Neden artık hiçbir şey eskisi kadar keyif vermiyor? Neden daha çok uyarana rağmen daha az tatmin oluyoruz? Modern çağda neden beynimiz hiç olmadığı kadar “haz açlığı” çekiyor?
Beyninizde bir terazi olduğunu hayal edin. Bir tarafta haz, diğer tarafta ise acı. Normalde bu terazinin dengede olması gerekir. Ancak modern dünya —sonsuz "kaydırdığımız" (scroll) sosyal medya, rengarenk bildirimler ve hızlı gıdalar— bu terazinin haz tarafına durmaksızın ağır taşlar koyuyor. Sonuç mu? Terazi bozuluyor.
Bu terazinin mekanizmasını harekete geçiren temel dişli çark ise dopamin adı verilen nörotransmitterdir. Birçoğumuz dopamini yanlışlıkla "mutluluk hormonu" olarak tanıyoruz. Ancak tıp eğitimimizde edindiğimiz akademik bilgiler gösteriyor ki; dopamin aslında bir motivasyon ve ödül beklentisi hormonudur. O, size çikolatayı yediğinizde değil, o çikolatanın paketini açarken "haz alacaksın, devam et!" emrini veren moleküldür.
Bu molekülün gücünü anlamak için 1954 yılında McGill Üniversitesinde James Olds ve Peter Milner tarafından yürütülen meşhur bir çalışmaya göz atmak yeterlidir. Bilim insanları farelerin beynindeki ödül merkezine elektrotlar yerleştirmişlerdi; fareler bir pedala bastığında beyinlerine dopamin salınımını uyaran elektriksel bir sinyal gönderiliyordu. Sonuç şaşırtıcı olduğu kadar korkutucuydu: Fareler, söz konusu "yapay haz" sinyalini almak için yemekten, sudan ve hatta yavrularından vazgeçerek saatte 2000 kez pedala basmaya devam ettiler. Açlıktan ölme pahasına bile dopamin uyarısı için pedalı bırakmıyorlardı.
Modern dünyada bizim her sosyal medya uygulamasına girişimiz, aslında o farelerin pedala basmasıyla aynı nörobiyolojik zincirin bir parçasıdır. Nöronlar arası bir iletici olan bu maddenin temel işlevi, bizi hayatta kalmak için gerekli olan faaliyetlere sevk etmektir. Ancak sorun şudur ki; beyin, doğal dopamin (örneğin bir kitap bitirmek) ile yapay dopamini (örneğin sosyal medyada bir saat geçirmek) birbirinden ayırt edemez.
Beynimiz bu yapay ve aşırı dopamin saldırısına karşı sessiz kalmaz. Tıp öğrencisi olarak öğrendiğimiz o muazzam homeostaz (denge) prensibi burada devreye girer: Sistem aşırı dopaminle yüklendiğinde, nöronlar kendilerini korumak için dopamin reseptörlerinin sayısını azaltır. Biz buna tıbbi dilde "downregulation", günlük hayatta ise dopamin toleransı diyoruz.
Bu durum; kulakları sağır eden yüksek sesli bir odaya girildiğinde, zamanla kulağımızın sese alışması ve onu daha az duyması gibidir. Beyin artık "çığlık atan" dopamin sinyallerini duymamak için kendini sağırlaştırır. Sonuç olarak, eskiden sizi mutlu eden 10 dakikalık bir video artık yetmez. Aynı hazzı almak için daha fazlasına ve daha keskin uyaranlara ihtiyaç duyarsınız. Bu sonsuz koşu ise bizi bir noktadan sonra gerçek hayatın doğal ve yavaş tempolu güzelliklerine karşı duyarsızlaştırır.
Akademik kaynaklara göre, bu sistemin onarılması için önerilen yöntemlerden biri dopamin detoksudur. Bilimsel açıdan vücudu dopaminden tamamen arındırmak mümkün değildir; detoks aslında beynin ödül sistemini yeniden ayarlama (resetleme) girişimidir. Bu süreçte ekran bağımlılığı, hızlı hazlar (işlenmiş şekerli gıdalar) ve çok yönlü uyaranlardan uzak durmak, beynin yeniden doğal uyaranlara karşı hassasiyet kazanmasına yardımcı olabilir.
Unutmayın: Beyniniz dünyanın en karmaşık laboratuvarıdır. Onu ucuz hazlarla yormayın.
Not: Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır. Kişisel sağlık sorunlarınız için lütfen bir hekime başvurunuz.
Kaynaklar:
1. Olds, J., & Milner, P. (1954). Positive reinforcement produced by electrical stimulation of septal area and other regions of rat brain. Journal of Comparative and Physiological Psychology.
2. Volkow, N. D., et al. (2011). Reward, dopamine and the control of food intake: implications for obesity. Trends in Cognitive Sciences.
3. Lembke, A. (2021). Dopamine Nation: Finding Balance in the Age of Indulgence. (Stanford University School of Medicine).