Çoğu insan bu durumu hayatının bir döneminde deneyimlemiştir. Gün içinde duyulan bir koku, insanı birkaç saniyeliğine başka bir zamana veya geçmişteki bir duyguya götürebilir. Belki çocukken evde yapılan böreğin kokusu, aileyle geçirilen neşeli zamanın getirdiği mutluluğu yeniden hissettirebilir.
Yapılan çalışmalar, bu durumun tesadüf olmadığını gösteriyor.Özellikle beynin duygu ve hafızayla ilişkili bölgelerini kapsayan limbik sistem içinde yer alan; duygusal tepkilerin işlenmesinde önemli rol oynayan amigdala ve beynin hafıza oluşumunda görev alan hipokampus gibi yapılar ile olan bağlantılar nedeniyle kokular, duygusal çağrışımlar oluşturabiliyor.
Araştırmalarda öne çıkan bir başka nokta ise, çoğu bireyinkoku aracılığı ile hatırladığı anıların çocukluk dönemine ait olması. Özellikle çocukluk döneminde deneyimlenen kokuların daha kalıcı olmasının nedenlerinden birinin, bu dönemde yaşanan deneyimlerin duygusal açıdan daha güçlü biçimde kodlanması olabileceği düşünülüyor. Johan Willanderve Maria Larsson’ın yaptığı çalışmalar da, kokularla tetiklenen otobiyografik anıların diğer duyusal anılara kıyasla daha eskidönemlere dayanabildiğini ortaya koyuyor. Bu durum, koku duyusunun hafıza üzerinde güçlü bir etkiye sahip olabileceğini ve çocukluk deneyimlerinin birey üzerinde daha kalıcı izler bırakabildiğini düşündürüyor.
Peki neden önceden aldığımız her koku bize bir anıhatırlatmıyor? Araştırmalar gösteriyor ki, bir kokunun bizi geçmişe götürebilmesi için o kokunun güçlü bir duyguyla,önemli bir anıyla, tekrar eden bir deneyimle, ya da güven/korku gibi yoğun hislerle eşleşmiş olması gerekiyor. Bu nedenle bazı kokular yalnızca “tanıdık” gelirken, bazıları insanı yıllar öncesine götürebiliyor.
Ansızın alınan bir kahve kokusu bir kişide huzur ve aidiyet hissi uyandırırken, başka biri için yalnızca sıradan bir koku olabilir. Ergoterapi yaklaşımında duyusal deneyimin bu şekilde kişisel anlamlar taşıması çok önemlidir. Çünkü bir aktivitenin, bir ortamın ya da bir duyusal uyaranın terapötiketkisi çoğu zaman kişinin o deneyime yüklediği anlamla ilişkilidir. Bu nedenle duyusal deneyimlerin bireyin geçmiş yaşantıları ve psikolojik durumu ile birlikte değerlendirilmesi, kişinin günlük yaşama katılımını ve iyi oluşunu anlamada önemli bir nokta olarak görülüyor.
Kokuların psikolojik durum üzerindeki etkisi günlük yaşamda da fark edilebiliyor. Özellikle güven ve aidiyet hissi oluşturan tanıdık kokuların bireylerde rahatlama ve sakinleşme hissisağlayabildiği görülüyor. Örneğin lavanta gibi bazı kokuların gevşeme ve rahatlama hissiyle ilişkilendirildiği; bazı ferah kokuların ise bireylerde zihinsel canlılık hissi oluşturabildiği dikkat çekiyor. Bu durum, kokuların yalnızca fiziksel bir uyaran değil, aynı zamanda duygusal ve psikolojik durum üzerinde etkili olabilen duyusal deneyimler olduğunu gösteriyor.
Kokuların hafıza üzerine etkisi yalnızca gündelikdeneyimlerde değil, bazı nörolojik çalışmalarda da dikkat çekiyor. Özellikle demans üzerine yapılan bazı çalışmalar, bu konuyu daha da görünür hale getiriyor. Demans, hafıza ve düşünme becerilerini etkileyebilen ilerleyici bir nörolojik hastalık süreci olarak biliniyor. Zamanla isim, yer gibi hususlarla ilgili hatırlama güçlükleri ortaya çıkabiliyor. Ancakyapılan bazı çalışmalar, hafızayla ilgili güçlükler yaşamalarına rağmen tanıdık kokuların bu bireylerde hâlâ duygusal tepkiler oluşturabildiğini ortaya koyuyor. Belki de bu durum, koku duyusunun insan zihnindeki en güçlü duyusal bağlantılardan biri olduğunu gösteriyor.
Tüm bu çalışmalar, koku duyusunun yalnızca çevresel bir algı sistemi olmadığını düşündürüyor. Kokuların hafıza, duygu ve geçmiş deneyimlerle kurduğu güçlü ilişki; insanın çevresini yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda duyusal ve duygusal olarak da deneyimlediğini gösteriyor olabilir. Bu nedenle günlük yaşamda çoğu zaman fark edilmeyen kokular, bireyinüzerinde düşündüğümüzden daha güçlü etkiler oluşturabiliyor.