarihsel örneklerinden biri olmaya devam ediyor.
KAYNAKLAR
JAMA – Use of Dinitrophenol in Obesity and Related Conditions: A Progress Report – M. L. Tainter, A. B. Stockton, W. C. Cutting – 1933 – DOI: 10.1001/jama.1933.02740440032009
JAMA – Dinitrophenol in the Treatment of Obesity: Final Report – M. L. Tainter, A. B. Stockton, W. C. Cutting – 1935 – DOI: 10.1001/jama.1935.02760310006002
American Journal of Public Health and the Nation’s Health – Use of Dinitrophenol in Nutritional Disorders – M. L. Tainter, W. C. Cutting, A. B. Stockton – 1934
Regulatory Toxicology and Pharmacology – Dinitrophenol and Obesity: An Early Twentieth-Century Regulatory Dilemma – Eric Colman – 2007 – DOI: 10.1016/j.yrtph.2007.03.006
Journal of Medical Toxicology – 2,4-Dinitrophenol (DNP): A Weight Loss Agent with Significant Acute Toxicity and Risk of Death – Johann Grundlingh, Paul I. Dargan, Marwa El-Zanfaly, David M. Wood – 2011 – DOI: 10.1007/s13181-011-0162-6
Survey of Ophthalmology – Diet Pills and the Cataract Outbreak of 1935: Reflections on the Evolution of Consumer Protection Legislation – Curtis E. Margo, Lynn E. Harman – 2014 – DOI: 10.1016/j.survophthal.2014.02.005
Agency for Toxic Substances and Disease Registry – Toxicological Profile for Dinitrophenols – 2021
ABD Gıda ve İlaç Dairesi – 80 Years of the Federal Food, Drug, and Cosmetic Act – 2018
ABD Gıda ve İlaç Dairesi – Milestones of Drug Regulation in the United States – 2026

Karara konu uyuşmazlıkta, 18 Ocak 2014 tarihinde usulüne uygun muayenehanesi bulunan bir öğretim üyesi hekimin, daha sonra yapılan kanuni düzenleme nedeniyle muayenehanesini kendi iradesi dışında kapatmak zorunda kaldığı belirtildi.

Hekimin mesai saatleri dışında yeniden muayenehane faaliyeti yürütmek amacıyla yaptığı başvurunun idare tarafından kabul edilmemesi üzerine konu yargıya taşındı.

Danıştay 10. Dairesi kararını verdi

Yargılama sürecinde muayenehane faaliyetinin yeniden sürdürülmesine yönelik talebin reddedilmesine ilişkin idari işlemin iptaline karar verildi.

Uyuşmazlığın temyiz aşamasında dosyayı inceleyen Danıştay 10. Dairesi ise valiliğin temyiz istemini reddetti. Böylece işlemin iptaline ilişkin yargı kararı onanmış oldu.

Danıştay 10. Dairesinin kararı 4 Şubat 2026 tarihinde verildi.

Kararın esas numarası 2022/2643, karar numarası ise 2026/342 olarak kayıtlara geçti.

18 Ocak 2014 tarihi belirleyici

Kararda öne çıkan en önemli ayrıntılardan biri 18 Ocak 2014 tarihi oldu.

Buna göre, bu tarihte usulüne uygun biçimde muayenehanesi bulunan ve serbest meslek faaliyetinde bulunan öğretim üyesi hekimin, daha sonra yürürlüğe giren kanuni düzenleme nedeniyle muayenehanesini kendi iradesi dışında kapatmak zorunda kalması dikkate alındı.

Danıştay, bu durumdaki öğretim üyesi hekimin mesai saatleri sonrasında muayenehane faaliyetini yeniden sürdürebilmesine ilişkin işlemin iptaline yönelik kararı hukuka uygun buldu.

Karar tüm öğretim üyeleri için genel bir hak anlamına gelmiyor

Kararın kapsamı açısından 18 Ocak 2014 tarihinde muayenehane faaliyetinin bulunup bulunmadığı önem taşıyor.

Bu nedenle kararın, halen görev yapan bütün öğretim üyesi hekimlere herhangi bir şart aranmaksızın yeni muayenehane açma hakkı tanıdığı şeklinde değerlendirilmemesi gerekiyor.

Karar özellikle 18 Ocak 2014 tarihinde usulüne uygun muayenehanesi bulunan, ancak sonraki kanuni düzenleme nedeniyle bu faaliyeti kendi iradesi dışında sonlandırmak zorunda kalan öğretim üyesi hekimler açısından önem taşıyor.

Söz konusu tarihte muayenehanesi bulunmayan öğretim üyelerinin ise yalnızca bu karardan hareketle sonradan muayenehane açma hakkına sahip olduğu sonucu çıkmıyor.

Benzer durumdaki hekimler açısından önem taşıyor

Danıştay’ın kararı, aynı veya benzer hukuki durumda bulunan öğretim üyesi hekimlerin başvuruları ve devam eden uyuşmazlıklar bakımından önem taşıyor.

Bununla birlikte her başvurunun kendi koşulları içerisinde değerlendirilmesi gerekiyor. Hekimin 18 Ocak 2014 tarihindeki hukuki statüsü, o tarihte usulüne uygun bir muayenehanesinin bulunması ve faaliyetin hangi nedenle sona erdiği değerlendirmede belirleyici unsurlar arasında yer alıyor.

Kararın künyesi

Danıştay 10. Daire
Esas No: 2022/2643
Karar No: 2026/342
Karar Tarihi: 04.02.2026

Bir hastalığı iyileştirmek için hastaya bilerek başka bir hastalık bulaştırmak, günümüz tıbbının ölçüleriyle oldukça ürkütücü geliyor. Ancak 20. yüzyılın başında hekimlerin karşısında, insanın kişiliğini ve zihinsel yetilerini değiştirebilen, felce yol açabilen ve çoğu zaman ağır seyreden bir tablo vardı: nörosifilize bağlı ilerleyici felç.
Henüz penisilin yoktu. Frenginin, yani sifilizin beyni ve sinir sistemini tuttuğu ağır vakalarda etkili tedavi seçenekleri son derece sınırlıydı.
Avusturyalı psikiyatrist Julius Wagner-Jauregg ise yıllardır dikkatini çeken bir gözlemden yola çıktı: Bazı psikiyatri hastalarında ağır ateşli hastalıkların ardından belirtiler geçici olarak hafifliyor gibiydi.
Bu fikir onu tıp tarihinin en sıra dışı tedavilerinden birine götürdü.
Hastalara bilerek sıtma bulaştırdı.
Hedef genel olarak frengi değil, ağır nörosifilizdi
Frengi, Treponema pallidum adlı bakterinin neden olduğu bir enfeksiyon hastalığıdır. Tedavi edilmediğinde yıllar içinde farklı organları etkileyebilir.
Enfeksiyon sinir sistemini tuttuğunda nörosifiliz adı verilen tablo ortaya çıkabilir. Nörosifiliz yalnızca hastalığın çok geç döneminde görülmek zorunda değildir; sinir sistemi tutulumu enfeksiyonun farklı dönemlerinde gelişebilir.
Ancak antibiyotiklerden önce hekimleri özellikle çaresiz bırakan tablolardan biri, dönemin kaynaklarında “dementia paralytica”, “progressive paralysis” veya “general paresis” olarak adlandırılan ağır nörosifiliz biçimiydi.
Hastalarda zamanla kişilik değişiklikleri, davranış bozuklukları, hafıza ve düşünme yetilerinde gerileme, konuşma sorunları, hareket bozuklukları ve felç görülebiliyordu.
Hastalık ilerlediğinde yaşamı tehdit edebiliyordu.
Bu nedenle malaryoterapiyi genel olarak bütün frengi hastalarına uygulanan bir yöntem gibi düşünmek doğru değil. Yöntem esas olarak nörosifilize bağlı ağır ilerleyici felç tablolarında kullanıldı.
Wagner-Jauregg’in aklına neden ateş geldi?
Julius Wagner-Jauregg ateşli hastalıkların psikiyatrik belirtiler üzerindeki etkisiyle 19. yüzyılın sonlarından itibaren ilgileniyordu.
O yıllarda kontrollü klinik araştırmaların, antibiyotiklerin ve günümüzdeki modern tedavi seçeneklerinin bulunmadığını hatırlamak gerekiyor.
Hekimler bazen ateşin hastalıkların seyrini değiştirebileceği düşüncesinden hareket ederek “ateş tedavisi” olarak çevrilebilecek yöntemleri deniyordu.
Wagner-Jauregg’in dikkatini çeken nokta, bazı ağır psikiyatrik tabloların yüksek ateşle seyreden enfeksiyonlardan sonra düzelme gösterebilmesiydi.
En sonunda bu gözlemini nörosifilize bağlı ilerleyici felç üzerinde sınamaya karar verdi.
1917’de dokuz hastaya sıtma bulaştırıldı
1917 yılında Wagner-Jauregg, ilerleyici felci bulunan dokuz hastaya sıtmalı bir kişiden alınan enfekte kanı vererek sıtma oluşturdu.
İlk gözlemlerinde dokuz hastanın altısında belirgin iyileşme bildirildi.
Ancak bu sonuçları bugünün anlamıyla “altı hasta iyileşti” şeklinde yorumlamak doğru değil. Tarihsel kayıtlara göre iyileşme gösteren hastaların önemli bir bölümünde daha sonra hastalık yeniden ilerledi veya kalıcı düzelme sağlanamadı.
Üstelik hasta sayısı son derece küçüktü. Kontrol grubu yoktu; hastaların seçimi, sonuçların değerlendirilmesi ve takip yöntemleri günümüzde beklenen klinik araştırma standartlarından çok uzaktı.
Buna rağmen, o dönemde büyük ölçüde çaresiz kabul edilen bir hastalıkta gözlenen düzelmeler tıp dünyasında büyük ilgi uyandırdı.
Böylece malaryoterapi ya da sıtma tedavisi olarak bilinen yöntem doğdu.
Hastalar önce sıtmaya yakalanıyor, sonra sıtma tedavi ediliyordu
Yöntemin mantığı oldukça sıra dışıydı.
Hastalara tekrarlayan yüksek ateş nöbetleri oluşturabilen sıtma bulaştırılıyor, belirli sayıda ateş atağından sonra sıtma kinin gibi dönemin mevcut ilaçlarıyla tedavi edilmeye çalışılıyordu.
Başka bir ifadeyle hekimler, kontrol edebileceklerini düşündükleri ikinci bir enfeksiyonu, tedavisi çok daha zor olan nörosifilize bağlı ilerleyici felce karşı kullanıyordu.
Sıtmanın tercih edilmesinin önemli nedenlerinden biri de buydu: Hastalığın yüksek ateş oluşturduğu biliniyor ve sıtmaya karşı kinin gibi bir tedavi seçeneği bulunuyordu.
Peki yüksek ateş nörosifilize nasıl etki ediyordu?
Dönemin temel düşüncesi, tekrarlayan yüksek ateşin frengiye neden olan Treponema pallidum bakterisi için elverişsiz bir ortam yaratabileceğiydi.
Ateşin bağışıklık sistemi üzerindeki etkilerinin de rol oynayabileceği düşünülüyordu.
Ancak malaryoterapinin nasıl etki etmiş olabileceği konusunda geçmişte ileri sürülen açıklamaları bugün kesinleşmiş bir mekanizma gibi sunmak doğru değil.
Daha da önemlisi, yöntemin gerçekten ne kadar etkili olduğu konusunda dönemin sonuçlarını günümüzün klinik araştırmalarıyla doğrudan karşılaştırmak mümkün değil.
1992 yılında JAMA’da yayımlanan tarihsel değerlendirme, dönemin araştırma yöntemlerindeki eksiklikler nedeniyle malaryoterapinin gerçek yararının kesin biçimde ölçülemeyeceğine dikkat çekti.
Bu nedenle hikâyeyi “sıtma nörosifilizi kesin olarak iyileştiriyordu” şeklinde anlatmak bilimsel açıdan doğru olmaz.
Buna rağmen tedavi dünyaya yayıldı
Wagner-Jauregg’in sonuçları tıp dünyasında büyük yankı uyandırdı.
Antibiyotiklerin bulunmadığı bir çağda, ağır nörosifiliz karşısında başka seçeneklerin çok sınırlı olması yöntemin farklı ülkelerde uygulanmasına yol açtı.
Malaryoterapi bir süre nörosifilize bağlı ilerleyici felcin en önemli tedavi yöntemlerinden biri haline geldi.
Bugünden bakıldığında yöntem son derece tehlikeli görünse de dönemin hekimleri farklı bir risk hesabı yapıyordu: Bir tarafta ilerleyen ve yaşamı tehdit eden nörosifiliz, diğer tarafta ise oluşturulduktan sonra kininle kontrol edilmeye çalışılabilecek sıtma vardı.
Ancak bu yaklaşım kesinlikle risksiz değildi.
Sıtmanın kendisi ağır hastalığa, ciddi komplikasyonlara ve ölüme yol açabiliyordu. Tarihsel serilerde malaryoterapi sırasında tedaviye bağlı ciddi sorunlar ve ölümler bildirildi.
Bu nedenle malaryoterapiyi “zararsız bir ateş tedavisi” olarak tanımlamak doğru olmaz.
1927 Nobel Tıp Ödülü geldi
Wagner-Jauregg’in çalışmasının tıp tarihindeki yeri, 1927 yılında aldığı Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü ile kesinleşti.
Nobel Komitesi ödülü, ilerleyici nörosifiliz tablosu olan dementia paralytica tedavisinde sıtma inokülasyonunun terapötik değerinin keşfi nedeniyle verdi.
Wagner-Jauregg böylece psikiyatri alanındaki çalışmasıyla Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü alan ilk psikiyatrist oldu.
Bir hastaya başka bir hastalık bulaştırılması üzerine kurulu bir yöntemin Nobel getirmesi bugün şaşırtıcı görünebilir.
Fakat bu ödülü anlayabilmek için 1920’lerin tıbbına bakmak gerekiyor.
Çünkü hikâyenin eksik parçası henüz modern tedavinin parçası haline gelmemişti:
Penisilin.
Penisilin her şeyi değiştirdi
Alexander Fleming, penisilinin antibakteriyel etkisini 1928’de gözlemledi. Penisilinin yaygın klinik kullanıma girmesi ise 1940’lı yıllarda gerçekleşti.
Frengiye neden olan bakterinin penisiline duyarlı olduğunun anlaşılmasıyla hastalığın tedavisinde yeni bir dönem başladı.
Artık nörosifilize bağlı ağır hastalık tablolarını tedavi etmek için hastaya sıtma bulaştırmaya gerek kalmamıştı.
Penisilin çok daha öngörülebilir ve güvenli bir tedavi yaklaşımı sundu.
Malaryoterapi de giderek tıp tarihindeki yerini aldı.
Nörosifiliz bugün hâlâ görülebilir mi?
Evet.
Frengi geçmişte kalmış bir hastalık değildir ve nörosifiliz de günümüzde görülebilir.
Sinir sistemi tutulumu; baş ağrısı, görme veya işitme sorunları, denge bozukluğu, duyu değişiklikleri, bilişsel bozulma, kişilik değişiklikleri veya başka nörolojik belirtilerle ortaya çıkabilir.
Üstelik nörosifiliz yalnızca enfeksiyondan onlarca yıl sonra gelişen bir hastalık olarak düşünülmemelidir. Sinir sistemi tutulumu sifilizin farklı dönemlerinde meydana gelebilir.
Günümüzde tanı; kişinin öyküsü, muayene bulguları, kan testleri ve gerekli görülen durumlarda beyin-omurilik sıvısının değerlendirilmesi gibi yöntemlerin birlikte ele alınmasıyla konulur.
Tedavinin temelini uygun penisilin tedavisi oluşturur.
Malaryoterapinin günümüz nörosifiliz tedavisinde yeri yoktur.
Nobel kazanmış olması bugün uygulanabileceği anlamına gelmiyor
Malaryoterapinin öyküsü, tıp tarihinin önemli bir gerçeğini de gösteriyor:
Bir tedavinin geçmişte kabul görmüş veya büyük bir bilimsel ödüle konu olmuş olması, onun sonsuza kadar geçerli olduğu anlamına gelmez.
Tıp; yeni ilaçlar, daha iyi araştırma yöntemleri, daha güçlü bilimsel kanıtlar ve değişen etik standartlarla sürekli dönüşür.
Wagner-Jauregg döneminde hastalara sıtma bulaştırılması, ölümcül seyreden ve etkili tedavisi bulunmayan ağır bir nörosifiliz tablosuna karşı seçenek olarak görülüyordu.
Bugün ise böyle bir uygulamanın nörosifiliz tedavisinde yeri bulunmuyor.
Tıp tarihinin verdiği asıl ders
Malaryoterapi hikâyesini yalnızca “doktorlar hastalara sıtma bulaştırıyordu” şeklinde okumak eksik kalır.
Bu hikâye aynı zamanda modern tıbbın nasıl geliştiğini anlatıyor.
Bir zamanlar nörosifilize bağlı ilerleyici felç karşısında hekimlerin elindeki en dikkat çekici seçeneklerden biri, hastada başka bir enfeksiyon oluşturmaktı.
Aradan birkaç on yıl geçmeden antibiyotikler aynı hastalığın tedavisini kökten değiştirdi.
Bugün şaşırtıcı hatta ürkütücü görünen malaryoterapi, kendi döneminin çaresizliği ile bilimsel arayışının kesiştiği noktada ortaya çıktı.
Ve tıp tarihinin en sıra dışı paradokslarından birini bıraktı:
Bir hastalığı başka bir hastalıkla tedavi etmeye çalışan yöntem, Nobel Tıp Ödülü getirdi.
KAYNAKLAR
Nobel Foundation – The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1927; Julius Wagner-Jauregg – 1927.
Nobel Foundation – The Treatment of Dementia Paralytica by Malaria Inoculation – Julius Wagner-Jauregg, Nobel Lecture – 1927.
American Journal of Psychiatry – The History of the Malaria Treatment of General Paralysis – Julius Wagner-Jauregg, Walter L. Bruetsch – 1946 – DOI: 10.1176/ajp.102.5.577
JAMA – The History of Malariotherapy for Neurosyphilis: Modern Parallels – Stephanie C. Austin, Paul D. Stolley, Tamar Lasky – 1992 – DOI: 10.1001/jama.1992.03490040092031
Yale Journal of Biology and Medicine – Julius Wagner-Jauregg and the Legacy of Malarial Therapy for the Treatment of General Paresis of the Insane – Cynthia J. Tsay – 2013 – 86(2):245-254.
Revista da Sociedade Brasileira de Medicina Tropical – Healing with Malaria: A Brief Historical Review of Malariotherapy for Neurosyphilis, Mental Disorders and Other Infectious Diseases – Daniel Roberto Coradi Freitas, João Barberino Santos, Cleudson Nery Castro – 2014 – DOI: 10.1590/0037-8682-0209-2013
CNS Neuroscience & Therapeutics – Neurosyphilis: A Historical Perspective and Review – Khalil G. Ghanem – 2010 – DOI: 10.1111/j.1755-5949.2010.00183.x
Centers for Disease Control and Prevention – Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines: Neurosyphilis, Ocular Syphilis, and Otosyphilis – 2021.

Osmaniye Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde görev yapan Zeynep Küçük’ün hayatını kaybettiği bildirildi. Küçük’ün vefatının ardından hastane yönetimi ve sağlık camiasından taziye mesajları yayımlandı.

Hastaneden taziye mesajı

Osmaniye Eğitim ve Araştırma Hastanesi tarafından yayımlanan taziye mesajında Zeynep Küçük’ten “değerli çalışma arkadaşımız” ifadeleriyle söz edildi.

Meslek hayatındaki çalışma disiplini, güler yüzü ve insanlara yaklaşımıyla hatırlanan Küçük’ün vefatının hastane çalışanları arasında derin üzüntüye yol açtığı belirtildi.

Hastane Başhekimi Prof. Dr. Hakan Hakkoymaz adına yayımlanan mesajda da Küçük’e Allah’tan rahmet, ailesine, yakınlarına ve çalışma arkadaşlarına başsağlığı dilekleri iletildi.

İl Sağlık Müdürü Ceviz’den başsağlığı

Osmaniye İl Sağlık Müdürü Uzm. Dr. Emrah Ceviz de Zeynep Küçük’ün vefatı dolayısıyla taziye mesajı yayımladı. Ceviz, Küçük’e Allah’tan rahmet; ailesine, yakınlarına, sevenlerine ve sağlık camiasına sabır ve başsağlığı diledi.

Zeynep Küçük’ün vefat nedenine ilişkin resmi kaynaklardan kamuoyuna yansıyan ayrıntılı bir açıklama bulunmuyor.

Elazığ Fethi Sekin Şehir Hastanesi tarafından yapılan açıklamada, hastanede Göğüs Hastalıkları Uzmanı olarak görev yapan Dr. Mesut Bıçak’ın hayatını kaybettiği duyuruldu.

Hastanenin resmi internet sitesindeki hekim kaydında da Mesut Bıçak’ın uzmanlık alanının Göğüs Hastalıkları olduğu bilgisi yer alıyor.

Hastaneden başsağlığı mesajı

Elazığ Fethi Sekin Şehir Hastanesi, Dr. Bıçak’ın vefatının ardından yayımladığı mesajda duyduğu üzüntüyü paylaşarak merhuma Allah’tan rahmet, ailesi ve yakınlarına sabır ve metanet diledi.

Dr. Mesut Bıçak’ın vefatı, birlikte görev yaptığı sağlık çalışanları ve Elazığ sağlık camiasında üzüntüyle karşılandı.

Cenaze ve defin programına ilişkin ayrıntılar henüz kamuoyuna yansıyan doğrulanmış bilgiler arasında yer almıyor.

Monza, Victor Nelsson için yeniden masada

Monza’nın Nelsson’a ilgisi yeni değil. İtalyan kulübünün savunma hattındaki arayışları kapsamında Danimarkalı oyuncuyu daha önce de gündemine aldığı biliniyordu.

Yeni gelişme ise ilginin somut bir adıma dönüşmesi oldu. Di Marzio, Monza’nın Nelsson için yeniden güçlü biçimde harekete geçtiğini ve Galatasaray’a teklif sunduğunu bildirdi.

Yeni teklifin rakamı açıklanmadı

Transfer dosyasının en önemli belirsizliği bonservis bedeli.

İtalyan kaynağın son haberinde Monza’nın teklif yaptığı açık şekilde belirtilirken, yeni teklifin kaç milyon euro olduğu paylaşılmadı. Bu nedenle daha önce gündeme gelen rakamların son teklifin bedeliymiş gibi değerlendirilmemesi gerekiyor.

Galatasaray’ın yeni teklife vereceği yanıt transfer sürecinin yönünü belirleyebilir.

İtalya’yı yakından tanıyor

Nelsson açısından Monza ihtimalini dikkat çekici kılan unsurlardan biri de Danimarkalı savunmacının İtalya futboluna yabancı olmaması.

Nelsson daha önce Roma forması giyerken, geçen sezonu da Verona’da kiralık olarak geçirdi. İtalya’daki bu deneyiminin Monza’nın oyuncuya yönelik ilgisinde etkili olduğu değerlendiriliyor.

Galatasaray’ın kararı belirleyici olacak

Monza cephesinin teklifini sunmasıyla birlikte gözler Galatasaray yönetimine çevrildi. Sarı-kırmızılıların Nelsson için belirlediği bonservis beklentisi ve savunma rotasyonundaki planlama, olası ayrılık konusunda belirleyici olacak.

Transferin gerçekleşmesi halinde Galatasaray hem yabancı oyuncu planlamasında hareket alanı kazanabilir hem de Nelsson’dan bonservis geliri elde edebilir. Ancak bunun finansal boyutu, yeni teklifin rakamı açıklanmadığı için şu aşamada netleşmiş değil.

Victor Nelsson transferinde son durum

Dosyadaki yeni ve doğrulanabilen gelişme, Monza’nın Victor Nelsson için Galatasaray’a teklif sunmuş olması. Buna karşılık tarafların anlaşmaya vardığına veya Galatasaray’ın teklifi kabul ettiğine ilişkin şu an için bir bilgi bulunmuyor.

Dolayısıyla Victor Nelsson transferi henüz sonuçlanmış değil. Sürecin bundan sonraki aşamasında Galatasaray’ın Monza’dan gelen yeni teklife vereceği yanıt bekleniyor.

Kaynak: Gianluca Di Marzio

Peki gerçekten bazı yiyeceklerin kanserden koruyucu gücü var mı?

Bilimsel verilerin verdiği cevap, tek bir yiyeceğin peşinden koşmaktan çok daha farklı bir noktaya işaret ediyor: Kanserden koruyan mucize bir besin yok. Önemli olan beslenmenin bütünü.

Kanser riskinin azaltılmasına yönelik uluslararası öneriler, sebze, meyve, tam tahıl ve bakliyat ağırlıklı bir beslenme düzenini öne çıkarırken; işlenmiş etlerin, aşırı işlenmiş gıdaların, şekerli içeceklerin ve alkolün sınırlandırılmasını öneriyor.

“Kanserle savaşan besin” ifadesi neden yanıltıcı olabilir?

Bir besinin laboratuvar ortamında kanser hücrelerinin çoğalmasını yavaşlatması, o yiyeceğin insanlarda kanseri önlediği veya tedavi ettiği anlamına gelmez.

Bu ayrım özellikle zerdeçal, yeşil çay, üzüm ve bazı meyvelerde bulunan bitkisel bileşiklerle ilgili araştırmalarda önem taşıyor.

Laboratuvar çalışmalarında umut verici sonuçlar alınabilse de insan vücudu çok daha karmaşık. Bir yiyeceğin içindeki belirli bir maddenin hücre kültüründe gösterdiği etkiyi, o yiyeceği günlük yaşamda tüketerek aynı düzeyde elde etmek çoğu zaman mümkün değil.

Bu nedenle bilimsel yaklaşım tek tek “süper gıdalardan” ziyade uzun yıllar boyunca sürdürülen genel beslenme düzenine odaklanıyor.

1. Brokoli, lahana ve karnabahar

Brokoli, karnabahar, lahana, Brüksel lahanası ve karalahana aynı sebze ailesinin üyeleri.

Bu sebzeler lifin yanı sıra glukozinolat adı verilen doğal bitki bileşiklerini içeriyor. Sindirim sırasında bu maddeler farklı biyolojik bileşiklere dönüşebiliyor ve bunların hücreler üzerindeki etkileri uzun süredir araştırılıyor.

Laboratuvar çalışmalarındaki sonuçlar dikkat çekici olsa da insanlarda tek başına brokoli veya benzeri bir sebzenin belirli bir kanseri önlediğini söylemek için kanıt yeterli değil.

Buna karşılık bu sebzeleri düzenli olarak tüketmek, sebze çeşitliliğini artıran sağlıklı bir beslenme düzeninin değerli bir parçası.

2. Domates

Domatesin kırmızı renginden büyük ölçüde likopen adı verilen doğal pigment sorumlu.

Likopen güçlü antioksidan özellikleri nedeniyle özellikle prostat kanseriyle ilişkili araştırmaların odağında bulunuyor. Domates tüketimi ile bazı kanserlerin görülme olasılığı arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar bulunmakla birlikte sonuçlar tek başına domatesin koruyucu olduğunu kanıtlamıyor.

İlginç noktalardan biri, likopenin pişirilmiş ve işlenmiş domates ürünlerinden vücut tarafından daha kolay kullanılabilir hale gelebilmesi.

Ancak domates sosunun veya salçanın bir kanser ilacı olmadığı unutulmamalı. Buradaki kazanç, sebzelerden zengin genel beslenme düzeninin parçası olmasından geliyor.

3. Fasulye, mercimek ve nohut

Bakliyatlar kanserden korunmaya yönelik beslenmenin sessiz yıldızlarından biri olabilir.

Kuru fasulye, mercimek, nohut ve bezelye hem bitkisel protein hem de önemli miktarda lif sağlıyor.

Özellikle lif konusu dikkat çekiyor. Bilimsel kanıtlar, yeterli miktarda lif içeren beslenmenin kolorektal yani kalın bağırsak ve rektum kanseri riskinin azalmasıyla ilişkili olduğunu gösteriyor.

Lif aynı zamanda bağırsak hareketlerini destekliyor ve bağırsak bakterileri tarafından parçalandığında çeşitli kısa zincirli yağ asitlerinin oluşmasına katkıda bulunuyor.

Bu nedenle bakliyatları yalnızca “protein alternatifi” olarak görmek eksik kalıyor.

4. Tam tahıllar

Yulaf, bulgur, tam buğday ekmeği, esmer pirinç ve diğer tam tahıllar rafine edilmiş tahıllara göre daha fazla lif ve çeşitli bitkisel bileşikler içeriyor.

Kanserden korunma konusunda en güçlü beslenme bulgularından biri de burada ortaya çıkıyor.

Dünya Kanser Araştırma Fonu değerlendirmelerine göre tam tahıl tüketiminin kolorektal kanser riskini azalttığına ilişkin güçlü kanıt bulunuyor.

Tam tahılların sağladığı lif ayrıca kilo kontrolüne yardımcı olabilecek daha yüksek tokluk hissine katkıda bulunabilir.

Bu önemli çünkü fazla kilo ve obezite, birçok kanser türü açısından değiştirilebilir risk faktörleri arasında bulunuyor.

5. Koyu yeşil yapraklı sebzeler

Ispanak, pazı, marul ve diğer koyu yeşil yapraklı sebzeler; lif, folat ve karotenoidler dahil olmak üzere çok sayıda besin öğesi ve doğal bitki bileşiği içeriyor.

Ancak burada da “ne kadar çok, o kadar kesin koruma” şeklinde bir denklem kurmak doğru değil.

Asıl amaç tabağı farklı renk ve türlerde sebzelerle çeşitlendirmek.

Tek bir sebzeyi her gün büyük miktarlarda tüketmek yerine farklı sebze ve meyvelerin dönüşümlü olarak sofraya gelmesi, daha geniş bir besin çeşitliliği sağlıyor.

6. Çilek, ahududu ve yaban mersini

Kırmızı, mor ve mavi meyveler antioksidan özellik gösterebilen çeşitli polifenoller ve doğal bitki pigmentleri içeriyor.

Çilek ve ahudududa ellagik asit, yaban mersini gibi koyu renkli meyvelerde ise antosiyaninler dikkat çekiyor.

Bu maddelerin hücresel düzeydeki etkileri yoğun biçimde araştırılıyor.

Ancak laboratuvarda görülen antioksidan veya hücresel etkileri doğrudan “yaban mersini kanseri önler” şeklinde yorumlamak bilimsel olarak doğru değil.

Meyvelerin esas avantajı, sağlıklı ve çeşitli bir beslenme düzeninin parçası olmaları.

7. Üzüm

Özellikle kırmızı ve mor üzüm, resveratrol adı verilen doğal bir bitki bileşiği içeriyor.

Resveratrol antioksidan ve iltihapla ilişkili biyolojik süreçler üzerindeki potansiyel etkileri nedeniyle uzun yıllardır araştırılıyor.

Hücre ve hayvan çalışmalarında ilgi çekici sonuçlar görülmüş olsa da üzüm yemenin veya resveratrol takviyesi kullanmanın insanlarda kanseri önlediğini ya da tedavi ettiğini gösteren yeterli kanıt bulunmuyor.

Üstelik resveratrol içerdiği gerekçesiyle kırmızı şarap tüketmek de doğru bir yaklaşım değil. Alkol tüketiminin çeşitli kanserlerin riskini artırdığı biliniyor.

8. Zerdeçal

Zerdeçalın sarı rengini veren başlıca maddelerden biri kurkumin.

Kurkumin, kanser hücrelerinin büyümesi ve hücresel sinyal mekanizmaları üzerindeki potansiyel etkileri nedeniyle çok sayıda laboratuvar araştırmasına konu oldu.

Fakat laboratuvar bulguları zerdeçalın insanlarda kanseri önlediği veya tedavi ettiği anlamına gelmiyor.

Zerdeçal yemeklerde baharat olarak kullanılabilir ancak kanser tedavisinin alternatifi değildir. Özellikle yoğunlaştırılmış kurkumin takviyeleri, kullanılan ilaçlarla etkileşebileceğinden gelişigüzel kullanılmamalıdır.

Yeşil çay gerçekten koruyor mu?

Yeşil çaydaki kateşin adı verilen doğal bileşikler antioksidan özellikleri nedeniyle uzun süredir araştırılıyor.

Laboratuvar deneylerinde çeşitli olumlu etkiler bildirilmesine rağmen insan çalışmalarından elde edilen sonuçlar bütün kanser türleri için tutarlı değil.

Bu nedenle yeşil çayı “kanseri önleyen içecek” olarak tanımlamak bilimsel kanıtların önüne geçmek olur.

Şekersiz tüketildiğinde sağlıklı bir beslenme düzeninin parçası olabilir ancak tedavi veya koruyucu ilaç gibi görülmemeli.

Asıl önemli olan tabağın bütünü

Kanserden korunma konusunda bilimsel kanıtlar tek bir yiyecekten ziyade genel beslenme modeline dikkat çekiyor.

Sebze, meyve, tam tahıl ve bakliyatların günlük beslenmede ağırlık kazanması; vücudun ihtiyaç duyduğu lif, vitamin, mineral ve çok sayıda doğal bitki bileşiğinin birlikte alınmasını sağlıyor.

Dünya Kanser Araştırma Fonu, günlük beslenmenin önemli bölümünün tam tahıllar, sebzeler, meyveler ve bakliyatlardan oluşmasını öneriyor. Günlük en az 400 gram farklı türde nişastasız sebze ve meyve ile besinlerden yaklaşık 30 gram lif hedeflenmesi öneriler arasında yer alıyor.

Bu rakamları katı bir günlük matematiğe dönüştürmek yerine tabağın rengini ve çeşitliliğini artırmak daha uygulanabilir bir başlangıç olabilir.

Sadece ne yediğiniz değil, neyi azalttığınız da önemli

Kanser riskini azaltmaya yönelik beslenme yalnızca tabağa sağlıklı yiyecek eklemekten ibaret değil.

İşlenmiş et tüketiminin kolorektal kanserle nedensel ilişkisine dair güçlü bilimsel kanıt bulunuyor. Sucuk, salam, sosis ve benzeri işlenmiş et ürünlerinin mümkün olduğunca sınırlandırılması bu nedenle önem taşıyor.

Kırmızı et tamamen yasaklanmış bir yiyecek değil ancak aşırı tüketilmemesi öneriliyor.

Şekerli içecekler ve enerji yoğunluğu yüksek aşırı işlenmiş yiyecekler de fazla kalori alımını ve kilo artışını kolaylaştırabileceğinden sınırlanması önerilen ürünler arasında.

Alkol konusunda ise kanserden korunma açısından en düşük risk, alkol tüketmemekle ilişkili.

Vitamin hapları yiyeceklerin yerini tutar mı?

Meyve ve sebzelerin içindeki vitaminleri hap halinde almak aynı sonucu vermiyor.

Kanserden korunmak amacıyla yüksek doz vitamin, mineral veya antioksidan takviyesi kullanılması genel olarak önerilmiyor.

Besinlerde yüzlerce farklı biyolojik bileşik birlikte bulunuyor. Sağlık üzerindeki olası yararın tek bir vitamine veya antioksidana indirgenmesi mümkün değil.

Üstelik bazı yüksek doz takviyelerin belirli gruplarda yarar yerine zarar oluşturabileceğini gösteren araştırmalar da bulunuyor.

Bu nedenle ihtiyaç duyulan besin öğelerinin mümkün olduğunca dengeli beslenmeyle karşılanması temel yaklaşım olmalı.

Kanser tanısı alanlar için kurallar değişebilir

Kanserden korunmaya yönelik beslenme önerileri ile aktif kanser tedavisi sırasında uygulanacak beslenme programı aynı şey değildir.

Kemoterapi, radyoterapi veya ameliyat sürecinde iştahsızlık, bulantı, yutma güçlüğü, ağız yaraları, ishal, kabızlık veya istemsiz kilo kaybı görülebilir. Böyle dönemlerde hastanın enerji ve protein ihtiyacı genel toplumdan farklı olabilir.

Bu nedenle kanser tanısı bulunan kişilerin internetten gördükleri kısıtlayıcı diyetleri uygulamaları veya hekimlerinin verdiği tedavinin yerine herhangi bir besini, bitkisel ürünü ya da takviyeyi koymaları ciddi sorunlara yol açabilir.

Sofrada uygulanabilecek basit değişiklikler

Günlük beslenmeyi tamamen değiştirmek yerine küçük adımlarla ilerlemek daha sürdürülebilir olabilir.

Beyaz ekmek yerine tam tahıllı ekmek tercih etmek, ana öğünlere salata veya sebze eklemek, haftanın bazı günlerinde kuru baklagilleri ana yemek yapmak, tatlı ihtiyacında meyvelere daha sık yer vermek ve işlenmiş et tüketimini azaltmak bunlardan bazıları.

Brokoli de domates de mercimek de yaban mersini de sağlıklı bir sofrada yer bulabilir.

Fakat bilimsel mesaj bundan daha büyük:

Kanserden korunmanın sırrı tek bir “mucize besinde” değil; yıllar boyunca sürdürülebilen sağlıklı beslenme düzeninde, sağlıklı kilonun korunmasında, fiziksel aktivitede, tütünden uzak durmada ve alkol tüketiminin önlenmesinde yatıyor.

KAYNAKLAR

1. CA: A Cancer Journal for Clinicians – American Cancer Society Guideline for Diet and Physical Activity for Cancer Prevention – Rock CL, Thomson C, Gansler T ve arkadaşları – 2020 – DOI: 10.3322/caac.21591
2. World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research – Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective, Third Expert Report – 2018
3. World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research – Wholegrains, Vegetables and Fruit and the Risk of Cancer – 2018
4. The Journal of Nutrition – The World Cancer Research Fund/American Institute for Cancer Research Third Expert Report on Diet, Nutrition, Physical Activity, and Cancer: Impact and Future Directions – Clinton SK, Giovannucci EL, Hursting SD – 2020 – DOI: 10.1093/jn/nxz268
5. World Cancer Research Fund – Cancer Prevention Recommendations – bilimsel kanıt değerlendirmeleri ve beslenme önerileri

Nutrients dergisinde yayımlanan yeni bir bilimsel derleme; bitkisel ağırlıklı beslenme, baklagiller, diyet lifi, tam tahıllar ile kırmızı ve işlenmiş et tüketimine ilişkin mevcut araştırmaları bir araya getirdi. Bulguların ortak mesajı dikkat çekici: Bitkisel beslenmenin yararı yalnızca “daha fazla bitki yemek”ten değil, hangi bitkisel besinlerin tercih edildiğinden kaynaklanıyor.

Tam tahıllar, baklagiller, sebzeler, meyveler ve kuruyemişlerin ağırlıkta olduğu, daha az işlenmiş bir beslenme düzeni metabolik sağlık açısından avantajlı görünürken; rafine tahıllar, şekerli içecekler, ilave şeker ve düşük kaliteli yüksek işlenmiş ürünlerin ağırlıkta olduğu bir beslenme aynı avantajı sağlamıyor.

Tip 2 diyabette neden tabağın bütünü önemli?

Tip 2 diyabet, vücudun insülini yeterince etkili kullanamaması ve zaman içinde kan şekerinin yüksek seyretmesiyle karakterize kronik bir hastalık.

Genetik yatkınlık önemli olmakla birlikte fazla kilo, özellikle karın çevresinde yağlanma, fiziksel hareketsizlik, uyku düzeni ve beslenme alışkanlıkları da hastalığın gelişme riskini etkileyebiliyor.

Bu nedenle bilim insanları artık yalnızca “şeker yenmeli mi?” sorusuna odaklanmıyor. Karbonhidratın kaynağı, besinin lif içeriği, ne ölçüde işlendiği ve genel beslenme düzeninin kalitesi de değerlendiriliyor.

Buradaki kritik nokta şu: Karbonhidrat içeren bütün yiyecekler metabolik açıdan birbirinin eş değeri değil.

Tam tahıllar neden dikkat çekiyor?

Yulaf, bulgur, tam buğday, arpa ve diğer tam tahıllar rafine edilmiş tahıllara göre tahılın daha fazla doğal bileşenini koruyor.

Bu besinler özellikle lif açısından önem taşıyor. Lif, sindirimin ve karbonhidratların emiliminin daha yavaş gerçekleşmesine katkıda bulunabiliyor. Ayrıca bağırsak mikrobiyotası, tokluk hissi ve vücut ağırlığının kontrolü üzerinde de etkileri bulunuyor.

Daha önce gerçekleştirilen geniş kapsamlı bilimsel değerlendirmelerde yüksek tam tahıl tüketimi daha düşük tip 2 diyabet riskiyle ilişkili bulundu.

Ancak bu sonuç “Her gün belirli miktarda tam tahıl yiyen kişi diyabet olmaz” anlamına gelmiyor. Bu çalışmalar çoğunlukla toplumların uzun dönemli beslenme alışkanlıklarını karşılaştırıyor ve gözlemsel araştırmalar tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlayamıyor.

Yine de farklı araştırmalarda benzer sonuçların görülmesi, tam tahılların sağlıklı bir beslenme düzenindeki yerini destekliyor.

Mercimek ve nohut neden farklı?

Mercimek, nohut, kuru fasulye ve bezelye gibi baklagiller hem karbonhidrat hem bitkisel protein içeriyor. Fakat bunların önemli bir özelliği de yüksek lif içerikleri ve genellikle daha düşük glisemik etkiye sahip olmaları.

Glisemik etki, bir yiyeceğin tüketildikten sonra kan şekerini ne ölçüde ve ne hızda yükseltebildiğini anlatmak için kullanılan bir kavram.

Baklagiller üzerine yapılan kontrollü çalışmalar, özellikle yemek sonrasındaki kan şekeri yanıtında olumlu etkiler bulunabileceğini gösteriyor.

Bununla birlikte uzun dönemli sonuçlar daha karmaşık. Bazı araştırmalarda açlık kan şekeri ve HbA1c gibi göstergelerde iyileşmeler bildirilirken, çalışmalar arasındaki farklılıklar nedeniyle etkinin büyüklüğünü kesin olarak belirlemek kolay değil.

Bu nedenle baklagilleri bir “diyabet ilacı” gibi görmek doğru değil. Ancak sağlıklı bir beslenme düzeninde rafine karbonhidratların veya bazı işlenmiş et ürünlerinin yerine kullanılması önemli bir avantaj sağlayabilir.

“Bitkisel besleniyorum” demek tek başına yeterli değil

Yeni değerlendirmenin belki de halk açısından en önemli mesajlarından biri burada ortaya çıkıyor.

Çünkü her bitkisel yiyecek otomatik olarak sağlıklı değil.

Mercimek, nohut, sebze, meyve, tam tahıl ve kuruyemiş de bitkisel kaynaklıdır; şekerli içecekler, rafine tahıllardan hazırlanan pek çok ürün ve yoğun ilave şeker içeren yiyecekler de büyük ölçüde bitkisel kaynaklardan üretilebilir.

Metabolik etkileri ise aynı değildir.

Bilimsel araştırmalarda tam ve az işlenmiş bitkisel besinlerden zengin beslenme modelleri daha düşük tip 2 diyabet riskiyle ilişkilendirilirken, rafine tahıllar ve ilave şeker açısından zengin düşük kaliteli bitkisel beslenme modellerinde aynı koruyucu ilişki görülmüyor.

Bu nedenle asıl soru “Bitkisel mi?” değil, “Ne kadar kaliteli ve ne kadar işlenmiş?” olmalı.

307 binden fazla kişinin verileri ne gösterdi?

JAMA Internal Medicine’da yayımlanan sistematik derleme ve meta-analizde dokuz prospektif çalışmadan toplam 307 bin 99 kişinin verileri değerlendirildi. Takip dönemlerinde 23 bin 544 yeni tip 2 diyabet vakası kaydedildi.

Bitkisel ağırlıklı beslenmeye daha fazla bağlılık, daha düşük tip 2 diyabet riskiyle ilişkili bulundu. İlişki özellikle meyve, sebze, tam tahıl, baklagil ve kuruyemiş gibi daha sağlıklı bitkisel besinlere ağırlık verildiğinde güçlendi.

Burada önemli bir bilimsel ayrıntı var: Bu çalışmalar büyük ölçüde gözlemsel nitelikte. Dolayısıyla sonuçlar sağlıklı bitkisel beslenme ile daha düşük diyabet riski arasında güçlü bir bağlantı olduğunu gösterse de tek başına bu beslenme biçiminin riskteki azalmanın doğrudan nedeni olduğunu kanıtlamıyor.

Sebzeler neden sofranın önemli parçalarından biri?

Sebzelerin avantajı yalnızca düşük kalorili olmalarından kaynaklanmıyor.

Sebzeler türlerine göre lif, vitaminler, mineraller ve çeşitli biyoaktif bileşikler sağlayabiliyor. Ayrıca tabağın önemli bir bölümünü sebzelerle oluşturmak, enerji yoğunluğu yüksek ve daha fazla işlenmiş yiyeceklerin porsiyonunun doğal olarak azalmasına yardımcı olabiliyor.

Fakat “ne kadar çok sebze, o kadar düşük diyabet riski” şeklinde basit bir denklem kurmak bilimsel açıdan doğru değil. Bazı eski meta-analizlerde toplam sebze tüketimi ile tip 2 diyabet riski arasındaki ilişki istatistiksel olarak belirgin bulunmadı.

Bu da beslenme araştırmalarının temel gerçeğini hatırlatıyor: Sağlık sonuçlarını genellikle tek bir yiyecekten ziyade toplam beslenme düzeni belirliyor.

Akdeniz tipi beslenme neden sürekli gündeme geliyor?

Sebze, baklagil, tam tahıl, meyve, kuruyemiş ve zeytinyağının öne çıktığı Akdeniz tipi beslenme, tip 2 diyabet araştırmalarında en fazla incelenen modeller arasında.

Bu beslenme biçimi yalnızca kan şekeri açısından değil; vücut ağırlığı, kan basıncı ve kan yağları gibi kalp-damar sağlığını ilgilendiren göstergeler açısından da araştırılıyor.

Benzer şekilde DASH ve sağlıklı bitkisel beslenme modellerinin ortak paydasında da çoğunlukla aynı tablo görülüyor: Daha fazla tam veya az işlenmiş bitkisel besin, daha fazla lif ve daha az rafine edilmiş ürün.

Dolayısıyla bilimsel veriler tek bir “diyabet diyeti”nden ziyade, farklı sağlıklı beslenme modellerinin kesiştiği ortak noktaları işaret ediyor.

İşlenmiş et konusunda veriler ne söylüyor?

Bitkisel besinlerin yanında tabağın diğer tarafı da önemli.

The Lancet Diabetes & Endocrinology’de yayımlanan ve 20 ülkedeki 31 kohorttan yaklaşık 1,97 milyon yetişkinin verilerini içeren geniş kapsamlı analizde, 107 binden fazla yeni tip 2 diyabet vakası değerlendirildi.

Daha yüksek işlenmiş et ve işlenmemiş kırmızı et tüketimi, tip 2 diyabet görülme sıklığının artmasıyla ilişkili bulundu. Analizde günlük her 50 gramlık ek işlenmiş et tüketimi yüzde 15, günlük her 100 gramlık ek işlenmemiş kırmızı et tüketimi ise yüzde 10 daha yüksek tip 2 diyabet görülme sıklığıyla bağlantılıydı.

Bu rakamların göreceli risk artışını ifade ettiği unutulmamalı. Ayrıca çalışma gözlemsel veriler içerdiği için tek başına et tüketiminin diyabete doğrudan neden olduğunu kanıtlamıyor.

Buna karşılık araştırmanın büyüklüğü ve farklı ülkelerden verileri içermesi, beslenmenin genel kalitesine ilişkin değerlendirmelere önemli katkı sağlıyor.

Düşük karbonhidratlı beslenme daha mı iyi?

Tip 2 diyabette düşük karbonhidratlı diyetler son yıllarda oldukça popüler hale geldi.

Bazı randomize kontrollü araştırmalarda düşük karbonhidratlı beslenmeyle kısa dönemde HbA1c, kilo ve trigliserit düzeylerinde iyileşmeler görülebiliyor. Ancak uzun dönemde hangi beslenme biçiminin üstün olduğu çok daha karmaşık.

Karbonhidratı azaltırken yerine ne konulduğu da önemli.

Sebzeler, kuruyemişler, baklagiller, bitkisel proteinler ve doymamış yağların ağırlık kazandığı bir düzen ile karbonhidratın azaltılıp işlenmiş veya doymuş yağdan zengin hayvansal ürünlerin artırıldığı bir beslenme metabolik açıdan aynı kabul edilemez.

Bu nedenle yalnızca günlük karbonhidrat yüzdesine bakmak tabağın önemli bir bölümünü gözden kaçırabilir.

Diyabetten korunmak isteyen biri tabağını nasıl düşünmeli?

Bilimsel bulguları günlük hayata tercüme ettiğimizde temel yaklaşım oldukça anlaşılır hale geliyor.

Tabağın önemli bölümünde sebzelere yer vermek, beyaz ve yoğun rafine tahıllar yerine mümkün olduğunca tam tahılları tercih etmek, mercimek, nohut ve kuru fasulye gibi baklagilleri düzenli beslenmenin parçası yapmak ve şekerli içeceklerle yoğun işlenmiş yiyecekleri sınırlamak sağlıklı beslenmenin temel taşları arasında bulunuyor.

Meyve suyu yerine bütün meyvenin, rafine tahıl yerine tam tahılın tercih edilmesi de besinin doğal yapısının ve lif içeriğinin korunmasına yardımcı oluyor.

Burada porsiyon miktarı da unutulmamalı. Sağlıklı kabul edilen bir besinin sınırsız tüketilmesi gerekmiyor. Özellikle diyabeti bulunan kişilerde toplam karbonhidrat miktarı, kullanılan ilaçlar, vücut ağırlığı ve günlük fiziksel aktivite kan şekeri yanıtını etkileyebilir.

Tek bir yiyecek diyabeti önleyebilir mi?

Hayır.

Ne mercimek ne yulaf ne brokoli ne de başka bir yiyecek tek başına tip 2 diyabeti önleyen veya tedavi eden bir araçtır.

Beslenme araştırmalarında en güçlü mesajlardan biri, tek bir “süper besin” aramak yerine sürdürülebilir beslenme düzenine odaklanılması gerektiğidir.

Vücut ağırlığının sağlıklı aralıkta tutulması, düzenli fiziksel aktivite, yeterli uyku, sigaradan uzak durma ve dengeli beslenme birlikte değerlendirildiğinde çok daha anlamlı bir tablo ortaya çıkar.

Diyabeti olanlar için önemli bir ayrıntı

Tip 2 diyabet tanısı bulunan kişilerin beslenme düzeninde yapacağı büyük değişiklikler kan şekeri değerlerini etkileyebilir.

Özellikle insülin veya kan şekerini düşüren bazı ilaçları kullanan kişilerde karbonhidrat miktarının hızlı ve belirgin biçimde değiştirilmesi kan şekerinin gereğinden fazla düşmesine yol açabilir. Bu nedenle mevcut tedaviyi kendi kendine değiştirmek yerine beslenme ve ilaç planının birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Yeni bilimsel derlemenin mesajı bir yasaklar listesi değil. Daha çok tabağın yönünü gösteren bir pusula niteliğinde: Daha az rafine edilmiş ürün, daha fazla lif, daha fazla tam tahıl, baklagil ve sebze; besin seçiminde ise yalnızca “bitkisel” etiketine değil, gerçek gıda kalitesine odaklanmak.

KAYNAKLAR

1. Nutrients – Plant-Based Nutrition and Type 2 Diabetes Mellitus: Prevention, Risk, Metabolic Health and the Role of Legumes, Dietary Fiber, and Red Meat – Frigo F, Fasching P, Brath H – 2026 – DOI: 10.3390/nu18162672
2. JAMA Internal Medicine – Association Between Plant-Based Dietary Patterns and Risk of Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis – Qian F ve arkadaşları – 2019 – DOI: 10.1001/jamainternmed.2019.2195
3. The Lancet Diabetes & Endocrinology – Meat consumption and incident type 2 diabetes: an individual-participant federated meta-analysis of 1·97 million adults with 100 000 incident cases from 31 cohorts in 20 countries – Li C ve arkadaşları – 2024 – DOI: 10.1016/S2213-8587(24)00179-7
4. Nutrients – The Effects of Legume Consumption on Markers of Glycaemic Control in Individuals with and without Diabetes Mellitus: A Systematic Literature Review of Randomised Controlled Trials – Bielefeld D, Grafenauer S, Rangan A – 2020 – DOI: 10.3390/nu12072123
5. Nutrients – Preventive Role of Diet Interventions and Dietary Factors in Type 2 Diabetes Mellitus: An Umbrella Review – 2020 – DOI: 10.3390/nu12092722

Yürüme hızı, tek ayak üzerinde durabilme, sandalyeden kalkma ve yerden yeniden ayağa doğrulma gibi oldukça basit görünen hareketlerin ileri yaşlarda sağlık durumu ve ölüm riski hakkında önemli ipuçları verebildiğini gösteren araştırmalar bulunuyor.

Ancak bu testlerin hiçbiri tek başına “kaç yıl yaşayacağınızı” söylemiyor. Araştırmalar esas olarak ilişki gösteriyor; kişinin gelecekteki yaşam süresini kesin biçimde tahmin etmiyor.

10 Saniye Tek Ayak Üzerinde Durabiliyor musunuz?

Bu konuda en fazla dikkat çeken araştırmalardan biri British Journal of Sports Medicine dergisinde yayımlandı.

Araştırmada 51-75 yaş arasındaki 1.702 yetişkinin, 10 saniye boyunca tek ayak üzerinde durup duramadığı değerlendirildi. Katılımcılar yaklaşık yedi yıl takip edildi.

Sonuçlara göre testi tamamlayamayan kişilerde, yaş, cinsiyet, vücut kitle indeksi ve bazı sağlık sorunları dikkate alındıktan sonra bile tüm nedenlere bağlı ölüm riski testi başarıyla tamamlayanlara göre yaklaşık %84 daha yüksek bulundu.

Bu sonuç, “10 saniye duramayan kişi erken ölür” anlamına gelmiyor.

Araştırma gözlemsel olduğu için denge kaybının doğrudan ölüme yol açtığını kanıtlamıyor. Ancak denge, vücudun pek çok sisteminin aynı anda çalışmasını gerektirdiğinden genel sağlık kapasitesi hakkında değerli bir işaret olabilir.

Tek ayak üzerinde dururken kaslar, eklemler, görme sistemi, iç kulaktaki denge mekanizması ve beyin sürekli olarak birlikte çalışıyor.

Bu sistemlerden bir veya birkaçındaki gerileme, kişinin dengesine de yansıyabiliyor.

Yürüme Hızınız da Önemli Bir Gösterge Olabilir

Yürüme hızı, geriatri alanında uzun süredir kullanılan işlevsel sağlık göstergelerinden biri.

Dokuz farklı çalışmadan elde edilen verilerin birlikte değerlendirildiği büyük bir analizde 65 yaş ve üzerindeki 34.485 kişi incelendi.

Sonuçlar, daha yüksek yürüme hızının daha iyi sağkalımla ilişkili olduğunu gösterdi.

Yürüme hızındaki her 0,1 metre/saniyelik artış, daha düşük ölüm riskiyle ilişkili bulundu.

Fakat burada da neden-sonuç ilişkisini dikkatli değerlendirmek gerekiyor.

Hızlı yürümek tek başına ömrü uzatan bir yöntem değil.

Yürüme hızı; kalp ve akciğer kapasitesi, kas kuvveti, eklem hareketliliği, sinir sistemi, denge ve genel sağlık durumunun ortak sonucunu yansıtıyor.

Bu nedenle kişinin ne kadar hızlı yürüyebildiği, vücudun farklı sistemlerinin birlikte ne kadar iyi çalıştığına dair pratik bir gösterge kabul ediliyor.

Sandalyeden Kalkıp Birkaç Metre Yürümek Neden Ölçülüyor?

Geriatri ve rehabilitasyon alanında kullanılan en bilinen testlerden biri Timed Up and Go, yani “Kalk ve Yürü Testi”.

Kişiden bir sandalyeden kalkması, yaklaşık üç metre yürümesi, dönmesi, sandalyeye geri gelmesi ve yeniden oturması isteniyor.

Bu sırada geçen süre ölçülüyor.

Test yalnızca yürüme hızını değil; ayağa kalkma gücü, denge, yön değiştirme, koordinasyon ve kontrollü biçimde yeniden oturabilme yeteneğini de değerlendiriyor.

60 yaş üzerindeki kişilerin incelendiği bir çalışmada test süresindeki her bir saniyelik artış, takip dönemindeki tüm nedenlere bağlı ölüm riskinde yaklaşık %5 artışla ilişkili bulundu.

Bu hareket günlük yaşamın küçük bir özeti gibi düşünülebilir:

Ayağa kalkmak, dengede durmak, yürümek, yön değiştirmek ve yeniden güvenli biçimde oturmak.

Asıl Dikkat Çekici Test: Yerden Kalkabiliyor musunuz?

2025 yılında European Journal of Preventive Cardiology dergisinde yayımlanan geniş bir çalışma, yerden oturup kalkma becerisinin uzun dönem sağlık sonuçlarıyla ilişkisini inceledi.

Araştırmaya 46-75 yaş arasındaki 4.282 kişi katıldı.

Katılımcılardan yere oturmaları ve ardından mümkün olduğunca ellerinden, dizlerinden veya başka destek noktalarından yardım almadan yeniden ayağa kalkmaları istendi.

Oturma ve kalkma hareketleri ayrı ayrı beşer puan üzerinden değerlendirildi.

El, diz veya ön kol gibi bir destek kullanılması halinde puan düşürüldü. Belirgin denge kaybında da puan kaybı oldu. En yüksek toplam puan 10 olarak belirlendi.

Katılımcılar ortanca 12,3 yıl takip edildi.

Bu dönemde 665 ölüm kaydedildi.

Sağlık durumu ve kalp-damar risk faktörleri hesaba katıldığında, testten 0-4 puan alan kişilerde doğal nedenlere bağlı ölüm riski, 10 puan alanlara göre yaklaşık 3,8 kat daha yüksek bulundu.

Kardiyovasküler ölümler açısından ilişki daha da güçlüydü.

Ancak araştırmanın önemli sınırlılıkları da var.

Katılımcıların yaklaşık %68'i erkekti ve çalışma genel toplumdan rastgele seçilmiş bir örneklem yerine özel bir klinikte değerlendirilen gönüllüler üzerinde gerçekleştirildi. Bu nedenle sonuçların bütün toplum gruplarına aynı şekilde genellenmesi mümkün değil.

Üstelik çalışma gözlemsel olduğundan düşük puanın ölümün doğrudan nedeni olduğu söylenemez.

Bu Hareketler Yaşlanma Hakkında Neden Bu Kadar Çok Şey Söylüyor?

Çünkü günlük hareket kabiliyeti tek bir organa bağlı değil.

Yerden kalkabilmek için bacak ve kalça kaslarının yeterli kuvvet üretmesi gerekiyor.

Dengede kalabilmek için gözlerden, iç kulaktan, eklemlerden ve kaslardan gelen bilgilerin beyinde doğru biçimde işlenmesi gerekiyor.

Yürüyebilmek için kalp, akciğerler, damar sistemi, kaslar, eklemler ve sinir sisteminin birlikte çalışması gerekiyor.

Bu nedenle fiziksel performans, vücudun farklı sistemlerinin ortak kapasitesini gösteren bir çeşit işlevsel sağlık göstergesi olarak kabul ediliyor.

Yaş ilerledikçe yalnızca kas miktarı değil, kasın gerektiği anda ne kadar hızlı güç üretebildiği de önem kazanıyor.

Merdiven çıkmak, tökezlediğinizde yeniden dengeyi sağlamak veya sandalyeden hızla doğrulmak, yalnızca kas kuvvetine değil, bu kuvvetin doğru zamanda kullanılmasına da bağlı.

Evde Denemek İsteyenler İçin Önce Güvenlik

Bu hareketlerin araştırmalarda belirli protokollerle ve çoğu zaman sağlık profesyonellerinin gözetiminde uygulandığını unutmamak gerekiyor.

Baş dönmesi, sık düşme öyküsü, ciddi denge problemi, nörolojik hastalık, önemli eklem sorunu, yakın zamanda geçirilmiş ameliyat veya belirgin hareket kısıtlılığı bulunan kişilerin bu testleri tek başına denemesi uygun olmayabilir.

Düşme riski olmayan sağlıklı kişiler ise güvenli bir ortamda kendi günlük hareket kapasitelerini gözlemleyebilir.

Örneğin sabit bir tezgâh veya duvarın yanında durarak tek ayak üzerinde kısa süre dengede kalıp kalamadıklarına bakabilirler.

Bir sandalyeden kollarını kullanmadan kalkmanın kolay mı yoksa zor mu olduğunu gözlemleyebilirler.

Yürürken dönüşlerde dengenin bozulup bozulmadığına dikkat edebilirler.

Ancak bu denemeler tıbbi tanı veya yaşam süresi testi değildir.

Özellikle yerden oturup kalkma testi sırasında düşme riski bulunduğundan, hareket kabiliyeti sınırlı kişilerin bunu tek başına denememesi daha güvenlidir.

Denge ve Hareket Kabiliyeti Geliştirilebilir mi?

İşin umut verici tarafı burada başlıyor.

Denge, kas gücü ve hareket kapasitesi yaşla birlikte azalabilse de tamamen değiştirilemez özellikler değiller.

Düzenli fiziksel aktivite, direnç egzersizleri ve denge çalışmaları ileri yaşlarda işlevsel kapasitenin korunmasına katkı sağlayabiliyor.

Dünya Sağlık Örgütü, 65 yaş ve üzerindeki yetişkinlere aerobik fiziksel aktivitenin yanı sıra kas güçlendirme çalışmalarını da öneriyor.

Ayrıca özellikle düşme riskinin azaltılması ve işlevsel kapasitenin korunması için denge ve kuvveti birlikte geliştiren çok bileşenli fiziksel aktivitelerin haftada en az üç gün yapılması öneriliyor.

Egzersiz programının kişinin yaşı, sağlık durumu ve fiziksel kapasitesine göre düzenlenmesi ise önemli.

Uzun Yaşamın Sorusu Yalnızca “Kaç Yaşındasınız?” Değil

Takvim yaşı herkes için aynı hızla ilerliyor.

Ancak aynı yaştaki iki kişinin fiziksel kapasitesi birbirinden çok farklı olabiliyor.

65 yaşındaki bir kişi merdivenleri rahatça çıkarken aynı yaştaki başka biri sandalyeden kalkarken bile destek almak zorunda kalabiliyor.

Longevity araştırmalarının giderek daha fazla üzerinde durduğu noktalardan biri de tam olarak bu:

Kaç yaşında olduğumuz kadar, o yaşta neleri yapabildiğimiz de önemli.

Tek ayak üzerinde 10 saniye durabilmek, hızlı yürümek veya yerden rahatça kalkmak geleceği kesin biçimde gösteren testler değil.

Ancak bilimsel çalışmalar, denge ve hareket kapasitesinin genel sağlık durumuyla yakından ilişkili olduğunu gösteriyor.

Uzun yaşam açısından asıl hedef yalnızca daha fazla yıl yaşamak değil; mümkün olduğunca uzun süre güçlü, dengeli, hareketli ve bağımsız kalabilmek.

Günde Bir Bardak Şekerli İçecek Mide Kanseri Riskiyle İlişkilendirildi

Şekerle tatlandırılmış gazlı içecekler ve benzeri ürünlerin sağlık üzerindeki etkilerini inceleyen araştırmalara dikkat çekici bir yenisi eklendi. Gastro Hep Advances dergisinde yayımlanan geniş kapsamlı çalışma, düzenli şekerli içecek tüketimi ile mide kanseri görülme riski arasında güçlü bir ilişki bulunduğunu ortaya koydu.

Araştırmada 1986-2022 yılları arasında takip edilen 112 bin 284 kişinin verileri değerlendirildi. Uzun takip süresince katılımcılar arasında 278 mide kanseri vakası tespit edildi.

Günde 237 mililitre sınırı dikkat çekti

Araştırmanın en dikkat çekici sonucu, günlük tüketim miktarında ortaya çıktı.

Yaklaşık 237 mililitreye karşılık gelen en az bir porsiyon şekerle tatlandırılmış içeceği her gün tüketenlerde, mide kanseri gelişme riski ayda bir porsiyondan az tüketenlere kıyasla 2,45 kat daha yüksek bulundu.

Bilimsel analizde bu ilişki için hazard oranı 2,45 olarak hesaplanırken yüzde 95 güven aralığının 1,49 ile 4,04 arasında olduğu bildirildi.

Araştırmacılar değerlendirmelerinde yaş, sigara kullanımı, alkol tüketimi, vücut ağırlığı, diyabet ve beslenme alışkanlıkları dahil olmak üzere kanser riskini etkileyebilecek çok sayıda faktörü dikkate aldı.

Kadınlarda daha güçlü ilişki görüldü

Çalışmanın cinsiyete göre yapılan analizinde de dikkat çekici bir farklılık ortaya çıktı.

Günde en az bir porsiyon şekerli içecek tüketimiyle ilişkili mide kanseri riski kadınlarda yaklaşık 3 kat, erkeklerde ise yaklaşık 2 kat düzeyinde hesaplandı.

Kadınlarda hazard oranı 3,04, erkeklerde ise 1,99 olarak belirlendi.

Ancak araştırmacılar bu sonuçların kadınların mutlaka erkeklerden daha fazla risk altında olduğu şeklinde yorumlanmaması gerektiğine işaret ediyor. Alt grup analizlerinde vaka sayılarının azalması nedeniyle sonuçların daha geniş araştırmalarla doğrulanmasına ihtiyaç bulunuyor.

Yapay tatlandırıcılı içeceklerde aynı sonuç görülmedi

Araştırmanın ilginç sonuçlarından biri de yapay tatlandırıcılı içeceklerle ilgiliydi.

Şekerle tatlandırılmış içeceklerde gözlenen ilişkinin aksine, yapay tatlandırıcılı içecek tüketimi ile mide kanseri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir bağlantı tespit edilmedi.

Araştırmada ayrıca daha yüksek toplam fruktoz tüketiminin mide kanseri görülme sıklığıyla pozitif ilişki gösterdiği bildirildi.

Şeker mideyi nasıl etkileyebilir?

Araştırma, şekerli içeceklerin mide kanserine hangi mekanizmayla katkıda bulunabileceğini doğrudan kanıtlamıyor.

Bilim insanları yüksek miktarda şeker tüketiminin insülin direnci, yüksek kan şekeri ve insülin seviyeleri, kilo artışı, kronik inflamasyon ve bağırsak mikrobiyotasındaki değişiklikler üzerinden kanser gelişimi için elverişli bir biyolojik ortam oluşturabileceği ihtimali üzerinde duruyor.

Ancak bunlar henüz olası mekanizmalar. Şekerli içeceklerin doğrudan mide kanserine yol açtığını söylemek mevcut verilerle mümkün değil.

“2,45 kat” ne anlama geliyor?

Araştırmadaki en önemli noktalardan biri de risk rakamının doğru yorumlanması.

Çalışma, her gün şekerli içecek tüketen herkesin mide kanserine yakalanacağını göstermiyor. Araştırmada toplam 112 bin 284 kişi arasında 278 mide kanseri vakası saptandı.

2,45 katlık değer, yüksek tüketim grubundaki göreceli risk artışını ifade ediyor.

Bu nedenle bulguyu “şekerli içecek mide kanserine neden oluyor” şeklinde yorumlamak bilimsel açıdan doğru değil. Daha isabetli ifade, “düzenli şekerli içecek tüketimi daha yüksek mide kanseri riskiyle ilişkili bulundu” şeklinde.

Araştırmanın önemli sınırlılıkları var

Çalışmanın uzun takip süresi ve geniş katılımcı sayısı sonuçların bilimsel değerini artırıyor. Bununla birlikte araştırma gözlemsel nitelikte olduğu için neden-sonuç ilişkisi kuramıyor.

Katılımcıların demografik yapısı da sonuçların bütün toplumlara doğrudan uyarlanmasını güçleştiren faktörlerden biri.

Mide kanserinin en önemli risk faktörlerinden Helicobacter pylori (H. pylori) enfeksiyonuna ilişkin bilgilerin sınırlı olması da araştırmanın değerlendirilmesinde dikkate alınması gereken noktalar arasında.

Bu nedenle araştırmacılar, şekerle tatlandırılmış içeceklerle mide kanseri arasındaki ilişkinin farklı toplumlarda yapılacak yeni çalışmalarla doğrulanması gerektiğini belirtiyor.

Buna rağmen 36 yıla uzanan takip verileri, şekerli içeceklerin sağlık üzerindeki olası etkilerine ilişkin tartışmaya yeni ve dikkat çekici bir başlık ekliyor.

Kaynaklar

1. Gastro Hep Advances
2. Nurses’ Health Study
3. Health Professionals Follow-Up Study
4. American Society of Clinical Oncology – The ASCO Post
5. World Cancer Research Fund

Adana’da Furkan Vakfı’na yönelik düzenlenen operasyonda Vakfın Kurucu Başkanı Alparslan Kuytul, eşi Semra Kuytul ve çok sayıda vakıf mensubu gözaltına alındı.

Edinilen bilgilere göre operasyon, 19 Ağustos 2026 sabahı erken saatlerde gerçekleştirildi. Adana Emniyet Müdürlüğü ekiplerinin Kuytul ve bazı vakıf mensuplarının ikametlerinde arama yaptığı bildirildi.

Alparslan Kuytul’un Seyhan ilçesi Reşatbey Mahallesi’ndeki evinin çevresinde geniş güvenlik önlemleri alınırken, operasyona çevik kuvvet ve özel harekât ekiplerinin de katıldığı aktarıldı. Evde arama yapıldığı ve Kuytul ile eşi Semra Kuytul’un gözaltına alındığı bilgisi farklı haber kaynaklarına yansıdı.

Operasyonun yalnızca Kuytul ailesinin adresiyle sınırlı olmadığı, Furkan Vakfı ile bağlantılı çok sayıda kişinin adresinde de arama gerçekleştirildiği ve çok sayıda kişinin gözaltına alındığı bildirildi.

Gözaltı işlemlerinin hangi soruşturma kapsamında gerçekleştirildiğine ilişkin ayrıntılar ise ilk saatlerde kamuoyuna açıklanmadı. Gözaltına alınanların kesin sayısı ve haklarındaki suçlamalara ilişkin resmi makamlarca yapılacak açıklamalar bekleniyor.

Oktay Saral’ın açıklaması yeniden gündemde

Operasyonun ardından Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral’ın bir gün önce Alparslan Kuytul’a yönelik sosyal medya üzerinden yaptığı açıklama da yeniden gündeme geldi.

Bazı haber kaynakları, operasyonla Saral’ın açıklamasını birlikte aktarırken, iki gelişme arasında hukuki veya operasyonel bir bağlantı bulunduğuna ilişkin resmi makamlar tarafından açıklanmış bir bilgi bulunmuyor.

Soruşturmaya ilişkin yeni ayrıntıların emniyet ve adli makamların açıklamalarıyla netleşmesi bekleniyor.

Güney Kore’de KAIST, Sungkyunkwan Üniversitesi, CHA Bundang Tıp Merkezi ve CHA Üniversitesi araştırmacılarının yürüttüğü çalışma, erişkinlerde en agresif kötü huylu beyin tümörlerinden biri olan glioblastomada kişiye özel tedavi arayışına yeni bir yaklaşım getirdi. Bilim insanları üç hastanın ameliyatla çıkarılan tümörlerinden elde edilen hücreleri kullanarak, tümör ile beyin damarları arasındaki ortamı küçük bir laboratuvar çipinde yeniden oluşturmaya çalıştı. Çiplerde temozolomid ve bevacizumab tedavilerine verilen yanıtların hastadan hastaya değiştiği görüldü. Araştırma Small dergisinde yayımlandı. [1]
Glioblastomada aynı tedavi neden herkeste aynı sonucu vermiyor?
Glioblastoma hızlı büyüyebilen, çevredeki sağlıklı beyin dokusunun içine yayılabilen ve tedavisi güç bir beyin tümörüdür.
Ameliyatla mümkün olduğunca fazla tümör dokusunun çıkarılmasının ardından radyoterapi ve ilaç tedavileri uygulanabilse de hastaların tedaviye verdiği yanıt birbirinden farklı olabilir.
Bu farklılığın nedenlerinden biri tümörlerin biyolojik yapısının her hastada aynı olmaması. Ancak yeni çalışma, yalnızca kanser hücresinin genetik özelliklerinin değil, tümörün çevresindeki damar ortamının da önemli olabileceğine dikkat çekiyor. [1]
Beyni koruyan bariyer tedaviyi de zorlaştırabiliyor
Beyindeki damarların önemli özelliklerinden biri “kan-beyin bariyeri” adı verilen doğal koruma sistemidir.
Bu yapı, kandaki bazı zararlı maddelerin beyin dokusuna kolayca geçmesini engeller. Ancak aynı koruyucu sistem bazı ilaçların beyin dokusuna ulaşmasını da güçleştirebilir.
Glioblastoma geliştiğinde tümör çevresindeki damarların yapısı değişebilir. Bu bölge “kan-beyin tümör bariyeri” olarak adlandırılıyor.
Araştırmacılara göre bu bariyerin yapısı her hastada aynı olmayabilir. Böyle bir farklılık, ilacın tümör dokusuna ne kadar ulaşabildiğini ve tedavinin ne kadar etkili olduğunu da değiştirebilir. [1]
Hastanın kendi tümörü küçük bir çipte modellendi
Araştırmada “organ-on-a-chip” olarak bilinen teknoloji kullanıldı. Bu yöntemde insan vücudundaki belirli bir organın veya dokunun bazı özellikleri çok küçük bir laboratuvar sistemi üzerinde taklit ediliyor.
Bilim insanları üç glioblastoma hastasından elde edilen tümör hücrelerini, beyin damarlarının iç yüzeyini oluşturan endotel hücreleri ve astrosit adı verilen beyin destek hücreleriyle birlikte mikroakışkan bir çip üzerinde yetiştirdi. [1]
Mikroakışkan sistem, çok küçük kanallar içinde sıvının kontrollü biçimde hareket ettiği laboratuvar düzeneği anlamına geliyor.
Amaç yalnızca kanser hücresini bir laboratuvar kabına koyup ilaç vermek değil; ilacın gerçek beyinde karşılaşacağı damar-tümör ortamının bazı özelliklerini de modele katmaktı.
Basit bir benzetmeyle araştırmacılar yalnızca “hedefi” değil, ilacın hedefe ulaşırken geçmesi gereken “kapıyı” da laboratuvarda oluşturmaya çalıştı.
Üç hastanın ortak özellikleri vardı, çip sonuçları farklı çıktı
Çalışmadaki üç hastanın tümörleri IDH-wildtype olarak sınıflandırılmıştı. Ayrıca üçünde de MGMT promotör metilasyonu bulunuyordu. [1]
MGMT, hücrelerin DNA hasarını onarmasına yardım eden bir gen. Bu genin çalışma düzeyi, glioblastomada sık kullanılan temozolomid adlı kemoterapi ilacına verilen yanıtla ilişkili olabiliyor.
“MGMT promotör metilasyonu” ise bu genin etkinliğini etkileyebilen moleküler bir işaret anlamına geliyor.
Üç hastanın MGMT promotör metilasyonu sonucu aynı olmasına rağmen çip modellerinde damar bariyeri özellikleri ve tedavi yanıtları birbirinden farklıydı. [1]
Bu sonuç önemli, çünkü aynı biyobelirteç sonucuna sahip hastaların bile laboratuvar ortamında farklı ilaç yanıtları gösterebildiğini ortaya koyuyor.
Ancak bu bulgu, MGMT gibi mevcut biyobelirteçlerin işe yaramadığı anlamına gelmiyor. Araştırma daha çok, tedavi yanıtını açıklamak için yalnızca tek bir moleküler göstergeye bakmanın bazı hastalarda yeterli olmayabileceğini düşündürüyor.
İki farklı kanser tedavisi denendi
Araştırmacılar hasta çiplerinde temozolomid ve bevacizumab tedavilerini değerlendirdi. [1]
Temozolomid, glioblastoma tedavisinde uzun süredir kullanılan bir kemoterapi ilacıdır.
Bevacizumab ise tümörün yeni damar oluşturmasında rol oynayan VEGF adlı proteini hedefleyen bir antikor tedavisidir. Amaç, tümörün beslenmesine katkıda bulunan damar oluşumunu baskılamaktır.
Çiplerde iki tedaviye verilen yanıtların hastalar arasında aynı olmadığı görüldü.
Araştırmacılar ayrıca çip üzerinde gözledikleri farklılıkların hastaların gerçek klinik seyriyle uyum gösterdiğini bildirdi. [1]
Ancak yalnızca üç hastanın incelenmiş olması nedeniyle bu uyumun yöntemin güvenilir bir tedavi tahmin testi olduğunu göstermek için yeterli olmadığı özellikle dikkate alınmalı.
Yalnızca tümör hücresini incelemek neden yeterli olmayabilir?
Laboratuvarda kanser ilaçlarını değerlendirmenin en basit yöntemlerinden biri tümör hücrelerini yetiştirip doğrudan ilaca maruz bırakmaktır.
Fakat insan vücudundaki tümörler tek başına yaşamaz.
Kan damarları, destek hücreleri, bağışıklık sistemi ve çevredeki diğer dokular kanser hücrelerinin davranışını etkileyebilir.
Üstelik bir ilacın laboratuvarda kanser hücresini öldürebilmesi, aynı ilacın insan vücudunda tümöre yeterli miktarda ulaşacağı anlamına gelmez.
Yeni çip sisteminin dikkat çeken yönü de burada ortaya çıkıyor. Araştırmacılar yalnızca kanser hücrelerinin ilaca verdiği yanıtı değil, ilaç ile tümör arasındaki damar bariyerini de modele dahil etmeye çalıştı. [1]
Gelecekte ilaç hastaya verilmeden önce çipte denenebilir mi?
Araştırmanın uzun vadede gündeme getirdiği olasılıklardan biri bu.
Bir hastadan alınan tümör hücreleriyle kişiye özel bir model oluşturulabilirse, teorik olarak farklı ilaçların bu modeldeki etkisi karşılaştırılabilir.
Böyle bir sistem gelecekte tedavi seçenekleri hakkında doktorlara ek bilgi sağlayabilir.
Örneğin aynı tanıya ve benzer moleküler özelliklere sahip iki hastanın tümörleri farklı çip yanıtları gösteriyorsa, bu farklılığın gerçek tedavi sonuçlarını öngörüp öngöremediği araştırılabilir.
Ancak bugünkü verilerle “kanser ilacı artık hastaya verilmeden önce çipte seçilebiliyor” demek doğru değil.
Yöntemin bunun için önce çok daha fazla hastada doğrulanması gerekiyor.
Araştırmanın en önemli sınırı yalnızca üç hasta olması
Çalışmanın dikkat çekici olmasına karşın en büyük sınırlılığı örneklem büyüklüğü.
Araştırmada yalnızca üç glioblastoma hastasının tümör hücreleri kullanıldı. [1]
Üç hastadan alınan sonuçlar bir teknolojinin bütün glioblastoma hastalarında doğru çalışacağını göstermek için yeterli değil.
Yöntemin klinik kullanıma yaklaşabilmesi için farklı yaşlarda, farklı tümör özelliklerine ve farklı tedavi geçmişlerine sahip çok daha geniş hasta gruplarında denenmesi gerekiyor.
Daha da önemlisi, çip sonucunun tedavi başlamadan önce elde edilmesi ve ardından hastanın gerçek tedavi yanıtıyla karşılaştırılması gerekiyor.
Böylece sistemin geleceği tahmin edip etmediği ileriye dönük çalışmalarla ölçülebilir.
Kişiye özel kanser tedavisinde tümörün çevresi de önem kazanıyor
Kişiselleştirilmiş kanser tedavisi bugün büyük ölçüde tümörün genetik ve moleküler özelliklerinden yararlanıyor.
Yeni çalışma ise başka bir noktaya dikkat çekiyor: Kanser hücresinin kendisi kadar, içinde yaşadığı mikroçevre de tedavi yanıtının bir parçası olabilir.
Aynı MGMT promotör metilasyonu özelliğini taşıyan üç hastanın çip modellerinde farklı bariyer ve tedavi yanıtlarının görülmesi bu açıdan dikkat çekici.
Yine de geliştirilen sistem bugün için bir araştırma platformu. Hastaların hangi ilacı alacağına karar veren onaylanmış bir “tümör çipi testi” değil.
Asıl sınav bundan sonraki çalışmalarda olacak. Eğer hastanın kendi tümöründen oluşturulan bu küçük modeller, çok daha geniş gruplarda gerçek tedavi yanıtını güvenilir ve tekrarlanabilir biçimde öngörebilirse, kişiye özel kanser tedavisinde genetik testlerin yanına tümörün yaşayan bir laboratuvar modelinin eklenmesi mümkün olabilir. [1]
Kaynaklar
[1] Ryoo M, Lee G, Jung J, Cho S, Ham SJ, Kang N, Ahn H, Kim YJ, Sim JM, Park J, Hwang S, Yoo J, Kang YJ, Lim J, Ahn J, Ahn SI. Human Blood-Brain Tumor Barrier on a Chip to Investigate Personalized Treatment for Glioblastoma Patients. Small. 2026. DOI: 10.1002/smll.202506712.

Antalya’nın Serik ilçesinde 1961 yılında dünyaya gelen Beşkonaklı, Erciyes Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun olduktan sonra uzmanlık eğitimini Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Beyin ve Sinir Cerrahisi Kliniği’nde tamamladı.

Ankara Numune’de uzun yıllar görev yaptı

Prof. Dr. Beşkonaklı’nın meslek yaşamında Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi önemli bir yer tuttu. Uzmanlık eğitiminin ardından aynı hastanede beyin ve sinir cerrahisi uzmanı olarak görev yapan Beşkonaklı, daha sonra klinik şef yardımcılığı görevini üstlendi.

Kariyerini Ankara’daki farklı sağlık kurumlarında sürdüren Beşkonaklı, Ankara Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi Beyin ve Sinir Cerrahisi Kliniği’nde de klinik şefi olarak görev yaptı.

Meslek yaşamı boyunca özellikle nöroonkolojik cerrahi, nörovasküler cerrahi ve omurga cerrahisi alanlarında çalışmalar yürüten Beşkonaklı, bilimsel yayınları ve yetişmesine katkı sunduğu hekimlerle Türk nöroşirürjisinde iz bırakan isimler arasında yer aldı.

Türk Nöroşirürji Derneği Başkanlığı yaptı

Prof. Dr. Ethem Beşkonaklı yalnızca klinik ve akademik çalışmalarıyla değil, nöroşirürji alanındaki mesleki kuruluşlarda üstlendiği görevlerle de tanınıyordu.

Beşkonaklı, 2008-2010 yılları arasında Türk Nöroşirürji Derneği Başkanlığı görevini yürüttü. Türk Nöroşirürji Akademisi’nin kurucu üyeleri arasında da yer alan Beşkonaklı, mesleki yaşamı boyunca nöroşirürji eğitiminin ve bilimsel çalışmaların gelişmesine katkıda bulundu.

Avrupa nöroşirürji yeterliliğine de sahip olan Beşkonaklı, bilimsel dergilerde ve mesleki organizasyonlarda çeşitli görevler üstlendi.

Beşkonaklı’nın vefatı, uzun yıllar görev yaptığı Ankara’daki sağlık camiasının yanı sıra memleketi Antalya’nın Serik ilçesinde de üzüntüyle karşılandı.

Hekim arkadaşları ve meslektaşları tarafından yayımlanan taziye mesajlarında Beşkonaklı’nın Türk beyin cerrahisine yaptığı katkılara, hekimliğine ve yetiştirdiği meslektaşlarına dikkat çekildi.

Prof. Dr. Ethem Beşkonaklı’nın cenazesinin Ankara’da toprağa verileceği bildirildi.

İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) camiası, emekli öğretim üyelerinden Prof. Dr. Erman Tulgar’ın vefat haberiyle üzüntü yaşadı.

İTÜ Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Bölümü’nde uzun yıllar akademik çalışmalar yürüten ve öğrencilerin yetişmesine katkıda bulunan Prof. Dr. Erman Tulgar’ın vefatını, İTÜ Rektörü Prof. Dr. Hasan Mandal duyurdu.

Hasan Mandal’dan başsağlığı mesajı

Prof. Dr. Hasan Mandal, yayımladığı taziye mesajında, Prof. Dr. Erman Tulgar’ın vefatını derin bir üzüntüyle öğrendiğini belirtti.

Mandal, merhum akademisyene Allah’tan rahmet dilerken ailesine, yakınlarına, sevenlerine ve İTÜ ailesine başsağlığı dileklerini iletti.

İTÜ camiasında üzüntü

Metalurji ve Malzeme Mühendisliği alanında akademik çalışmalar yürüten Prof. Dr. Erman Tulgar, İTÜ’deki görev yılları boyunca eğitim ve bilimsel faaliyetlerde bulundu.

Tulgar’ın vefatı, akademik camiada ve İTÜ ailesinde üzüntüyle karşılandı.

Prof. Dr. Erman Tulgar’ın cenaze programına ilişkin ayrıntıların açıklanması halinde kamuoyuyla paylaşılması bekleniyor.

Beşiktaş’a Ghedjemis transferinde Monaco engeli: 5 yıllık anlaşma iddiası

Beşiktaş’ın hücum hattını güçlendirmek amacıyla gündemine aldığı öne sürülen Farès Ghedjemis transferinde Monaco öne geçti. Cezayir basınından DZfoot’un haberine göre genç futbolcu, Fransız ekibiyle 5 yıllık sözleşme konusunda prensip anlaşmasına vardı.

Haberde Monaco’nun, Ghedjemis’in kulübü Frosinone ile yürüttüğü bonservis görüşmelerinde de sona yaklaştığı belirtildi. Tarafların yaklaşık 10 milyon euro seviyesinde bir anlaşma üzerinde çalıştığı öne sürüldü.

Ghedjemis tercihini Monaco’dan yana kullandı iddiası

Transfer yarışında Beşiktaş’ın da ciddi şekilde devrede olduğu bir süredir Avrupa ve Cezayir basınında yer alıyordu. Son gelişme ise siyah-beyazlılar açısından transferin seyrini değiştirebilecek nitelikte.

DZfoot’un aktardığı bilgilere göre Ghedjemis, Monaco’nun sportif projesine olumlu yaklaştı ve 5 yıllık kontrat konusunda prensip anlaşmasına vardı.

Haberde ayrıca Beşiktaş’ın ekonomik açıdan daha yüksek bir teklif sunduğu, buna karşın oyuncunun kariyerine Fransa’da devam etmeyi tercih ettiği öne sürüldü.

Monaco ile Frosinone arasındaki rakam: 10 milyon euro

Transferin tamamlanabilmesi için Monaco ile Frosinone arasındaki bonservis görüşmelerinin sonuçlandırılması gerekiyor.

Cezayir basınındaki habere göre Fransız temsilcisi yaklaşık 10 milyon euroluk bir paket üzerinden İtalyan kulübüyle anlaşmaya yaklaştı.

Bu aşamada oyuncu cephesindeki prensip anlaşması Monaco’nun elini güçlendirse de kulüpler arasında nihai anlaşmanın sağlandığına veya sözleşmelerin imzalandığına ilişkin resmi bir duyuru bulunmuyor.

Beşiktaş için transfer planı değişebilir

Ghedjemis, kanatlarda görev yapabilmesinin yanı sıra hücum hattındaki farklı pozisyonlarda kullanılabilmesi nedeniyle dikkat çeken bir profil.

Beşiktaş’ın oyuncuyla ilgisinin devam edip etmeyeceği ve Monaco’nun hamlesine karşı yeni bir teklif sunup sunmayacağı transfer dosyasının bundan sonraki önemli başlıkları olacak.

Oyuncunun Monaco tercihini kesinleştirmesi halinde siyah-beyazlı yönetimin kanat transferinde listesindeki diğer adaylara yönelmesi beklenebilir.

Ghedjemis transferinde resmi açıklama henüz yok

Gelinen noktada Farès Ghedjemis’in Monaco’ya transferi resmen tamamlanmış değil. Ancak oyuncunun Fransız kulübüyle 5 yıllık sözleşme için prensip anlaşmasına vardığı ve Monaco-Frosinone görüşmelerinin yaklaşık 10 milyon euro seviyesinde ilerlediği iddiası, transfer yarışında Monaco’yu öne çıkarıyor.

Beşiktaş cephesinden de Ghedjemis konusunda resmi bir transfer açıklaması yapılmış değil. Bu nedenle süreçteki gelişmelerin, kulüplerden gelecek açıklamalarla kesinlik kazanması bekleniyor.

Bilimsel veriler, sütün yüksek kaliteli protein başta olmak üzere kalsiyum, fosfor, B12 vitamini, riboflavin ve potasyum gibi çeşitli besin öğelerinin kaynağı olduğunu gösteriyor. D vitamini açısından ise durum ürüne ve ülkenin zenginleştirme uygulamalarına göre değişebiliyor.

Ancak sütün sağlık üzerindeki etkisini değerlendirirken önemli bir ayrıntıyı gözden kaçırmamak gerekiyor: Bir besinin zengin besin içeriğine sahip olması, daha fazla tüketildiğinde mutlaka daha fazla yarar sağlayacağı anlamına gelmiyor.

Sütün en dikkat çekici özelliği: Tek bardakta birçok besin öğesi

İnek sütü, besin yoğunluğu yüksek gıdalardan biri. Özellikle protein ve kalsiyumun aynı gıdada bulunması sütü beslenme açısından dikkat çekici hale getiriyor.

Süt proteini, vücudun ihtiyaç duyduğu temel aminoasitleri içeriyor. Protein yalnızca kas yapan kişilerin ihtiyacı olan bir besin öğesi değil. Kasların korunmasından dokuların yenilenmesine, enzim ve hormonların yapımından bağışıklık sisteminin normal işlevlerine kadar çok sayıda süreçte görev alıyor.

Sütün miktarı ve yağ oranına göre besin değerleri değişebilse de bir bardak süt günlük beslenmeye anlamlı miktarda protein ve kalsiyum sağlayabiliyor.

Kemik sağlığında süt neden öne çıkıyor?

Süt denildiğinde akla ilk gelen mineral kalsiyum.

Kalsiyum, kemik ve dişlerin yapısında önemli rol oynuyor. Bununla birlikte kasların çalışması, sinir iletimi ve kanın pıhtılaşması gibi süreçlerde de görev yapıyor.

Kemik sağlığı ise yalnızca süt içmeye bağlı değil. Yeterli kalsiyum ve protein alımının yanı sıra D vitamini durumu, fiziksel aktivite, yaş, hormonal durum, genetik özellikler, sigara ve alkol kullanımı gibi pek çok etken kemik sağlığını belirliyor.

Bu nedenle “çok süt içen kişinin kemikleri kesinlikle güçlü olur” şeklindeki yaklaşım bilimsel açıdan fazla basit kalıyor.

Süt, kalsiyum ihtiyacının karşılanmasına yardımcı olabilecek önemli seçeneklerden biri olsa da kemik sağlığı bütün beslenme ve yaşam tarzıyla birlikte değerlendirilmeli.

Süt kaslar için de önemli olabilir

Sütün yalnızca kemiklerle ilişkilendirilmesi, içeriğindeki proteinin gölgede kalmasına yol açabiliyor.

Süt proteinleri temel aminoasitleri içerdiğinden kas dokusunun korunmasına ve yenilenmesine katkı sağlayabilir. Bu özellik özellikle büyüme dönemindeki çocuk ve gençlerde, aktif yetişkinlerde ve yaş ilerledikçe kas kütlesini korumaya çalışan kişilerde önem kazanabilir.

Ancak kas sağlığı için yalnızca süt tüketmek yeterli değil. Günlük toplam protein alımı, enerji dengesi ve özellikle direnç egzersizleri belirleyici unsurlar arasında bulunuyor.

B12 vitamini açısından değerli bir kaynak

Süt ve süt ürünlerinin dikkat çeken başka bir özelliği de B12 vitamini sağlamaları.

B12 vitamini normal kırmızı kan hücresi oluşumu ve sinir sisteminin sağlıklı çalışması açısından önem taşıyor.

Hayvansal gıdaların tüketilmediği beslenme biçimlerinde B12 ihtiyacının ayrıca planlanması gerekebiliyor. Bitkisel içeceklerde ise B12 doğal olarak bulunmayabilir; bazı ürünlere sonradan eklenebilir. Bu nedenle ürün etiketi önem taşıyor.

Potasyum da sütün sessiz oyuncularından

Sütün içerdiği mineraller arasında potasyum da bulunuyor.

Potasyum; sinirlerin çalışması, kas fonksiyonları ve sıvı dengesi açısından gerekli bir mineral. Yeterli potasyum içeren genel bir beslenme düzeni, kan basıncının sağlıklı düzeylerde tutulmasına katkıda bulunabiliyor.

Ancak bu durum “süt tansiyonu düşürür” şeklinde yorumlanmamalı. Kan basıncı üzerinde toplam beslenme düzeni, tuz tüketimi, kilo, fiziksel aktivite ve genetik özellikler birlikte etkili.

Süt kalp sağlığı için iyi mi, kötü mü?

Süt konusunda en çok tartışılan başlıklardan biri yağ içeriği.

Tam yağlı süt doymuş yağ içeriyor. Doymuş yağın fazla tüketilmesi bazı kişilerde LDL kolesterolün yükselmesine katkıda bulunabiliyor. LDL, halk arasında sıklıkla “kötü kolesterol” olarak bilinen ve yüksek düzeyleri damar sertliğiyle ilişkili olan kolesterol taşıyıcısıdır.

Öte yandan süt ve diğer süt ürünlerinin kalp-damar sağlığı üzerindeki etkileri yalnızca içerdikleri doymuş yağ üzerinden açıklanamayacak kadar karmaşık.

Food & Nutrition Research’te yayımlanan kapsamlı bilimsel değerlendirmede, süt ve süt ürünlerinin genel olarak kalp-damar hastalığı riskindeki artışla ilişkilendirilmediği; bazı sonuçların özellikle düşük yağlı ve fermente süt ürünleri açısından olası yararlı ilişkilere işaret ettiği bildirildi.

Buradaki kritik kelime “ilişki”. Beslenme araştırmalarının önemli bir bölümü gözlemsel olduğundan, belirli bir gıdanın tek başına hastalığı önlediğini ya da hastalığa yol açtığını söylemek çoğu zaman mümkün değil.

Süt tüketimiyle ilgili araştırmalar ne söylüyor?

Süt üzerine yapılan araştırmaların sonuçları tek bir cümleye indirgenemiyor.

Nutrition & Metabolism’de yayımlanan bir şemsiye derleme, daha önce yapılmış 41 meta-analizi ve 45 farklı sağlık sonucunu değerlendirdi. Araştırmacılar süt tüketiminin çeşitli sağlık sonuçlarıyla ilişkisini inceledi ve genel tablonun birçok sonuç açısından olumsuzdan çok olumlu ilişkilere işaret ettiğini bildirdi.

Ancak araştırmacılar aynı zamanda daha güçlü, iyi tasarlanmış randomize kontrollü çalışmalara ihtiyaç bulunduğunun altını çizdi.

Bu ayrıntı önemli. Gözlemsel çalışmalarda süt içenlerle içmeyenlerin yaşam tarzları, toplam beslenmeleri, fiziksel aktiviteleri ve başka sağlık davranışları birbirinden farklı olabilir. Dolayısıyla gözlenen her fark doğrudan süte bağlanamaz.

“Ne kadar çok süt, o kadar sağlam kemik” doğru mu?

Hayır. Bilimsel veriler böyle doğrusal bir denklem kurmaya izin vermiyor.

BMJ’de yayımlanan ve İsveç’teki iki büyük kohortu inceleyen gözlemsel bir araştırmada yüksek süt tüketiminin daha düşük kırık riskiyle bağlantılı olduğu gösterilemedi. Kadınlarda yüksek tüketim bazı olumsuz sonuçlarla da ilişkili bulundu.

Ancak araştırmanın gözlemsel yapısı nedeniyle sütün bu sonuçlara neden olduğu söylenemez. Araştırmacılar da bulguların dikkatli yorumlanması gerektiğini özellikle vurguladı.

Daha sonraki geniş kapsamlı bilimsel değerlendirmeler de süt ve süt ürünlerinin sağlık etkilerinin tüketilen ürünün türüne, miktarına ve kişinin genel beslenme düzenine göre değişebileceğini gösteriyor.

Bu nedenle sütü ne “mucize içecek” ne de “kaçınılması gereken gıda” olarak görmek bilimsel tabloyu doğru yansıtır.

Süt içince şişkinlik ve gaz oluyorsa ne anlama gelebilir?

Bir bardak süt içtikten sonra karında şişkinlik, gaz, ağrı veya ishal ortaya çıkıyorsa laktoz intoleransı olasılığı düşünülebilir.

Laktoz, sütte doğal olarak bulunan şekerdir. İnce bağırsakta üretilen laktaz adlı enzim laktozun sindirilmesine yardımcı olur. Bu enzimin yetersiz olduğu kişilerde laktoz tam olarak sindirilemez ve bağırsaklarda belirtilere yol açabilir.

Laktoz intoleransı süt alerjisiyle aynı şey değildir.

Süt alerjisinde bağışıklık sistemi süt proteinlerine tepki verir. Laktoz intoleransında ise temel problem süt şekerinin sindirilmesidir.

Bu iki durumun birbirine karıştırılması gereksiz beslenme kısıtlamalarına yol açabilir.

Laktoz intoleransı varsa süt tamamen bırakılmalı mı?

Her zaman değil.

Laktoz intoleransının derecesi kişiden kişiye değişiyor. Bazı kişiler küçük miktarlardaki laktozu hiçbir belirti yaşamadan veya hafif belirtilerle tüketebiliyor.

Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü, laktoz intoleransı bulunan birçok kişinin yaklaşık bir bardak sütte bulunan 12 gram civarındaki laktozu tolere edebildiğini belirtiyor.

Sütü yemeklerle birlikte daha küçük miktarlarda tüketmek, yoğurt veya sert peynir gibi laktozu daha düşük seçeneklere yönelmek ya da laktozsuz süt tercih etmek bazı kişiler açısından daha kolay olabilir.

Laktozsuz süt de normal sütle benzer miktarda kalsiyum sağlayabilir.

Süt alerjisinde durum farklı

Özellikle çocuklarda görülebilen inek sütü proteini alerjisi, laktoz intoleransından farklı değerlendirilmelidir.

Süt tüketiminden sonra kurdeşen, dudak veya yüzde şişme, hırıltılı solunum, kusma ya da nefes almakta güçlük gibi belirtiler ortaya çıkıyorsa alerjik reaksiyon ihtimali göz önünde bulundurulmalıdır.

Özellikle nefes darlığı, boğazda şişme, bayılma veya hızla gelişen ciddi alerjik reaksiyon belirtileri acil tıbbi değerlendirme gerektirir.

Bitkisel içecekler sütle aynı mı?

Badem, yulaf, pirinç, hindistan cevizi veya soya bazlı içeceklerin market raflarında yaygınlaşması önemli bir soruyu beraberinde getirdi: Bunlar beslenme açısından inek sütünün birebir karşılığı mı?

Her zaman değil.

Bitkisel içeceklerin protein, kalsiyum, B12 ve D vitamini miktarları üründen ürüne büyük farklılık gösterebilir. Bazıları kalsiyum ve vitaminlerle zenginleştirilirken bazıları çok daha düşük protein içerebilir.

Özellikle süt yerine düzenli olarak bitkisel içecek tüketilecekse ürünün protein miktarı, eklenmiş kalsiyum ve vitamin içeriği ile ilave şeker miktarına bakılması yararlı olur.

Besin profili açısından zenginleştirilmiş soya içecekleri diğer birçok bitkisel seçeneğe kıyasla süte daha yakın bir alternatif olabilir.

Çocuklara inek sütü ne zaman verilebilir?

Yaşamın ilk yılında inek sütü, anne sütü veya uygun bebek formülünün yerine temel içecek olarak kullanılmamalıdır.

Bebeklerin besin ihtiyaçları yetişkinlerden farklıdır ve inek sütünün bileşimi ilk yıl için anne sütü veya bebek formülünün yerine geçmeye uygun değildir.

Bir yaşından sonra ise çocuğun büyümesi, genel beslenmesi ve sağlık durumuna göre süt ve süt ürünleri beslenmenin bir parçası olabilir.

Süt tüketirken en sık yapılan hata ne?

Belki de en büyük hata, sütü tek başına sağlık ölçütüne dönüştürmek.

Bir kişinin hiç süt içmemesi otomatik olarak sağlıksız beslendiği anlamına gelmediği gibi, her gün birkaç bardak süt içmesi de beslenmesinin kusursuz olduğu anlamına gelmez.

Kalsiyum başka gıdalardan da alınabilir. Protein için çok sayıda hayvansal ve bitkisel kaynak bulunur. B12 açısından farklı hayvansal gıdalar ve gerektiğinde zenginleştirilmiş ürünler kullanılabilir.

Asıl mesele, tek bir besini büyüteç altına almak yerine günlük beslenmenin tamamına bakmak.

Peki süt sağlıklı mı?

Çoğu kişi için süt, dengeli beslenmenin besleyici bir parçası olabilir. Özellikle protein ve kalsiyum sağlaması önemli bir avantajdır.

Fakat süt vazgeçilmez veya mucizevi bir besin değildir.

Laktoz intoleransı, süt proteini alerjisi, kişinin enerji ihtiyacı, kan yağları, yaşı ve genel beslenme biçimi hangi süt ürününün ne miktarda tercih edileceğini etkileyebilir.

Bilimsel araştırmaların ortaya koyduğu tablo siyah-beyaz değil: Süt çeşitli temel besin öğelerini pratik biçimde sağlayabilir, ancak sağlıklı yaşamın sırrı tek bir bardağın içinde değil, beslenmenin bütününde saklıdır.

KAYNAKLAR

1. Nutrition & Metabolism – Milk consumption and multiple health outcomes: umbrella review of systematic reviews and meta-analyses in humans – Zhang X, Chen X, Xu Y ve arkadaşları – 2021 – DOI: 10.1186/s12986-020-00527-y
2. Food & Nutrition Research – Milk and dairy products – a scoping review for Nordic Nutrition Recommendations 2023 – Kirsten Bjørklund Holven, Emily Sonestedt – 2024 – DOI: 10.29219/fnr.v68.10486
3. BMJ – Milk intake and risk of mortality and fractures in women and men: cohort studies – Michaëlsson K, Wolk A, Langenskiöld S ve arkadaşları – 2014 – DOI: 10.1136/bmj.g6015
4. Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü – Lactose Intolerance: Eating, Diet, & Nutrition – Güncel hasta bilgilendirme rehberi
5. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri, Besin Takviyeleri Ofisi – Calcium: Fact Sheet for Health Professionals – Güncel bilimsel bilgi formu
6. ABD Tarım Bakanlığı ve ABD Sağlık ve İnsan Hizmetleri Bakanlığı – Dietary Guidelines for Americans, 2025–2030 – 2026

Bilimsel veriler, sağlıklı beslenmede rafine edilmiş tahıllar yerine tam veya daha az işlenmiş tahıllara ağırlık verilmesini destekliyor. Bu açıdan bakıldığında bulgur, günlük sofrada beyaz pirince karşı önemli bir avantaj kazanıyor.

Bulgur neden öne çıkıyor?

Bulgur, buğdayın pişirilmesi, kurutulması ve kırılmasıyla elde ediliyor. Bu işlem sırasında tahılın besleyici bileşenlerinin önemli bir bölümü korunuyor.

Beyaz pirinçte ise kabuk ve kepek tabakalarının uzaklaştırıldığı rafinasyon işlemi uygulanıyor. Bu nedenle beyaz pirinç, tam tahıllarla karşılaştırıldığında daha az lif içeriyor.

Lif yalnızca bağırsakların düzenli çalışması açısından önemli değil. Liften zengin beslenme daha uzun süre tokluk sağlamaya yardımcı olabiliyor ve sağlıklı beslenme düzeninin önemli bir parçasını oluşturuyor.

Bulgurun magnezyum ve bazı B grubu vitaminleri gibi mikro besinler açısından da beslenmeye katkısı bulunuyor.

Kan şekeri açısından hangisi daha avantajlı?

Pilav seçiminde en çok merak edilen konulardan biri kan şekeri.

Karbonhidrat içeren bir besinin kan şekerini ne kadar hızlı yükselttiği yalnızca o besinin adına bağlı değil. Tahılın çeşidi, işlenme derecesi, pişirme yöntemi, porsiyon büyüklüğü ve aynı öğünde tüketilen diğer besinler de sonucu değiştirebiliyor.

Genel olarak daha az işlenmiş ve lif içeriği daha yüksek tahıllar, rafine tahıllara kıyasla daha avantajlı bir karbonhidrat kaynağı kabul ediliyor.

Beyaz pirinç büyük ölçüde nişastadan oluşuyor ve lif içeriği daha düşük. Beyaz pirincin glisemik indeksi ise kullanılan pirincin çeşidine ve pişirme yöntemine göre önemli ölçüde değişebiliyor.

Bulgur gibi daha az işlenmiş tahılların yapısı ise sindirim hızını etkileyebiliyor. Bu nedenle özellikle kan şekerini daha dengeli yönetmeye çalışan kişiler için yalnızca “pilav yiyip yememek” değil, pilavın hangi tahıldan yapıldığı ve ne kadar tüketildiği de önem taşıyor.

Tam tahıllar neden bu kadar önemseniyor?

Tam tahıllar konusunda bilimsel veriler yalnızca kısa süreli kan şekeri ölçümlerinden ibaret değil.

BMJ’de yayımlanan geniş kapsamlı bir sistematik derleme ve meta-analizde, daha fazla tam tahıl tüketiminin kalp-damar hastalıkları ve çeşitli sağlık sonuçları açısından daha düşük riskle ilişkili olduğu bildirildi.

Başka bir geniş kapsamlı bilimsel değerlendirmede ise tam tahıl tüketiminin artması, tip 2 diyabet gelişme riskinin daha düşük olmasıyla ilişkilendirildi.

Burada önemli bir ayrıntı var: Bu çalışmaların önemli bir bölümü gözlemsel araştırmalardan oluşuyor. Dolayısıyla “bulgur yemek diyabeti veya kalp hastalığını önler” şeklinde kesin bir neden-sonuç ilişkisi kurulamaz.

Bilimsel verilerin desteklediği daha doğru mesaj şu: Tam ve daha az işlenmiş tahılların ağırlıkta olduğu genel beslenme düzeni, rafine tahılların yoğun olduğu beslenme biçimine göre sağlık açısından daha avantajlı görünüyor.

Peki beyaz pirinç sağlıksız mı?

Hayır. Beyaz pirinci “zararlı besin” ilan etmek bilimsel olarak doğru olmaz.

Sağlıklı bir kişinin dengeli beslenme düzeninde beyaz pirince de yer olabilir. Burada belirleyici olan tüketim sıklığı, porsiyon büyüklüğü ve öğünün geri kalanıdır.

Örneğin büyük bir tabak beyaz pirinç pilavını ekmek ve başka yoğun karbonhidrat kaynaklarıyla birlikte tüketmek ile küçük bir porsiyon pilavı sebze, yoğurt ve protein kaynağıyla birlikte yemek aynı beslenme profiline sahip değildir.

Bu nedenle mesele yalnızca “bulgur mu, pirinç mi?” sorusuna indirgenmemeli.

Esmer pirinç tabloyu değiştiriyor

Beyaz pirinç yerine esmer pirinç tercih edildiğinde fark azalıyor. Çünkü esmer pirinç, beyaz pirince kıyasla tahılın kepek ve ruşeym bölümlerini daha fazla koruyor.

Bu nedenle lif ve bazı mikro besinler bakımından beyaz pirinçten daha zengin bir seçenek.

Uzun süreli büyük gözlemsel çalışmalarda daha yüksek tam tahıl tüketimi, tip 2 diyabet riskinin daha düşük olmasıyla ilişkilendirilirken esmer pirinç de araştırılan tam tahıl seçenekleri arasında yer aldı.

Yine de hiçbir tahıl tek başına hastalıklardan koruyan bir besin olarak görülmemeli.

Basmati pirinç daha mı iyi?

Basmati pirinç de beyaz pirinçtir ancak pirincin çeşidi, nişasta yapısı ve hazırlanma biçimi kan şekeri yanıtını etkileyebilir. Bazı basmati çeşitleri diğer beyaz pirinç türlerine göre daha düşük glisemik yanıt oluşturabilir.

Ancak markette üzerinde “basmati” yazması, o ürünün otomatik olarak bulgurdan veya tam tahıllardan daha sağlıklı olduğu anlamına gelmez.

Özellikle kan şekeri kontrolünün önemli olduğu kişiler için porsiyon miktarı hâlâ belirleyicidir.

Pilavın kendisi kadar tencereye girenler de önemli

Sağlıklı diye seçilen bulgurun büyük miktarda tereyağı veya başka yağlarla hazırlanması, yemeğin enerji yoğunluğunu belirgin biçimde artırabilir.

Aynı durum pirinç pilavı için de geçerli.

Pilav hazırlanırken kullanılan yağ miktarının ölçülü tutulması, sebzelerle zenginleştirilmesi ve porsiyonun kontrol edilmesi daha dengeli bir öğün oluşturabilir.

Pilavın yanına sebze, salata, yoğurt, kuru baklagil, balık, tavuk veya başka uygun protein kaynaklarının eklenmesi de öğünün besin çeşitliliğini artırır.

Daha sağlıklı pilav için 5 küçük değişiklik

Pilavdan tamamen vazgeçmek yerine birkaç alışkanlığı değiştirmek çoğu kişi için daha gerçekçi olabilir.

Bulguru daha sık tercih edin: Tam veya daha az işlenmiş tahıllara sofrada daha fazla yer açmak genel beslenme kalitesini artırabilir.

Porsiyonu büyütmeyin: Sağlıklı kabul edilen bir besinin sınırsız tüketilmesi gerekmez. Bulgur da karbonhidrat ve enerji içerir.

Yağı ölçülü kullanın: Pilavın enerji miktarını tahıldan çok kullanılan yağ miktarı yükseltebilir.

Tabağı çeşitlendirin: Pilavı tabağın tamamı haline getirmek yerine sebze ve uygun protein kaynaklarıyla tamamlayın.

Beyaz pirinç tüketiyorsanız alternatifi düşünün: Bazı öğünlerde bulgur veya esmer pirinç kullanmak tahıl çeşitliliğini artırabilir.

Diyabeti olanlar pilav yiyebilir mi?

Diyabeti olan bir kişinin “pilav tamamen yasak” yaklaşımını benimsemesi gerekmez. Ancak karbonhidratın türü ve özellikle miktarı kan şekeri yönetiminde önemlidir.

Kullanılan diyabet ilaçları, insülin tedavisi, kişinin kan şekeri yanıtı, toplam karbonhidrat tüketimi ve eşlik eden hastalıklar beslenme planını değiştirebilir.

Bu nedenle diyabeti olan kişiler için kişiye özel beslenme planı, genel internet önerilerinden daha değerlidir.

Gluten hassasiyeti olanlar için önemli ayrıntı

Bulgur buğdaydan yapılır ve gluten içerir.

Çölyak hastalığı olan kişilerin bulgur tüketmemesi gerekir. Pirinç ise doğal olarak gluten içermez. Bu nedenle “genel olarak daha besleyici” bir seçeneğin herkes için en doğru seçenek olmayabileceğinin güzel bir örneğidir.

Sofradaki kazanan hangisi?

Günlük beslenmede klasik beyaz pirinç pilavı ile bulgur pilavı arasında seçim yapılacaksa, bulgur çoğu sağlıklı yetişkin için beslenme açısından daha güçlü bir seçenek olarak öne çıkar.

Bunun temel nedeni “mucize besin” olması değil; beyaz pirince göre daha az rafine edilmiş yapısı ve lif açısından avantajıdır.

Esmer pirinç de tam tahıl özelliği sayesinde iyi bir alternatif olabilir. Beyaz pirinç ise uygun porsiyonda, dengeli bir öğünün parçası olarak tüketilebilir.

Kısacası sağlıklı pilavın sırrı yalnızca tenceredeki tahılda değil; porsiyonda, kullanılan yağda ve tabağın geri kalanında saklı.

KAYNAKLAR

1. BMJ – Whole grain consumption and risk of cardiovascular disease, cancer, and all cause and cause specific mortality: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies – Aune ve arkadaşları – 2016 – DOI: 10.1136/bmj.i2716
2. BMJ – Role of diet in type 2 diabetes incidence: umbrella review of meta-analyses of prospective observational studies – Neuenschwander ve arkadaşları – 2019 – DOI: 10.1136/bmj.l2368
3. BMJ – Intake of whole grain foods and risk of type 2 diabetes: results from three prospective cohort studies – Hu ve arkadaşları – 2020 – DOI: 10.1136/bmj.m2206
4. BMJ – Dietary fibre intake and risk of cardiovascular disease: systematic review and meta-analysis – Threapleton ve arkadaşları – 2013 – DOI: 10.1136/bmj.f6879
5. BMJ – White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review – Hu ve arkadaşları – 2012 – DOI: 10.1136/bmj.e1454
6. American College of Cardiology/American Heart Association – 2019 ACC/AHA Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Disease – 2019 – DOI: 10.1161/CIR.0000000000000678

Yayımlanan verilere göre Bitlis Eren Üniversitesi Tıp Fakültesi 515,76385 taban puanla öğrenci aldı. Fakülte, devlet üniversitelerindeki tıp programları arasında puan esaslı listelerde üst sıralarda kendisine yer buldu.

30 kişilik kontenjan tamamen doldu

Bitlis Eren Üniversitesi Tıp Fakültesi 2026-2027 eğitim öğretim yılında ilk kez öğrenci kabul etti. Fakülte için ayrılan 30 kişilik kontenjanın tamamı doldu.

Yerleştirme verilerini aktaran yayınlarda fakülteye son yerleşen adayın başarı sırasının yaklaşık 9 bin 632 olduğu belirtildi. Böylece yeni açılan fakülte, ilk öğrenci kabul yılında 10 bin başarı sırası sınırının içinde kalan adaylardan öğrenci almış oldu.

Burs desteği tercih döneminde öne çıktı

Bitlis Eren Üniversitesinin tercih döneminde duyurduğu burs programı da fakülteye yönelik ilgiyi artıran unsurlardan biri olarak değerlendiriliyor.

Üniversite ile Eren Holding arasında yapılan iş birliği kapsamında Tıp Fakültesine başarı sırası 1-15 bin arasında yerleşen öğrencilere aylık 50 bin TL, 15 binin üzerindeki sıralamalardan yerleşen öğrencilere ise aylık 30 bin TL burs sağlanacağı açıklanmıştı.

İlk üç yıllık eğitim İstanbul’da

Fakültenin eğitim modeli de tercih döneminin dikkat çeken başlıklarından biri oldu. Açıklanan plana göre öğrencilerin tıp eğitimlerinin ilk üç yılını İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesinde (Çapa) sürdürmeleri öngörülüyor.

Öğrencilerin dördüncü sınıftan itibaren ise gerekli eğitim ve sağlık altyapısının tamamlanmasının ardından Bitlis’te eğitimlerine devam etmeleri planlanıyor.

Devlet tıp fakültelerinde rekabet yüksek

2026-YKS sonuçları devlet üniversitelerinin tıp fakültelerinde yüksek başarı sıralarındaki rekabetin sürdüğünü de gösterdi.

Devlet üniversitelerinde en yüksek başarı sırasıyla öğrenci alan program İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Cerrahpaşa Tıp Fakültesinin İngilizce programı oldu. Programın taban başarı sırası 860 olarak gerçekleşti.

Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi İngilizce programı 1.090, Hacettepe Tıp yüzde 30 İngilizce programı 1.710, Cerrahpaşa Tıp Türkçe programı ise 2.200 başarı sırasıyla öğrenci aldı.

Bu yıl ilk kez öğrenci kabul eden Bitlis Eren Üniversitesi Tıp Fakültesinin ortaya koyduğu tablo ise yeni kurulan bir tıp fakültesinin tercih döneminde yüksek başarı grubundaki adaylardan ilgi görebildiğini ortaya koyması açısından dikkat çekti.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: