Bir Çağın Kapanıp Bir Ruhun Açılmasının Çok Boyutlu Anatomisi
Tarih, sadece takvim yapraklarının sararıp döküldüğü kuru bir kronoloji ya da savaş meydanlarında el değiştiren toprak parçalarının mekanik bir dökümü değildir. Bazı anlar ve bazı şahsiyetler vardır ki insanlığın ortak hafızasında tektonik kaymalar oluşturur. 1453’te gerçekleşen İstanbul’un fethi ve bu fethin mimarı Sultan II. Mehmed (Fatih), tam da bu türden bir tarihsel kırılma noktasıdır.
Bizler genellikle fethi; 29 Mayıs sabahı surlara dikilen sancakla, yıkılan Bizans surlarıyla ve karadan yürüyen gemilerin ihtişamıyla hatırlarız. Oysa bu büyük hadise, askerî bir zafer olmanın çok ötesinde; sosyolojik, psikolojik, toplumsal ve bireysel düzeylerde derin etkiler oluşturmuş, insanlık tarihinin düşünsel ve kültürel seyrini değiştirmiştir. Gerçek fetih, coğrafyaların el değiştirmesi değil; bir zihniyetin, bir ahlakın ve bir ruhun yeryüzüne mühürlenmesidir.
Bireysel Boyut: Kendini Fetheden Bir Dehanın Psikolojisi
“Önce onlar fethetti Mehmet’i,
Sonra İstanbul oldu Mehmed’in fethi.”
İstanbul’un fethi bir askerî zaferden ibaret değildi; ilimle, ahlâkla ve ahde vefa ile yetişmiş bir insanın, kendi nefsiyle yaptığı büyük fethin tarih sahnesine yansımasıydı.
Bir Şehrin Değil, Bir Ahlâkın Fethi
Toplar, gemiler, stratejiler elbette önemliydi. Fakat fetih, bir sabah verilen ani bir karar değil; yıllara yayılan bir eğitim, disiplin ve iman meselesiydi.
Fetih, Beşikte Başlayan Bir Yolculuktu
Fatih Sultan Mehmet, kaderin önüne koyduğu bir tesadüf değildi. O; dedesinin hayali, babasının duasıydı. Sultan II. Murad’ın iç yangını, yüreğini yakan bir özlem, Yıldırım Bayezid’den devralınan bir idealdi fetih.
Hacı Bayram Veli’nin beşikteki bebeğe ve Köse Akşemseddin’e bakarak verdiği o meşhur müjdeyi hatırlarız. Bu sözler, bu fethin nasıl bir manevî planlama ile yürüdüğünü gösterir. Çünkü Osmanlı’da fetih, yalnızca orduyla değil; dua, ilim ve basiretle yapılırdı.
Bu bir tesadüf değildi. Bir çağı kapatıp yeni bir çağ açacak olan Fatih, kâmil olmadan yola çıkılamayacağının canlı bir kanıtıydı. Akşemseddin ona sadece bilgiyi değil; sabrı, nefsiyle cihadı, sorumluluk bilincini, manevi sınırları aşmayı ve tevekkülü öğretirken; Molla Gürani adaleti, hukuku ve eğilmeyen bir entelektüel duruşu aşıladı.
Zira biliyorlardı ki nefsiyle cihadı tamamlamayan biri, büyük bir davanın altına giremez.
Fatih’in büyüklüğü, genç yaşında tahta geçmesinde değil; gücü eline aldığında nefsine esir olmamasındaydı. Önce kendini fethetti, sonra İstanbul’u.
“Ya İstanbul’u alırım ya İstanbul beni” sözü bir slogan değil; Allah’a verilen bir ahitti. Bu, geri dönüşü olmayan bir karardı. Fatih, yapamayacağı şeye söz vermedi; söz verdiyse de bedel ödemekten kaçmadı.
Bugün en çok kaybettiğimiz değer belki de budur:
Söz verip tutmamak, sorumluluktan kaçmak, ahde vefayı hafife almak…
Bireysel ve psikolojik düzeyde bakıldığında Fatih Sultan Mehmet, çok yönlü insan modelinin (Rönesans insanının) Doğu’daki en somut örneğidir. Latince, Grekçe, Arapça ve Farsça bilen; Homeros’u da Gazali’yi de aynı derinlikle okuyan; bilime, sanata ve felsefeye âşık bir liderdi.
Onun genç yaşına rağmen gösterdiği kararlılık, ileri görüşlülük ve disiplin, liderliğin psikolojik boyutuna güçlü bir örnek teşkil eder. Kuşatma süresince yaşanan başarısızlıklara ve muhalif seslere rağmen sarsılmayan o irade (“Ya İstanbul beni alır ya ben İstanbul’u”), insanlara yaşın değil; vizyonun ve bilginin belirleyici olduğunu göstermiştir.
Kendi nefsini, korkularını ve çağının sınırlarını fethedemeyen bir bireyin, coğrafyaları fethetmesi imkânsızdır. Başarı; tesadüf değil, uzun hazırlık süreçlerinin, teknolojik yeniliklerin (Şahi topları, gemileri karadan yürütmek) ve stratejik aklın ürünüdür.
Toplumsal ve Sosyolojik Etkiler: “Biz” Duygusu ve Kozmopolit Medeniyet
Kültürel ve sosyolojik açıdan İstanbul’un fethi, Orta Çağ’ın sona erip Yeni Çağ’ın başlamasında sembolik bir dönüm noktasıdır. Bu durum, toplumların örgütlenme biçimlerini ve kültürel etkileşimlerini köklü biçimde etkilemiştir. İstanbul’un Osmanlı hâkimiyetine geçmesiyle birlikte şehir, Doğu ile Batı arasında bir medeniyet köprüsü hâline gelmiş; farklı din, dil ve kültürlerin bir arada yaşadığı kozmopolit bir merkez olmuştur.
Bir fethin kalıcı olabilmesi için ordunun arkasında dağ gibi duran bir toplumsal ahlâka ihtiyaç vardır. Esnafın, tacirin ve tebaanın sınandığı o meşhur hikâye, Osmanlı’yı imparatorluk yapan sosyal harcı gösterir. Kendi nefsine komşusunu tercih eden; “Gözü tok, kanaatkâr, bugünlük bana yeter. Komşum siftah etmedi, onun yüzü gülmeli.” diyen bir esnaf teşkilatı (Ahilik), sosyolojide “yüksek güven toplumu” olarak adlandırılan yapının temelidir.
Fatih, sadece askerine değil; halkına, esnafına, tacirine de güveniyordu. Böyle bir toplumla yalnız İstanbul değil, cihan fethedilir. Çünkü gönüller fethedildikçe şehirler zaten kapılarını açar.
Fatih Sultan Mehmet’in fetih sonrası izlediği hoşgörü politikası ise bu toplumsal güveni küresel bir vizyona taşımıştır. Gayrimüslim halkın dinî ve kültürel haklarının korunması, toplumda birlikte yaşama kültürünü güçlendirmiş ve Osmanlı toplum yapısının temel taşlarından biri olan çok kültürlülüğün kurumsallaşmasını sağlamıştır.
Surları yıkan toplar, Avrupa’daki feodalite (derebeylik) sistemini çökerterek dünya sosyolojisini değiştirirken; içeride kurulan bu adil ve liyakate dayalı düzen, imparatorluğun asıl ruhu olmuştur.
Kolektif Hafızada Psikolojik Etkiler ve Yüreklerin Fethi
Fetih, Osmanlı toplumu üzerinde güçlü bir özgüven ve aidiyet duygusu oluşturmuştur. Yüzyıllardır aşılamaz denilen surların aşılması, “imkânsız” kavramının sorgulanmasına yol açmış; bireylerin ve toplumun kendine olan inancını artırarak muazzam bir moral ve motivasyon kaynağı olmuştur.
Ancak tarihsel süreçte topraklar kaybedilebilir, sınırlar daralabilir. En tehlikeli kayıp, “İstanbul kadar kıymetli yüreklerin” kaybedilmesidir.
“Her bir yürek, bir İstanbul.”
Ulubatlı Hasan’ı surlara çıkaran, Kara Murat’ları fedai yapan şey; toprak kazanma hırsı değil, Fatih’in o koca, inanmış yüreğine duydukları aşktı. Liderle halk, hoca ile talebe, devlet ile millet arasındaki o organik bağ güçlü oldukça Fatihlerimiz de eksik olmayacaktır.
Asırlar önce Fatihler yetiştiren bu topraklar, bugün neden zorlanıyor? Çünkü önce nefsimize verdiğimiz sözleri unuttuk. Her biri İstanbul kadar kıymetli olan yürekleri ihmal ettik.
Bir Ülkü Olarak Fatih Ruhunu Üflemek
Sonuç olarak Fatih Sultan Mehmet ve İstanbul’un fethi; yalnızca bir şehrin alınması değil, toplumsal düzeni şekillendiren, psikolojik olarak umut aşılayan ve bireylere büyük hedeflerin disiplinle başarılabileceğini gösteren evrensel bir ders niteliğindedir.
Bugün “Fatih”; bir semt adı, namaz kılınan bir cami veya çocuklara konulan bir isimden ibaret kalmamalıdır. Fatih artık bir aşktır, bir ülküdür, koca bir Türkiye’dir.
Kapalı kapıları açacak cesarete, gemileri karadan yürütecek stratejik dehaya ve en önemlisi verdiği sözün arkasında duran o yağız delikanlı ahlakına (ahde vefaya) bugün her zamankinden daha çok muhtacız.
“Fetih mi, Fatih mi?” sorusunun cevabı nettir: Fatih olmadan fetih olmaz.
İstanbul’un fethi, rüya ya da efsane değil; yaşanmış bir hakikattir. Ama o hakikati diri tutacak olan, geçmişe övgü değil; bugüne sorumluluktur. Her çocuk bir fetih ihtimali, her genç bir Fatih adayıdır.
Fatih’i sevmek yetmez; Fatih gibi düşünmek, Fatih gibi söz vermek ve Fatih gibi bedel ödemek gerekir.
Fatih bir kişi değildir artık; bir ruh, bir duruş, bir ülküdür. Fetih ise toprak değil; nefis fethi, yürek fethidir.
Ve Fatih, sadece geçmişte yaşamış askerî bir deha değil; bugün ve yarın bu topraklarda ufkunu genişletmemiz, hayal kurmayı öğretmemiz ve kendisine güvenip emanet etmemiz gereken Türk gençliğinin ta kendisidir.