Bazı insanlarla karşılaşırız. Odaya girdiklerinde hava değişir.Söyledikleri her şey çok net, çok kendinden emin, hattabüyüleyici gelir. Bir yanımız hayran olur: “Ne kadar güçlü.”Bir yanımız huzursuzlanır: “Bu kadar rahat nasıl olabilir?” Ve çoğu zaman asıl soru şudur: Neden bazı karanlık insanlar bu kadar çekici görünür?
Kişilik psikolojisi, insanın yalnızca şefkatli ve uyumlu tarafını değil, ilişkilerde yıkıcı etkiler yaratabilen gölge yönlerini de anlamaya çalışır. Bu bağlamda son yıllarda en çok tartışılan kavramlardan biri Karanlık Üçlü (Dark Triad) olmuş, daha sonra buna bir özellik daha eklenerek kavram Karanlık Dörtlü (Dark Tetrad) olarak genişletilmiştir.
Bu yapı dört kişilik eğilimini kapsar:
Narsisizm
Makyavelizm
Psikopati
Günlük Sadizm
Bunlar klinik tanılar değildir; kişilik spektrumunda yer alan ve belirli koşullarda ilişkileri zehirleyebilen eğilimlerdir (Paulhus& Williams, 2002).
1. Narsisizm: Parlayan Benlik ve Bitmeyen Hayranlık İhtiyacı
Narsisizm çoğu zaman yalnızca “kendini beğenmişlik” gibi anlaşılır. Oysa narsistik yapı, çoğu zaman kırılgan bir benliğin parlatılmış vitrinidir.
Narsistik eğilimleri yüksek bireyler: özel olduklarına inanır. Sürekli takdir bekler, eleştiriye tahammülsüzdür. Bir ilişkide partner, onun benlik değerini besleyen bir “ayna”yadönüşebilir.
Film örneğiyle düşünelim: The Devil Wears Prada’dakiMiranda Priestly. Karizmatik, güçlü, hayranlık uyandırıcı… ama aynı zamanda herkesin üzerinde ince bir baskı kurar. Çünkü narsisizm çoğu zaman şunu ister:
“Bana hayran ol, yoksa yoksun.”
2. Makyavelizm: Soğukkanlı Strateji ve Manipülasyon Sanatı
Makyavelizm, adını Machiavelli’den alır: amaç için her yolun meşru görülebildiği stratejik bir ilişki biçimi. Bu kişiler için insanlar çoğu zaman bir bağ değil, bir araçtır. Yakınlık kurarlar ama derinleşmezler, duyguyu değil kontrolü önemserler, ilişkileri satranç tahtası gibi okurlar.
House of Cards dizisindeki Frank Underwood tam bir makyavelist figürdür: Gülümser, el sıkar, ikna eder… ama bütün hamleler bir çıkar hesabıdır. İlişkide de benzer bir dinamik oluşur:
“Seni sevdiğim için değil, işime yaradığın için yanımdasın.”
3. Psikopati: Vicdanın Sessizliği ve Duygusal Soğukluk
Psikopati denince akla suç gelir. Oysa kişilik psikolojisinde psikopati çoğu zaman şiddetten çok şunlarla ilgilidir:
Empati düşüklüğü, suçluluk hissetmeme dürtüsellik, yüzeysel çekicilik.
American Psycho karakteri Patrick Bateman bunun abartılı bir temsilidir: dışarıdan kusursuz, içeride tamamen kopuk.
Psikopatik eğilimlerin ilişkilerdeki en zor tarafı şudur:
Karşıdaki kişinin acısı gerçek bir yankı uyandırmaz. Bu yüzden partner, zamanla “ben fazla mı hassasım?” diye kendini sorgulamaya başlar.
4. Günlük Sadizm: Başkasının Acısından Haz Alma
Karanlık Dörtlü’nün eklenen dördüncü boyutu sadizmdir: başkasının rahatsızlığından, küçük düşmesinden ya da canının yanmasından keyif alma.
Bu sadizm her zaman fiziksel değildir. Günlük hayatta daha ince biçimlerde görünür: alaycı iğneler, pasif agresif, küçümseme, utandırma, güç gösterisi.
Mean Girls filmindeki Regina George, sadizmin sosyal versiyonudur: acı vermek bir tür eğlenceye dönüşür.
Sadistik dinamiklerde ilişki şuna evrilir: “Senin zayıflığın benim üstünlüğüm.”
Karanlık Neden Çekici Görünür?
Peki bütün bunlar bu kadar yıkıcıysa, insanlar neden bu figürlere çekilir?. Çünkü karanlık kişilikler çoğu zaman ilişkinin başında çok parlak görünür: özgüven, güç gibi algılanır; soğukkanlılık, karizma gibi okunur; manipülasyon,zeka sanılabilir. Birçok romantik anlatı da bunu besler. Killing Eve gibi dizilerde bile tehlike, çekicilikle iç içe sunulur.
İkincil Narsisizm: Güce Yakın Durarak Değer Kazanmak
Bazı insanlar güçlü bir figürün yanında kendini değerli hisseder:
“Ben özelim çünkü özel biri beni seçti.”
“Ben güçlüyüm çünkü güçlü birine yakınım.”
Bu ikincil narsisizm döngüsü, karanlık kişilikleri daha da parlatır.
Mazosizm: Acıyı Tanıdık Bulmak
Bazı çekimler hayranlıktan değil, tanıdıklıktan doğar.Çocuklukta sevgi belirsizlikle geldiyse, yetişkinlikte de belirsizlik “aşk” gibi hissedebilir. Bu yüzden bazı ilişkilerde kişi şunu yaşar:
“Bu bana iyi gelmiyor ama bırakamıyorum.”
Sorumluluk Devri: Güçlü Figürün Ardında Saklanmak
Karanlık figürler bazen bir başka ihtiyacı karşılar: sorumluluğu devretmek. “Sen karar ver, ben düşünmeyeyim.”, “Sen yönlendir, ben yüzleşmeyeyim.”
Böylece ilişki bir bağ değil, bir kaçış alanına dönüşür.
Gölgeyle Karşılaşmak: Kendi İçimizdeki Bastırılmış Parçalar
Belki de en zor gerçek şudur; Karanlık kişilikler, bazen bizim bastırdığımız gölgeyi temsil eder. Öfkemizi, gücümüzü, kontrol arzumuzu dışarıda bir figürde izleriz. Bu yüzden hem korkar hem hayran oluruz.
Sonuç: Gölgeyi Tanımak, Güvene Bağlanmanın İlk Adımıdır
Karanlık Dörtlü bize şunu anlatır. İnsan kişiliği yalnızca aydınlıktan oluşmaz. Ama gölgeyi tanımadan sınır çizmek mümkün değildir. Bu özellikleri bilmek, insanları etiketlemek için değil; ilişkilerde psikolojik güvenliği koruyabilmek için önemlidir. Ve belki de en önemli soru şudur:
Karanlık insanları mı çekici buluyoruz, yoksa karanlığı parlatan dinamikleri mi taşıyoruz?
Kaynakça
Paulhus, D. L., & Williams, K. M. (2002). The Dark Triad of personality. Journal of Research in Personality, 36, 556–563.
Jones, D. N., & Paulhus, D. L. (2014). Introducing the ShortDark Triad (SD3). Assessment, 21(1), 28–41.
Hare, R. D. (1999). Without Conscience. Guilford Press.
Buckels, E. E., Jones, D. N., & Paulhus, D. L. (2013). Behavioral confirmation of everyday sadism. PsychologicalScience