Öncelikle uçuk diye bildiğimiz olgu nedir, ne sebep olur? Uçuk; Herpes Simplex Virus olarak adlandırılan virüslerin sebep olduğu enfeksiyondur. Bu yazıda değineceğim uçuklar dudak uçuklarıdır: Herpes Labialis. Dudak uçuğuna sebep olan Herpes Simplex Virus Type 1 (HSV-1) virüsüdür. HSV-2 türü de vardır ancak dudak uçuğu yapan genellikle tip 1’dir, tip 2 genellikle genital bölgede uçuğa sebep olur.
Dudak uçuklarını önemli yapan, dünyada en sık rastlanan viral enfeksiyonlardan biri olmasıdır. 2020’de paylaşılan DSÖ verilerine göre, dünya genelinde 50 yaşın altındaki yaklaşık 3,7 milyar insanın HSV-1 virüsüne sahip olduğu tahmin edilmektedir. Öyleyse neden herkesin dudağında sürekli uçuk görmüyoruz diyecekseniz hemen söyleyeyim, HSV-1 latent bir virüstür. Yani aktif olmadığı dönemlerde uyku moduna geçer ve semptom göstermez. Virüs bulaştığında sinir hücrelerine yerleşir ve çoğunlukla uyku modunda (latent) olur. Bir kere yerleşen virüs ömür boyu orda kalmaya devam eder ve çıkarmak mümkün değildir. Latent durumda bulunan virüs uygun şartlar oluştuğunda aktif hâle geçerek (viral reaktivasyon) daha hızlı üremeye başlar ve dudakta yara yapar.
Virüsün latent durumdan aktif duruma geçmesini tetikleyen en bilinen faktörler arasında; bağışıklık sisteminin zayıflaması, aşırı güneş ışığına maruziyet, stres, yorgunluk, uykusuzluk, hastalık, ateş bulunmaktadır. Virüsün aktif hâle geçmesi durumunda dudakta uçuk dediğimiz soğuk yaralar gözlemlenir. Küçük su dolu kabarcıklar oluşur, kabarcıklar patlar ve yara oluşur, yara kabuk bağlar ve iyileştiğinde kabuk düşer. Bu süreç genellikle 7-14 günde tamamlanır ve ardından virüs tekrar latent duruma geçer. Bazı kişilerde virüs ömür boyu latent kalabilirken bazılarında birçok kez aktifleşerek döngüye girebilir. Uçuğu tamamen ortadan kaldıran bir tedavi henüz bulunmamakta, yalnızca semptomları hafifletmeye yönelik yöntemler uygulanmaktadır.
HSV-1 virüsü uçuklu insanlardan diğerlerine öpüşme, ortak eşya kullanımı ve enfekte bireyin lezyonlarına temas yoluyla bulaşabilmektedir. Özellikle aktif durumdaki HSV-1 virüsünün bulaşıcılığı çok yüksektir. Uçuk yarasındaki sıvı kabarcıklar virüsle doludur. Yani dudağında uçuk çıkan birinin iyileşme gösterinceye kadar kimseyi öpmemesi, eşyalarını kimsenin kullanmaması gibi önlemler alması ve dikkat etmesi gerekmektedir. Özellikle bağışıklığı düşük insanlar ve bebeklere karşı dikkatli olması gerekmektedir.
Girişte bahsetmiş olduğum habere gelecek olursak; evet bu tür vakalar görülebiliyor. Çünkü Herpes Simplex’in yayılımı yalnızca dudaklarla sınırlı değildir. Diğer dokularla da teması enfeksiyona yol açabilmektedir. Özellikle göz gibi savunmasız bir organda!
Haberdeki olayı şöyle çözümleyebiliriz: Uçuklu hasta virüsün en bulaşıcı döneminde bir çocuğu gözünden öpüyor. Ancak göz çok savunmasız bir organdır, dış tabakası incedir, yüzeyinde damar ve sinir bulunur, böylece virüslere karşı daha savunmasızdır. Artık göze giren virüsler kornea epitel hücrelerine girerek orada üremeye ve hücreleri parçalamaya başlarlar. Eğer bu aşamada fark edilip müdahale edilmezse virüsler bu sefer korneayı innerve eden trigeminal sinirin dallarına girmeye ve burada üremeye başlarlar. Bunun sonucunda ya yüzeysel ya da stromal keratit oluşur. Yani kornea iltihabı. Eğer müdahalede geç kalınırsa immün sistem bu iltihaba güçlü inflamatuvar yanıt verir. Bu yanıt korneayı saydamlıktan çıkarır, eğer yanıt çok güçlüyse kornea kalıcı olarak opak hâle gelir. Bu da ışığın retinaya ulaşamaması ve kalıcı görme kaybı anlamına gelir. Bu durum bebek ve çocuklarda daha risklidir; çünkü immün sistemleri henüz tam gelişmediğinden HSV virüsünü erken kontrol altına almakta zorlanabilir ve aşırı bir inflamatuvar yanıt verebilir. Bu yüzden dudağında uçuk çıkanlar iyileşme süreci tamamlanana kadar dikkatli davranmalı, kimseyi öpmemeli, bardak gibi eşyalarını kimseye kullandırtmamalı, hijyen kurallarına ekstra önem vermelidirler. HSV-1 kendi halinde, bazen uçuk yapan, genellikle uykuda olan masum bir virüs olarak görülebilir lakin bazı ihmalkârlık ve bilinçsizlikler göz kaybı gibi istenmeyecek sonuçlar doğurabilir. Bilmekte fayda var.
Bir sonraki yazımızda görüşmek üzere,
Sağlıkla ve Bilgiyle kalın!