Eğer bugün Hipokrat'ın klinik gözlemlerini, Galen'in anatomi ve fizyoloji hakkındaki çalışmalarını okuyabiliyorsak, bunu büyük ölçüde 9. yüzyılda yaşamış bir hekime borçluyuz:
Huneyn bin İshak.
O yalnızca bir çevirmen değildi.
O, medeniyetler arasında bilgi taşıyan bir köprüydü.
Hira'dan Bağdat'a Uzanan Yolculuk
Huneyn bin İshak yaklaşık 809 yılında Irak'ın güneyindeki Hira kentinde doğdu.
Babası İshak bir eczacıydı. Bu nedenle Huneyn küçük yaşlardan itibaren ilaçlar, bitkiler ve tedavi yöntemleriyle tanıştı.
Ana dili Süryaniceydi.
Ancak kısa sürede:
Süryanice
Arapça
Yunanca
Farsça
öğrendi.
Bu çok dilli eğitim onun gelecekteki bilimsel kariyerinin temelini oluşturdu.
Genç yaşta dönemin bilim merkezi olan Bağdat'a giderek tıp öğrenimine başladı.
Eğitim Aldığı Hocalar
Huneyn'in ilk ve en önemli hocası dönemin ünlü hekimi:
Yuhanna bin Maseveyh (777-857)
olmuştur.
Yuhanna bin Maseveyh, Beytü'l Hikme çevresindeki en önemli hekimlerden biriydi ve Abbasi sarayında görev yapıyordu.
Ancak kaynaklara göre Huneyn ile hocası arasında zaman zaman anlaşmazlıklar yaşandı.
Huneyn'in çok fazla soru sorması ve eleştirel yaklaşımı nedeniyle eğitim sürecinin bir döneminde Yuhanna'nın çevresinden uzaklaştığı aktarılmaktadır.
Bu olay onun hayatında önemli bir dönüm noktası oldu.
Çünkü Huneyn bundan sonra doğrudan Yunanca öğrenmeye ve kaynakların asıllarına ulaşmaya karar verdi.
Eğitiminde etkili olduğu düşünülen diğer isimler:
Cibril bin Buhtişu
Buhtişu ailesinin hekimleri
Süryani kilise okullarındaki dil âlimleri
olarak gösterilmektedir.
Yunanca Eserlerin Peşinde: Araştırma Yolculukları
Huneyn'in en dikkat çekici yönlerinden biri, çeviri yapmadan önce metinlerin en güvenilir nüshalarını bulmaya çalışmasıdır.
Kendi risalesinde anlattığına göre birçok metnin farklı kopyalarını toplamış ve karşılaştırmıştır.
Bu amaçla:
Bağdat
Basra
Kûfe
Şam
Harran
Musul
gibi merkezlerdeki kütüphanelerden yararlanmıştır.
Bazı kaynaklar onun Bizans sınırlarına kadar uzanan araştırma gezileri yaptığını belirtmektedir.
Kesin güzergâhlar bilinmemekle birlikte Yunanca el yazmalarının bulunduğu manastır ve bilim merkezlerinden nüshalar topladığı anlaşılmaktadır.
Huneyn'in yöntemi günümüz filoloji çalışmalarına oldukça benzemektedir.
Önce farklı nüshaları topluyor,
sonra bunları karşılaştırıyor,
eksik bölümleri tamamlıyor,
ardından çeviriye başlıyordu.
Bu nedenle bilim tarihçileri onu "ilk bilimsel metin editörlerinden biri" olarak tanımlar.
Beytü'l Hikme'deki Görevi
Huneyn bin İshak'ın yükselişi özellikle Halife:
el-Me'mun
ve onu takip eden Abbasi halifeleri döneminde gerçekleşti.
Yaklaşık 830'lardan itibaren Bağdat'taki Beytü'l Hikme çevresinde çalışmaya başladı.
840'lı yıllardan sonra ise çeviri faaliyetlerinin fiili lideri haline geldi.
Görevleri arasında:
Yunanca eserlerin bulunması
El yazmalarının karşılaştırılması
Süryanice çevirilerin hazırlanması
Arapça çevirilerin yapılması
Çevirmenlerin denetlenmesi
Bilimsel terminolojinin oluşturulması
Saray kütüphanesinin bilimsel danışmanlığı
yer alıyordu.
Huneyn'in çevresinde çalışan büyük bir ekip vardı.
Bu ekipte:
İshak bin Huneyn
(oğlu)
Hubeyş bin el-Hasan el-A'sem
(yeğeni)
İsa bin Yahya
gibi çevirmenler bulunuyordu.
Bu nedenle tarihçiler bazen "Huneyn Çeviri Okulu" kavramını kullanırlar.
Hangi Dilden Hangi Dile Çeviri Yaptı?
Huneyn'in çalışma sistemi oldukça sistematikti.
Yunanca → Süryanice
Önce özgün metni Süryaniceye çeviriyordu.
Süryanice → Arapça
Daha sonra Arapça bilim dili için yeniden düzenliyordu.
Bazı eserleri ise doğrudan:
Yunanca → Arapça
olarak çevirmiştir.
Bu yöntem sayesinde hem Süryani hem de Arap bilim çevreleri aynı bilgiye ulaşabilmiştir.
Hipokrat'tan Çevirdiği Eserler
Hipokrat Külliyatı'nın önemli bölümleri Huneyn ve ekibi tarafından çevrilmiştir.
Bunlar arasında:
Aforizmalar
Prognostikon
Epidemiler
Hava, Su ve Yerler Üzerine
İnsan Doğası Üzerine
Akut Hastalıklar Üzerine
bulunmaktadır.
Galen'den Çevirdiği Eserler
Huneyn'in en büyük çalışması Galen üzerinedir.
Kendi hazırladığı katalogda yaklaşık 129 Galen eserinin durumunu açıklamaktadır.
Bunların önemli bir kısmını:
Yunancadan Süryaniceye
Yunancadan Arapçaya
çeviren kişi kendisidir.
Başlıca eserler:
De Usu Partium
De Methodo Medendi
De Pulsibus
De Crisibus
De Elementis
De Facultatibus Naturalibus
De Anatomica Administratione
olmuştur.
Bugün Galen'in bazı Yunanca metinleri kaybolmuştur.
Bu eserlerin içeriği yalnızca Huneyn'in Arapça veya Süryanice çevirileri sayesinde bilinmektedir.
Kendi Yazdığı Eserler
Huneyn yalnızca çevirmen değildi.
Yaklaşık yüz civarında eser kaleme aldığı düşünülmektedir.
En önemli eseri:
Kitabü'l Aşr Makalat fi'l Ayn
(Göz Hakkında On Risale)
Bu eser:
göz anatomisi
göz sinirleri
kornea
retina
göz hastalıkları
cerrahi uygulamalar
hakkında ayrıntılı bilgiler içermektedir.
İslam dünyasında yazılmış ilk sistematik göz hastalıkları kitabı kabul edilir.
Diğer eserlerinden bazıları:
Mesail fi't-Tıb
Kitab fi'l Esnan
Kitab fi'l Ağziye
Risale fi Tercemetü'l Kütüb
Galen Bibliyografyası
olarak bilinmektedir.
Günümüze Ulaşan Yazmaları Nerelerdedir?
Huneyn'in eserleri ve çevirileri dünyanın çeşitli kütüphanelerinde korunmaktadır.
Başlıca koleksiyonlar:
British Library
(Londra)
Bibliothèque Nationale de France
(Paris)
Vatican Apostolic Library
(Vatikan)
Bodleian Library
(Oxford)
Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi
Escorial Library
Chester Beatty Library
koleksiyonlarında Huneyn'e ait veya onun okulundan çıkan yazmalar bulunmaktadır.
Özellikle göz hastalıkları kitabının birçok nüshası günümüze ulaşmıştır.
Avrupa'nın Yeniden Keşfettiği Bilgi
yüzyılda:
Constantine the African
Gerard of Cremona
gibi isimler Arapça metinleri Latinceye çevirmeye başladılar.
Böylece Huneyn'in koruduğu Hipokrat ve Galen bilgisi Avrupa üniversitelerine ulaştı.
Salerno, Bologna, Montpellier ve Paris'te okutulan birçok tıp kitabının arkasında Huneyn'in emeği bulunuyordu.
Sonuç
Hipokrat tıbbın temellerini attı.
Galen bu temelleri sistemleştirdi.
Huneyn bin İshak ise bu bilgilerin kaybolmasını engelleyerek insanlığın ortak mirası haline getirdi.
O yalnızca bir çevirmen değil; bilimsel metin eleştirisinin öncüsü, tıbbi terminolojinin kurucularından biri ve medeniyetler arasında bilgi taşıyan büyük bir hekimdi.
Tıp tarihinin sessiz kahramanlarından biri olan Huneyn bin İshak, bugün hâlâ dünya bilim tarihinin en önemli bilgi koruyucularından biri olarak kabul edilmektedir.
Kaynakça
Gutas D. Greek Thought, Arabic Culture. Routledge, 1998.
Meyerhof M. Hunain ibn Ishaq and His School. Cairo University Press, 1928.
Bergsträsser G. Hunain ibn Ishaq über die syrischen und arabischen Galen-Übersetzungen. Leipzig, 1925.
Ullmann M. Islamic Medicine. Edinburgh University Press, 1978.
Pormann PE, Savage-Smith E. Medieval Islamic Medicine. Edinburgh University Press, 2007.
Siraisi NG. Medieval and Early Renaissance Medicine. University of Chicago Press, 1990.
Rosenthal F. The Classical Heritage in Islam. Routledge, 1994.
Brock S. The Syriac Background to Hunayn's Translation Technique. Journal of the Royal Asiatic Society. 1979.
Leclerc L. Histoire de la Médecine Arabe. Paris, 1876.
Meyerhof M. New Light on Hunain ibn Ishaq and his Period. Isis. 1926.