İnsanlık tarihi boyunca mikroorganizmalar hastalıkların başlıca nedeni olarak görülmüş, bu nedenle hijyen uygulamaları modern tıbbın en büyük kazanımlarından biri kabul edilmiştir. Temiz suya erişim, antiseptikler, antibiyotikler ve dezenfektanların yaygın kullanımı enfeksiyon hastalıklarına bağlı ölümleri dramatik biçimde azaltmıştır. Ancak son yıllarda immünoloji ve mikrobiyoloji alanında elde edilen bulgular, aşırı hijyenin bağışıklık sistemi gelişimi üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceğini göstermiştir. Bu yaklaşım bilim literatüründe *“Hijyen Hipotezi”* olarak adlandırılmaktadır.
Hijyen hipotezi ilk kez David Strachan tarafından 1989 yılında ortaya atılmıştır. Strachan, daha kalabalık ailelerde büyüyen çocuklarda saman nezlesi ve alerjik hastalıkların daha az görüldüğünü tespit etmiş ve erken yaşta mikrobiyal maruziyetin bağışıklık sistemini eğitici rol oynadığını öne sürmüştür (Strachan, 1989).
Bağışıklık sisteminin gelişimi, doğuştan (innate) ve kazanılmış (adaptif) immünite arasındaki hassas dengeye dayanır. Erken mikrobiyal temas, T-helper hücre yanıtlarının düzenlenmesinde kritik rol oynar. Özellikle Th1/Th2 dengesinin mikrobiyal uyarılarla şekillendiği gösterilmiştir. Aşırı hijyenik koşullarda büyüyen çocuklarda Th2 baskın yanıt gelişerek alerjik hastalıklara yatkınlık oluşabilmektedir (Romagnani, 2004).
Bu bağlamda insan mikrobiyotası — özellikle bağırsak mikrobiyotası — bağışıklık eğitiminin merkezinde yer alır. Trilyonlarca bakteriden oluşan bu ekosistem, immün toleransın gelişmesini, inflamasyonun kontrolünü ve patojenlere karşı savunmayı düzenler. (Belkaid & Hand, 2014).
Ev ortamında yaygın kullanılan antibakteriyel ürünler bu dengeyi etkileyebilecek faktörler arasındadır. Özellikle triklosan ve benzeri kimyasalların uzun süreli kullanımının mikrobiyota kompozisyonunu değiştirebildiği ve hormonal sistem üzerinde potansiyel bozucu etkiler yaratabileceği bildirilmiştir (Halden, 2014).
Ayrıca antibakteriyel ürünlerin aşırı kullanımı antimikrobiyal direnç gelişimine de katkıda bulunabilir. Mikroorganizmaların düşük doz dezenfektanlara sürekli maruziyeti, dirençli suşların seçilmesine zemin hazırlayabilir. Bu durum yalnızca bireysel sağlık açısından değil, küresel halk sağlığı açısından da önemli risk oluşturmaktadır (Aiello et al., 2007).
Hijyen hipotezi zamanla daha geniş bir çerçeveye taşınmış ve *“Eski Dostlar Hipotezi”* olarak yeniden yorumlanmıştır. Bu modele göre insan bağışıklık sistemi evrimsel süreçte toprak mikroorganizmaları, hayvan teması ve çevresel bakterilerle birlikte gelişmiştir. Modern şehir yaşamı, kapalı alanlarda geçirilen sürenin artması ve doğayla temasın azalması bu evrimsel uyumu bozmuştur (Rook, 2012).
Çiftlik ortamında yetişen çocukların mikrobiyal çeşitliliğe daha fazla maruz kaldığı ve bunun bağışıklık toleransını artırdığı gösterilmiştir (von Mutius & Vercelli, 2010).
Bununla birlikte hijyen hipotezi, hijyen uygulamalarının gereksiz olduğu anlamına gelmez. Enfeksiyon hastalıklarının önlenmesinde el yıkama, sanitasyon ve aşılamanın rolü tartışmasızdır. Burada vurgulanan nokta “hedefe yönelik hijyen” kavramıdır. Yani riskli patojen temasının olduğu durumlarda hijyenin sürdürülmesi; ancak günlük yaşamın tamamen steril hale getirilmemesidir.

Sonuç olarak modern bilim, insan sağlığının yalnızca patojenlerden korunmakla değil, yararlı mikroorganizmalarla dengeli bir birlikte yaşamla sürdürülebileceğini ortaya koymaktadır. Aşırı antibakteriyel ürün kullanımı ve steril yaşam tarzı, bağışıklık sisteminin doğal eğitim süreçlerini zayıflatabilir. Gelecekte sağlık yaklaşımları, mikropları tamamen yok etmeye değil, insan-mikrop ekolojik dengesini korumaya odaklanacaktır.

Referanslar:

Romagnani, S. (2004). Immunologic Influences on Allergy and the TH1/TH2 Balance. Journal of Allergy and Clinical Immunology, 113(3), 395–400.
Belkaid, Y., & Hand, T. W. (2014). Role of the Microbiota in Immunity and Inflammation. Cell, 157(1), 121–141.
Halden, R. U. (2014). On the Need and Speed of Regulating Triclosan and Triclocarban in the United States. Environmental Science & Technology, 48(7), 3603–3611.
Aiello, A. E., Larson, E. L., & Levy, S. B. (2007). Consumer Antibacterial Soaps: Effective or Just Risky? Clinical Infectious Diseases, 45(S2), S137–S147.
Rook, G. A. W. (2012). Hygiene Hypothesis and Autoimmune Diseases. Clinical Reviews in Allergy & Immunology, 42(1), 5–15.
von Mutius, E., & Vercelli, D. (2010). Farm Living: Effects on Childhood Asthma and Allergy. Nature Reviews Immunology, 10(12), 861–868