Tıp eğitimi sürecinde bazı hastalıkların belirli gruplarda daha sık görüldüğünü fark etmek, bu durumun nedenlerini sorgulamaya yöneltmektedir. Özellikle otoimmün hastalıkların genç kadınlarda belirgin şekilde daha yaygın olması, yalnızca klinik değil aynı zamanda biyolojik ve çevresel açıdan da dikkat çekici bir konudur. Bu farklılığın ardında yatan mekanizmaları anlamak, hastalıkların tanı ve tedavisini daha bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirmeyi mümkün kılmaktadır. Bu yazıda, genç kadınlarda otoimmün hastalıkların daha sık görülmesinin olası nedenleri ele alınacaktır.
Genç Kadınlarda Otoimmün Hastalıkların Daha Sık Görülmesinin Nedenleri
Otoimmün hastalıklar, bağışıklık sisteminin kendi doku ve hücrelerini yabancı olarak algılayarak onlara karşı yanıt oluşturması sonucu gelişen kronik hastalıklardır. Günümüzde tanımlanmış 80’den fazla otoimmün hastalık bulunmakta olup, bu hastalıkların büyük çoğunluğu üreme çağındaki genç kadınlarda görülmektedir. Epidemiyolojik çalışmalar, otoimmün hastalıkların yaklaşık %75–80 oranında kadınları etkilediğini ve tanıların sıklıkla ergenlik ile menopoz arasındaki dönemde konulduğunu göstermektedir. Sistemik lupus eritematozus, romatoid artrit, multipl skleroz ve otoimmün tiroid hastalıkları bu duruma en sık verilen örneklerdir.
Bu belirgin cinsiyet farkının ortaya çıkmasında en önemli faktörlerden biri seks hormonlarıdır. Özellikle östrojen, bağışıklık sistemini uyararak B lenfosit aktivasyonunu ve antikor üretimini artırmakta, bu durum otoantikor oluşumuna ve otoimmün yanıtın güçlenmesine yol açmaktadır. Buna karşılık testosteronun daha baskılayıcı bir immün etkiye sahip olması, erkeklerde otoimmün hastalıkların daha nadir görülmesini kısmen açıklamaktadır. Ayrıca birçok otoimmün hastalığın gebelik, doğum sonrası dönem veya menstrual döngü sırasında alevlenme göstermesi, hormonların bağışıklık sistemi üzerindeki etkisini destekleyen klinik gözlemler arasındadır.
2025’te sunulan büyük bir analizde araştırmacılar, TriNetX Küresel Sağlık Araştırma Ağı’nda menopoz tanısı almış 3,5 milyondan fazla hastaya ait verileri analiz etti. Bu veriler arasında 889.413 hormon tedavisi (HT) kullanan kadın ve 2.646.652 HT kullanmayan kadın belirlendi. Ardından, HT kullanan kadınlar, yaş, etnik köken ve obezite, tip 2 diyabet, hipertansiyon ve majör depresif bozukluk gibi eşlik eden hastalıklar temel alınarak, HT kullanmayan kadınlarla 1:1 oranında eşleştirildi.
Genetik yatkınlık da kadınlarda otoimmün hastalık riskini artıran önemli bir unsurdur. Kadınların iki X kromozomuna sahip olması, bağışıklık sistemiyle ilişkili genlerin daha fazla ifade edilmesine neden olabilir. X kromozomu inaktivasyonunun tam olarak gerçekleşmemesi, immün toleransın bozulmasına ve oto-reaktif hücrelerin aktive olmasına zemin hazırlayabilir. Bunun yanı sıra kadınlar, erkeklere kıyasla daha güçlü bir doğuştan ve kazanılmış bağışıklık yanıtına sahiptir. Bu özellik enfeksiyonlara karşı koruyucu olsa da, bağışıklık sisteminin aşırı aktivasyonu otoimmün hastalık gelişme riskini artırmaktadır.
Çevresel faktörler ve yaşam tarzı özellikleri de genetik ve hormonal faktörlerle etkileşerek otoimmün süreçlerin başlamasında rol oynar. Özellikle bazı viral enfeksiyonlar, kronik stres, sigara kullanımı ve D vitamini eksikliği genç kadınlarda otoimmün hastalıkların ortaya çıkmasını kolaylaştıran faktörler arasında yer alır. Bunun yanında epigenetik mekanizmalar, hormonların gen ekspresyonu üzerindeki düzenleyici etkisi aracılığıyla bağışıklık yanıtının şekillenmesine katkıda bulunmaktadır.
Sonuç olarak, genç kadınlarda otoimmün hastalıkların daha sık görülmesi; hormonal değişiklikler, genetik yapı, bağışıklık sistemi farklılıkları ve çevresel etkenlerin karmaşık bir etkileşimi sonucu ortaya çıkmaktadır. Bu nedenlerin daha iyi anlaşılması, erken tanı olanaklarının geliştirilmesi ve cinsiyete özgü tedavi yaklaşımlarının planlanması açısından büyük önem taşımaktadır.
Referanslar:
MDPI Review (2024). Sex Hormones, Pregnancy, and Autoimmunity. International Journal of Molecular Sciences;
PubMed (2023). Understanding Sex Differences in Autoimmune Diseases: Immunologic Mechanisms.
Syed A, Jiang X., et al. Association of Hormone Therapy with Autoimmune Disease Risk in Postmenopausal Women: A TriNetX-Based Analysis.