Bazen insanın hayatında küçücük şeylerin ne kadar büyük sonuçlar doğurduğunu fark ettiği anlar olur. Bir saatin içindeki minicik bir dişlinin bozulmasıyla tüm mekanizmanın durması, bir orkestrada tek bir müzisyenin eksikliğiyle melodinin yarım kalması ya da cebinizdeki küçücük bir anahtarın kaybolmasıyla koca bir evin kapısının açılamaması gibi. Aslında insan vücudu da tıpkı bu örneklerdeki gibi işleyen hassas bir düzen.
Kalbimiz atıyor, nefes alıyoruz, düşünüyoruz ve hareket ediyoruz. Her gün yemek yiyor, enerji depoladığımızı sanıyoruz ancak çoğu zaman enerjinin yalnızca yemekten geldiği yanılgısına düşüyoruz. Oysa mesele sadece ne kadar yediğimiz değil, yediğimizi ne kadar kullanabildiğimizdir. Beslenme dünyasında genellikle proteinler, karbonhidratlar ve yağlar gibi büyük oyuncular konuşulur; fakat sahnenin önündekilerden ziyade, kuliste çalışan gizli kahramanlar oyunun devam etmesini sağlar. İşte B1 vitamini, yani tiamin, tam da bu kulisin en önemli kahramanıdır.
B1 vitaminini bir arabanın kontak anahtarına benzetmek mümkündür. Arabanızın deposu dolu olsa, motorunuz sağlam, lastikleriniz yeni ve yolunuz hazır olsa bile, kontak anahtarınız yoksa araba hareket etmez. Karbonhidratlar yakıtsa, B1 vitamini o kontağı çeviren anahtardır. Çünkü yediğimiz karbonhidratların enerjiye dönüşebilmesi için yalnızca mideye girmeleri yetmez; hücre içerisinde işlenmeleri gerekir. Tiamin, bu dönüşümün en kritik parçasıdır. Bu yüzden insanlar "Yeterince yiyorum ama enerjim yok, sürekli yorgunum, sabah dinlenmiş uyanmıyorum" dediklerinde akla ilk gelen soru, sorunun yakıt eksikliği mi yoksa anahtar eksikliği mi olduğudur.
Tarihsel süreçte bunun en çarpıcı örneği, 1800’lü yılların sonunda Uzak Doğu’da görülen Beriberi hastalığıdır. Kas güçsüzlüğü, kalp sorunları ve yürüyüş bozukluğuyla seyreden bu hastalık, özellikle beyaz pirinci yoğun tüketen toplumlarda ortaya çıkmıştı. İnsanlar pirinci daha beyaz ve rafine hale getirmeye çalışırken, aslında onun en değerli kısmını yani tiamini uzaklaştırmışlardı. Görüntü güzelleşmiş ama içerik fakirleşmişti. Bu durum, modern yaşamın da kısa bir özeti gibidir; bazen parlatırken özü, kolaylaştırırken değeri, hızlandırırken derinliği kaybediyoruz. Bugün çoğu insan aç değil, sofralar dolu; ancak kalori fazlalığı içinde vitamin eksikliği yaşanabiliyor. Daha çok yiyip daha az beslenebiliyoruz.
B1 vitamini, özellikle beynimiz için hayati bir role sahiptir. Düşünürken, konuşurken ve karar verirken beynimiz yoğun enerji tüketir; bu nedenle B1 eksikliğinde ilk sinyaller genellikle dalgınlık, odaklanma güçlüğü ve zihinsel yorgunluk gibi bilişsel alanlarda ortaya çıkar. Ayrıca yoğun alkol tüketimi gibi faktörler de vücuttaki tiamin depolarını hızla tüketebilir. Peki, bu dengeyi nasıl koruruz? Cevap oldukça sadedir; tam tahıllar, mercimek, nohut, kuru fasulye, yağlı tohumlar, yumurta ve et gibi doğanın sunduğu gerçek besinler.
Yetişkin bir insanın günlük ihtiyacını karşılamak sanıldığı kadar zor değildir. Sabah tüketilen tam buğday ekmeği, öğle yemeğinde bir kase mercimek çorbası veya ara öğünde bir avuç fındık-ay çekirdeği gibi küçük adımlar, enerji üretim sistemini ayakta tutmaya yeterlidir. Mesele tek bir mucize besinde değil, küçük doğruların bir araya gelmesindedir. Tıpkı bir orkestranın tüm enstrümanların uyumuyla anlam kazanması gibi, sağlık da büyük kararlardan ziyade her gün tekrar edilen küçük alışkanlıklarla inşa edilir. B1 vitamini bize hayatta varlığını pek fark etmediğimiz ama eksildiğinde bütün düzeni değiştiren şeyler olduğunu hatırlatır; tıpkı güven, sabır veya sağlık gibi. Neticede unutulmamalıdır ki, karbonhidrat yakıttır ancak B1 vitamini kontağın anahtarıdır; anahtar olmadan depo dolu olsa bile yolculuk başlayamaz.